Issues
選擇版本
Nidānavagga-aṭṭhakathā
Nidānavagga-aṭṭhakathā

2. Dutiyavaggo

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Dutiyavaggo

1. Sattadhātusuttavaṇṇanā

95. Dutiyavaggassa paṭhame ābhādhātūti ālokadhātu .
Ālokassapi ālokakasiṇe parikammaṃ katvā uppannajjhānassāpīti sahārammaṇassa jhānassa etaṃ nāmaṃ .
Subhadhātūti subhakasiṇe uppannajjhānavasena sahārammaṇajjhānamevaP2.135 .
Ākāsānañcāyatanameva ākāsānañcāyatanadhātu .
Saññāvedayitanirodhova saññāvedayitanirodhadhātu .
Iti bhagavā anusandhikusalassa bhikkhuno tattha nisīditvā pañhaṃ pucchitukāmassa okāsaṃ dento desanaṃ niṭṭhāpesi .
AndhakāraṃV2.119 paṭiccāti andhakāro hi ālokena paricchinno , ālokopi andhakārena .
Andhakārena hi so pākaṭo hoti .
Tasmā ‘‘ andhakāraṃ paṭicca paññāyatī ’’ ti āha .
Asubhaṃ paṭiccāti etthāpi eseva nayo .
Asubhañhi subhena , subhañca asubhena paricchinnaṃ , asubhe sati subhaṃ paññāyati , tasmā evamāha .
Rūpaṃ paṭiccāti rūpāvacarasamāpattiṃ paṭicca .
Rūpāvacarasamāpattiyā hi sati ākāsānañcāyatanasamāpatti nāmaM2.125 hoti rūpasamatikkamo vā , tasmā evamāha .
Viññāṇañcāyatanadhātu ādīsupi eseva nayo .
Nirodhaṃ paṭiccāti catunnaṃ khandhānaṃ paṭisaṅkhāappavattiṃ paṭicca .
Khandhanirodhañhi paṭicca nirodhasamāpatti nāma paññāyati , na khandhapavattiṃ , tasmā evamāha .
Ettha ca catunnaṃ khandhānaṃ nirodhova nirodhasamāpattīti veditabbo .
Kathaṃ samāpatti pattabbāti kathaṃ samāpattiyo kīdisā samāpattiyo nāma hutvā pattabbāti ?
Saññāsamāpatti pattabbāti saññāya atthibhāvena saññāsamāpattiyo saññāsamāpattiyo nāma hutvā pattabbā .
Saṅkhārāvasesasamāpatti pattabbāti sukhumasaṅkhārānaṃ avasiṭṭhatāya saṅkhārāvasesasamāpatti nāma hutvā pattabbā .
Nirodhasamāpatti pattabbāti nirodhova nirodhasamāpatti nirodhasamāpatti nāma hutvā pattabbāti attho .
Paṭhamaṃ .

2. Sanidānasuttavaṇṇanā

96. Dutiye sanidānan ti bhāvanapuṃsakametaṃ , sanidāno sapaccayo hutvā uppajjatīti attho .
Kāmadhātuṃ , bhikkhave , paṭiccāti ettha kāmavitakkopi kāmadhātuP2.136 kāmāvacaradhammāpi , visesato sabbākusalampi .
Yathāha –
‘‘ Tattha katamā kāmadhātu ?
Kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā micchāsaṅkappo , ayaṃ vuccati kāmadhātu .
Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ , ayaṃ vuccati kāmadhātu .
Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātū ’’ ti ( vibha .182).
EtthaV2.120 sabbasaṅgāhikā asambhinnāti dve kathā honti .
Kathaṃ ?
Kāmadhātuggahaṇena hi byāpādadhātuvihiṃsādhātuyo gahitā hontīti ayaṃ sabbasaṅgāhikā .
Tāsaṃ pana dvinnaṃ dhātūnaṃ visuṃ āgatattā sesadhammā kāmadhātūti ayaṃ asambhinnakathā .
Ayamidha gahetabbā imaṃ kāmadhātuṃ ārammaṇavasena vā sampayogavasena vā paṭicca kāmasaññā nāma uppajjati .
KāmasaññaṃM2.126 paṭiccāti kāmasaññaṃ pana sampayogavasena vā upanissayavasena vā paṭicca kāmasaṅkappo nāma uppajjati .
Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo .
Tīhi ṭhānehīti tīhi kāraṇehi .
Micchā paṭipajjatīti ayāthāvapaṭipadaṃ aniyyānikapaṭipadaṃ paṭipajjati .
Byāpādadhātuṃ , bhikkhaveti ettha byāpādavitakkopi byāpādadhātu byāpādopi .
Yathāha –
‘‘ Tattha katamā byāpādadhātu ?
Byāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko … pe … ayaṃ vuccati byāpādadhātu .
Dasasu āghātavatthūsu cittassa āghāto paṭivirodho kopo pakopo … pe … anattamanatā cittassa , ayaṃ vuccati byāpādadhātū ’’ ti ( vibha .182).
Imaṃ byāpādadhātuṃ sahajātapaccayādivasena paṭicca byāpādasaññā nāma uppajjati .
Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .
Vihiṃsādhātuṃ , bhikkhaveti ettha vihiṃsāvitakkopi vihiṃsādhātu vihiṃsāpi .
Yathāha –
‘‘ Tattha katamā vihiṃsādhātu ?
Vihiṃsāpaṭisaṃyutto takko vitakko … pe … ayaṃ vuccati vihiṃsādhātu .
Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunāP2.137 vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena vā satte viheṭheti .
Yā evarūpā heṭhanā viheṭhanā hiṃsanā vihiṃsanā rosanā parūpaghāto , ayaṃ vuccati vihiṃsādhātū ’’ ti ( vibha .182).
Imaṃ vihiṃsādhātuṃ sahajātapaccayādivasena paṭicca vihiṃsāsaññā nāma uppajjati .
Sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṃ .
TiṇadāyetiV2.121 tiṇagahane araññe .
Anayabyasanan ti avuḍḍhiṃ vināsaṃ .
Evameva khoti ettha sukkhatiṇadāyo viya ārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ , tiṇukkā viya akusalasaññā , tiṇakaṭṭhanissitā pāṇā viya ime sattā .
Yathā sukkhatiṇadāye ṭhapitaṃ tiṇukkaṃ khippaṃ vāyamitvā anibbāpentassa te pāṇā anayabyasanaṃ pāpuṇanti .
Evameva ye samaṇā vā brāhmaṇā vāM2.127 uppannaṃ akusalasaññaṃ vikkhambhanatadaṅgasamucchedappahānehi nappajahanti , te dukkhaṃ viharanti .
Visamagatan ti rāgavisamādīni anugataṃ akusalasaññaṃ .
Na khippameva pajahatīti vikkhambhanādivasena sīghaṃ nappajahati .
Na vinodetīti na nīharati .
Na byantīkarotīti bhaṅgamattampi anavasesento na vigatantaṃ karoti .
Na anabhāvaṃ gametīti na anuabhāvaṃ gameti .
Evaṃ sabbapadesu na – kāro āharitabbo .
Pāṭikaṅkhāti pāṭikaṅkhitabbā icchitabbā .
Nekkhammadhātuṃ , bhikkhaveti ettha nekkhammavitakkopi nekkhammadhātu sabbepi kusalā dhammā .
Yathāha –
‘‘ Tattha katamā nekkhammadhātu ?
Nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko … pe … sammāsaṅkappo , ayaṃ vuccati nekkhammadhātū ’’ ti ( vibha .182).
Idhāpi duvidhā kathā .
Nekkhammadhātuggahaṇena hi itarāpi dve dhātuyo gahaṇaṃ gacchanti kusaladhammapariyāpannattā , ayaṃ sabbasaṅgāhikā .
Tā pana dhātuyo visuṃ dīpetabbāti tā ṭhapetvā sesā sabbakusalā nekkhammadhātūti ayaṃ asambhinnā .
Imaṃ nekkhammadhātuṃ sahajātādipaccayavasena paṭicca nekkhammasaññā nāma uppajjati .
Saññādīni paṭicca vitakkādayo yathānurūpaṃ .
Abyāpādadhātuṃ , bhikkhaveti ettha abyāpādavitakkopi abyāpādadhātu abyāpādopi .
Yathāha –
‘‘ Tattha katamā abyāpādadhātuP2.138 ?
Abyāpādapaṭisaṃyutto takko … pe … ayaṃ vuccatiV2.122 abyāpādadhātu .
Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti , ayaṃ vuccati abyāpādadhātū ’’ ti ( vibha .182).
Imaṃ abyāpādadhātuṃ paṭicca vuttanayeneva abyāpādasaññā nāma uppajjati .
Avihiṃsādhātuṃ , bhikkhaveti etthāpi avihiṃsāvitakkopi avihiṃsādhātu karuṇāpi .
Yathāha –
‘‘ TatthaM2.128 katamā avihiṃsādhātu ?
Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko … pe … ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu .
Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti , ayaṃ vuccati avihiṃsādhātū ’’ ti ( vibha .182).
Imaṃ avihiṃsādhātuṃ paṭicca vuttanayeneva avihiṃsāsaññā nāma uppajjati .
Sesaṃ sabbattha vuttānusāreneva veditabbaṃ .
Dutiyaṃ .

3. Giñjakāvasathasuttavaṇṇanā

97. Tatiye dhātuṃ , bhikkhaveti ito paṭṭhāya ajjhāsayaṃ dhātūti dīpeti .
Uppajjati saññāti ajjhāsayaṃ paṭicca saññā uppajjati , diṭṭhi uppajjati , vitakko uppajjatīti .
Idhāpi ‘‘ kaccāno pañhaṃ pucchissatī ’’ ti tassa okāsadānatthaṃ ettāvatāva desanaṃ niṭṭhāpesi .
Asammāsambuddhesūti chasu satthāresu .
Sammāsambuddhāti mayamasma sammāsambuddhāti .
Kiṃ paṭicca paññāyatīti kismiṃ sati hotīti ?
Satthārānaṃ uppannaṃ diṭṭhiṃ pucchati .
Asammāsambuddhesu tesu sammāsambuddhā eteti evaṃ uppannaṃ titthiyasāvakānampi diṭṭhiṃ pucchatiyeva .
Idāni yasmā tesaṃ avijjādhātuṃ paṭicca sā diṭṭhi hoti , avijjādhātu ca nāma mahatī dhātu , tasmā mahatiṃ dhātuṃ paṭicca tassā uppattiṃ dīpento mahatī kho esātiādimāha .
Hīnaṃ , kaccāna , dhātuṃ paṭiccāti hīnaṃ ajjhāsayaṃ paṭicca .
Paṇidhīti cittaṭṭhapanaṃ .
Sā panesā itthibhāvaṃ vā makkaṭāditiracchānabhāvaṃ vā patthentassa uppajjati .
HīnoV2.123P2.139 puggaloti yassete hīnā dhammā uppajjanti , sabbo so puggalopi hīno nāma .
Hīnā vācāti yā tassa vācā , sāpi hīnā .
Hīnaṃ ācikkhatīti so ācikkhantopi hīnameva ācikkhati , desentopi hīnameva desetīti sabbapadāni yojetabbāni .
Upapattīti dve upapattiyo paṭilābho ca nibbatti ca .
Nibbatti hīnakulādivasena veditabbā , paṭilābho cittuppādakkhaṇe hīnattikavasena .
Kathaṃ ?
Tassa hi pañcasu nīcakulesu uppajjanato hīnā nibbatti , vessasuddakulesu uppajjanato majjhimā , khattiyabrāhmaṇakulesu uppajjanato paṇītā .
Dvādasākusalacittuppādānaṃ pana paṭilābhatoM2.129 hīno paṭilābho , tebhūmakadhammānaṃ paṭilābhato majjhimo , navalokuttaradhammānaṃ paṭilābhato paṇīto .
Imasmiṃ pana ṭhāne nibbattiyeva adhippetāti .
Tatiyaṃ .

4. Hīnādhimuttikasuttavaṇṇanā

98. Catutthe saṃsandantīti ekato honti .
Samentīti samāgacchanti , nirantarā honti .
Hīnādhimuttikāti hīnajjhāsayā .
Kalyāṇādhimuttikāti kalyāṇajjhāsayā .
Catutthaṃ .

5. Caṅkamasuttavaṇṇanā

99. Pañcame passatha noti passatha nu .
Sabbe kho eteti sāriputtatthero bhagavatā ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto ’’ ti ( a . ni .1.189) mahāpaññesu etadagge ṭhapito .
Iti naṃ ‘‘ khandhantaraṃ dhātvantaraṃ āyatanantaraṃ satipaṭṭhānabodhipakkhiyadhammantaraṃ tilakkhaṇāhataṃ gambhīraṃ pañhaṃ pucchissāmā ’’ ti mahāpaññāva parivārenti .
Sopi tesaṃ pathaviṃ pattharento viya sinerupādato vālikaṃ uddharanto viya cakkavāḷapabbataṃ bhindanto viya sineruṃ ukkhipanto viya ākāsaṃ vitthārento viya candimasūriye uṭṭhāpento viya ca pucchitapucchitaṃ katheti .
Tena vuttaṃ ‘‘ sabbe kho ete , bhikkhave , bhikkhū mahāpaññā ’’ ti .
Mahāmoggallānopi bhagavatā ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno ’’ tiP2.140 iddhimantesu etadagge ṭhapito .
Iti naṃ ‘‘ parikammaṃ ānisaṃsaṃV2.124 adhiṭṭhānaṃ vikubbanaṃ pucchissāmā ’’ ti iddhimantova parivārenti .
Sopi tesaṃ vuttanayeneva pucchitapucchitaṃ katheti .
Tena vuttaṃ ‘‘ sabbe kho ete , bhikkhave , bhikkhū mahiddhikā ’’ ti .
Mahākassapopi bhagavatā ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ mahākassapo ’’ ti dhutavādesu etadagge ṭhapito .
Iti naṃ ‘‘ dhutaṅgaparihāraṃ ānisaṃsaṃ samodhānaṃ adhiṭṭhānaṃ bhedaṃ pucchissāmā ’’ ti dhutavādāva parivārenti .
Sopi tesaṃ tatheva pucchitapucchitaṃ byākaroti .
Tena vuttaṃ ‘‘ sabbe kho ete , bhikkhave , bhikkhū dhutavādā ’’ ti .
AnuruddhattheropiM2.130 bhagavatā ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dibbacakkhukānaṃ yadidaṃ anuruddho ’’ ti ( a . ni .1.192) dibbacakkhukesu etadagge ṭhapito .
Iti naṃ ‘‘ dibbacakkhussa parikammaṃ ānisaṃsaṃ upakkilesaṃ pucchissāmā ’’ ti dibbacakkhukāva parivārenti .
Sopi tesaṃ tatheva pucchitapucchitaṃ katheti .
Tena vuttaṃ ‘‘ sabbe kho ete , bhikkhave , bhikkhū dibbacakkhukā ’’ ti .
Puṇṇattheropi bhagavatā ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ puṇṇo mantāṇiputto ’’ ti ( a . ni .1.196) dhammakathikesu etadagge ṭhapito .
Iti naṃ ‘‘ dhammakathāya saṅkhepavitthāragambhīruttānavicitrakathādīsu taṃ taṃ ākāraṃ pucchissāmā ’’ ti dhammakathikāva parivārenti .
Sopi tesaṃ ‘‘ āvuso , dhammakathikena nāma ādito parisaṃ vaṇṇetuṃ vaṭṭati , majjhe suññataṃ pakāsetuṃ , ante catusaccavasena kūṭaṃ gaṇhitun ’’ ti evaṃ taṃ taṃ dhammakathānayaṃ ācikkhati .
Tena vuttaṃ ‘‘ sabbe kho ete , bhikkhave , bhikkhū dhammakathikā ’’ ti .
Upālittheropi bhagavatā ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī ’’ ti ( a . ni .1.228) vinayadharesu etadagge ṭhapito .
Iti naṃ ‘‘ garukalahukaṃ satekicchaatekicchaṃ āpattānāpattiṃ pucchissāmā ’’ ti vinayadharāva parivārenti .
Sopi tesaṃ pucchitapucchitaṃ tathevaP2.141 katheti .
Tena vuttaṃ ‘‘ sabbe kho ete , bhikkhave , bhikkhū vinayadharā ’’ ti .
ĀnandattheropiV2.125 bhagavatā ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando ’’ ti ( a . ni .1.223) bahussutesu etadagge ṭhapito .
Iti naṃ ‘‘ dasavidhaṃ byañjanabuddhiṃ aṭṭhuppattiṃ anusandhiṃ pubbāparaṃ pucchissāmā ’’ ti bahussutāva parivārenti .
Sopi tesaṃ ‘‘ idaṃ evaṃ vattabbaṃ , idaṃ evaṃ gahetabban ’’ ti sabbaṃ katheti .
Tena vuttaṃ ‘‘ sabbe kho ete , bhikkhave , bhikkhū bahussutā ’’ ti .
Devadatto pana pāpiccho icchāpakato , tena naṃ ‘‘ kulasaṅgaṇhanaparihāraṃ nānappakārakaṃ kohaññataṃ pucchissāmā ’’ ti pāpicchāva parivārenti .
Sopi tesaṃ taṃ taṃ niyāmaṃ ācikkhati .
Tena vuttaṃ ‘‘ sabbe kho ete , bhikkhave , bhikkhū pāpicchā ’’ ti .
KasmāM2.131 panete avidūre caṅkamiṃsūti .
‘‘ Devadatto satthari paduṭṭhacitto anatthampi kātuṃ upakkameyyā ’’ ti ārakkhaggahaṇatthaṃ .
Atha devadatto kasmā caṅkamīti ?
‘‘ Akārako ayaṃ , yadi kārako bhaveyya , na idha āgaccheyyā ’’ ti attano katadosapaṭicchādanatthaṃ .
Kiṃ pana devadatto bhagavato anatthaṃ kātuṃ samattho , bhagavato vā ārakkhakiccaṃ atthīti ?
Natthi .
Tena vuttaṃ ‘‘ aṭṭhānametaṃ , ānanda , anavakāso , yaṃ tathāgato parūpakkamena parinibbāyeyyā ’’ ti ( cūḷava .341).
Bhikkhū pana satthari gāravena āgatā .
Teneva bhagavā evaṃ vatvā ‘‘ vissajjehi , ānanda , bhikkhusaṅghan ’’ ti vissajjāpesi .
Pañcamaṃ .

6. Sagāthāsuttavaṇṇanā

100. Chaṭṭhe gūtho gūthena saṃsandati sametīti samuddantare janapadantare cakkavāḷantare ṭhitopi vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi nānattaṃ anupagacchanto saṃsandati sameti , ekasadisova hoti nirantaro .
Sesesupi eseva nayo .
Ayaṃ pana aniṭṭhaupamā hīnajjhāsayānaṃ hīnaajjhāsayassa sarikkhabhāvadassanatthaṃ āhaṭā , khīrādivisiṭṭhopamā kalyāṇajjhāsayānaṃ ajjhāsayassa sarikkhabhāvadassanatthaṃ .
SaṃsaggātiP2.142 dassanasavanasaṃsaggādivatthukena taṇhāsnehena .
Vanatho jātoti kilesavanaṃ jātaṃV2.126 .
Asaṃsaggena chijjatīti ekato ṭhānanisajjādīni akarontassa asaṃsaggena adassanena chijjati .
Sādhujīvīti parisuddhajīvitaṃ jīvamāno .
Sahāvaseti sahavāsaṃ vaseyya .
Chaṭṭhaṃ .

7. Assaddhasaṃsandanasuttavaṇṇanā

101. Sattame assaddhā assaddhehītiādīsu buddhe vā dhamme vā saṅghe vā saddhāvirahitā nirojā nirasā puggalā samuddassa orimatīre ṭhitā pārimatīrepi ṭhitehi assaddhehi saddhiṃ tāya assaddhatāya ekasadisā nirantarā honti .
Tathā ahirikā bhinnamariyādā alajjipuggalā ahirikehi , anottappino pāpakiriyāya abhāyamānā anottappīhi , appassutā sutavirahitā appassutehi , kusītā ālasiyapuggalāM2.132 kusītehi , muṭṭhassatino bhattanikkhittakākamaṃsanikkhittasiṅgālasadisā muṭṭhassatīhi , duppaññā khandhādiparicchedikāya paññāya abhāvena nippaññā tādiseheva duppaññehi , saddhāsampannā cetiyavandanādikiccapasutā saddhehi , hirimanā lajjipuggalā hirimanehi , ottappino pāpabhīrukā ottappīhi , bahussutā sutadharā āgamadharā tantipālakā vaṃsānurakkhakā bahussutehi , āraddhavīriyā paripuṇṇaparakkamā āraddhavīriyehi , upaṭṭhitassatī sabbakiccapariggāhikāya satiyā samannāgatā upaṭṭhitassatīhi , paññavanto mahāpaññehi vajirūpamañāṇehi paññavantehi saddhiṃ dūre ṭhitāpi tāya paññāsampattiyā saṃsandanti samenti .
Sattamaṃ .

8-12.
Assaddhamūlakasuttādivaṇṇanā

102-106.
Aṭṭhamādīni teyeva assaddhādidhamme tikavasena katvā desitāni .
Tattha aṭṭhame assaddhādimūlakā kaṇhapakkhasukkapakkhavasena pañca tikā vuttā , navame ahirikamūlakā cattāro .
DasameP2.143 anottappamūlakā tayo , ekādasame appassutamūlakā dve , dvādasame kusītamūlako eko tiko vuttoti sabbepi pañcasu suttantesu pannarasa tikā honti .
Pannarasa cete suttantātipi vadanti .
Ayaṃ tikapeyyālo nāma .
Aṭṭhamādīni .
Dutiyo vaggo .