3. Upanisasuttavaṇṇanā
23. Tatiye
M2.49P2.52 ‘‘ jānato ahan ’’ tiādīsu jānatoti jānantassa .Passatoti passantassa .
Dvepi padāni ekatthāni , byañjanameva nānaṃ .
Evaṃ santepi ‘‘ jānato ’’ ti ñāṇalakkhaṇaṃ upādāya puggalaṃ niddisati .
Jānanalakkhaṇañhi ñāṇaṃ .
‘‘ Passato ’’ ti ñāṇappabhāvaṃ upādāya .
Passanappabhāvañhi ñāṇaṃ , ñāṇasamaṅgīpuggalo cakkhumā viya cakkhunā rūpāni
V2.47 , ñāṇena vivaṭe dhamme passati .Āsavānaṃ khayan ti ettha āsavānaṃ pahānaṃ asamuppādo khīṇākāro natthibhāvoti ayampi āsavakkhayoti vuccati , bhaṅgopi maggaphalanibbānānipi .
‘‘ Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttin ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.438; vibha .831) hi khīṇākāro āsavakkhayoti vuccati .
‘‘ Yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānan ’’ ti ( vibha .354) ettha bhaṅgo .
‘‘ Sekkhassa sikkhamānassa , ujumaggānusārino ;
Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ , tato aññā anantarā ’’ ti .( itivu .62);
–
Ettha maggo .
So hi āsave khepento vūpasamento uppajjati , tasmā āsavānaṃ khayoti vutto .
‘‘ Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī ’’ ti ettha phalaṃ .
Tañhi āsavānaṃ khīṇante uppajjati , tasmā āsavānaṃ khayoti vuttaṃ .
‘‘ Āsavā tassa vaḍḍhanti , ārā so āsavakkhayā ’’ ti ;( Dha . pa .253)–
Ettha nibbānaṃ .
Tañhi āgamma āsavā khīyanti , tasmā āsavānaṃ khayoti vuttaṃ .
Idha pana maggaphalāni adhippetāni .
No ajānato no apassatoti yo pana na jānāti na passati , tassa no vadāmīti attho .
Etena ye ajānato apassatopi saṃsārādīhiyeva suddhiṃ vadanti , te paṭikkhittā honti .
Purimena padadvayena upāyo vutto , iminā anupāyaṃ paṭisedheti .
Idāni
P2.53 yaṃ jānato āsavānaṃ khayo hoti , taṃ dassetukāmo kiñca , bhikkhave , jānatoti pucchaṃ ārabhi .Tattha jānanā bahuvidhā .
Dabbajātiko eva hi koci bhikkhu chattaṃ kātuṃ jānāti , koci cīvarādīnaṃ aññataraṃ , tassa īdisāni kammāni vattasīse ṭhatvā karontassa sā
M2.50 jānanā saggamaggaphalānaṃ padaṭṭhānaṃ na hotīti na vattabbaṃ .Yo pana sāsane pabbajitvā vejjakammādīni kātuṃ jānāti , tassevaṃ jānato āsavā vaḍḍhantiyeva .
Tasmā yaṃ jānato passato ca āsavānaṃ khayo hoti , tadeva dassento iti rūpan tiādimāha .
Evaṃ kho , bhikkhave , jānatoti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ jānantassa .
Āsavānaṃ khayo hotīti āsavānaṃ khayante jātattā ‘‘ āsavānaṃ khayo ’’ ti laddhanāmaṃ arahattaṃ hoti .
Evaṃ arahattanikūṭena
V2.48 desanaṃ niṭṭhapetvā idāni khīṇāsavassa āgamanīyaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ dassetuṃ yampissa taṃ , bhikkhavetiādimāha .Tattha khayasmiṃ khayeñāṇan ti āsavakkhayasaṅkhāte arahattaphale paṭiladdhe sati paccavekkhaṇañāṇaṃ .
Tañhi arahattaphalasaṅkhāte khayasmiṃ paṭhamavāraṃ uppanne pacchā uppannattā khayeñāṇanti vuccati .
Saupanisan ti sakāraṇaṃ sappaccayaṃ .
Vimuttīti arahattaphalavimutti .
Sā hissa upanissayapaccayena paccayo hoti .
Evaṃ ito paresupi labbhamānavasena paccayabhāvo veditabbo .
Virāgoti maggo .
So hi kilese virājento khepento uppanno , tasmā virāgoti vuccati .
Nibbidāti nibbidāñāṇaṃ .
Etena balavavipassanaṃ dasseti .
Balavavipassanāti bhayatūpaṭṭhāne ñāṇaṃ ādīnavānupassane ñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ .
Yathābhūtañāṇadassanan ti yathāsabhāvajānanasaṅkhātaṃ dassanaṃ .
Etena taruṇavipassanaṃ dasseti .
Taruṇavipassanā hi balavavipassanāya paccayo hoti .
Taruṇavipassanāti saṅkhāraparicchede ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇe ñāṇaṃ sammasane ñāṇaṃ maggāmagge ñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ .
Samādhīti
P2.54 pādakajjhānasamādhi .So hi taruṇavipassanāya paccayo hoti .
Sukhan ti appanāya pubbabhāgasukhaṃ .
Tañhi pādakajjhānassa paccayo hoti .
Passaddhīti darathapaṭippassaddhi .
Sā hi appanāpubbabhāgassa sukhassa paccayo hoti .
Pītīti balavapīti .
Sā hi darathapaṭippassaddhiyā paccayo hoti .
Pāmojjan ti dubbalapīti .
Sā hi balavapītiyā paccayo hoti .
Saddhāti aparāparaṃ uppajjanasaddhā .
Sā hi dubbalapītiyā paccayo hoti .
Dukkhan ti vaṭṭadukkhaṃ .
Tañhi aparāparasaddhāya paccayo hoti .
Jātīti savikārā khandhajāti
M2.51 .Sā hi vaṭṭadukkhassa paccayo hoti .
Bhavoti kammabhavo .( So hi savikārāya jātiyā paccayo hoti .) Etenupāyena sesapadānipi veditabbāni .
Thullaphusitaketi mahāphusitake .
Pabbatakandarapadarasākhāti ettha kandaraṃ nāma ‘ kan ’ tiladdhanāmena udakena dārito udakabhinno pabbatapadeso , yo ‘‘ nitambo ’’ tipi ‘‘ nadīkuñcho ’’ tipi vuccati .
Padaraṃ nāma aṭṭhamāse deve avassante phalito bhūmippadeso .
Sākhāti kusumbhagāminiyo khuddakamātikāyo .
Kusobbhāti khuddakaāvāṭā .
Mahāsobbhāti mahāāvāṭā .
Kunnadiyoti khuddakanadiyo .
Mahānadiyoti gaṅgāyamunādikā mahāsaritā .
Evameva kho
V2.49 , bhikkhave , avijjūpanisā saṅkhārātiādīsu avijjā pabbatoti daṭṭhabbā .Abhisaṅkhārā meghoti , viññāṇādivaṭṭaṃ kandarādayoti , vimutti sāgaroti .
Yathā pabbatamatthake
P2.55 devo vassitvā pabbatakandarādīni pūrento anupubbena mahāsamuddaṃ sāgaraṃ pūreti , evaṃ avijjāpabbatamatthake tāva abhisaṅkhārameghassa vassanaṃ veditabbaṃ .Assutavā hi bālaputhujjano avijjāya aññāṇī hutvā taṇhāya abhilāsaṃ katvā kusalākusalakammaṃ āyūhati , taṃ kusalākusalakammaṃ paṭisandhiviññāṇassa paccayo hoti , paṭisandhiviññāṇādīni nāmarūpādīnaṃ .
Iti pabbatamatthake vuṭṭhadevassa kandarādayo pūretvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitakālo viya avijjāpabbatamatthake vuṭṭhassa abhisaṅkhārameghassa paramparapaccayatāya anupubbena viññāṇādivaṭṭaṃ pūretvā ṭhitakālo .
Buddhavacanaṃ pana pāḷiyaṃ agahitampi ‘‘ idha tathāgato loke uppajjati , agārasmā anagāriyaṃ pabbajatī ’’ ti imāya pāḷiyā vasena gahitamevāti veditabbaṃ .
Yā hi tassa kulagehe nibbatti , sā kammabhavapaccayā savikārā jāti nāma .
So buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhībhāvaṃ āgamma vaṭṭadosadīpakaṃ lakkhaṇāhaṭaṃ dhammakathaṃ sutvā vaṭṭavasena pīḷito hoti , evamassa savikārā khandhajāti vaṭṭadukkhassa paccayo hoti .
So vaṭṭadukkhena pīḷito aparāparaṃ saddhaṃ janetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati , evamassa vaṭṭadukkhaṃ aparāparasaddhāya paccayo hoti .
So pabbajjāmatteneva asantuṭṭho ūnapañcavassakāle nissayaṃ
M2.52 gahetvā vattapaṭipattiṃ pūrento dvemātikā paguṇaṃ katvā kammākammaṃ uggahetvā yāva arahattā nijjaṭaṃ katvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanto pathavīkasiṇādīsu kammaṃ ārabhati , tassa kammaṭṭhānaṃ nissāya dubbalapīti uppajjati .Tadassa saddhūpanisaṃ pāmojjaṃ , taṃ balavapītiyā paccayo hoti .
Balavapīti darathapaṭippassaddhiyā , sā appanāpubbabhāgasukhassa , taṃ sukhaṃ pādakajjhānasamādhissa .
So samādhinā cittakallataṃ janetvā taruṇavipassanāya kammaṃ karoti .
Iccassa pādakajjhānasamādhi taruṇavipassanāya paccayo hoti , taruṇavipassanā balavavipassanāya , balavavipassanā maggassa , maggo phalavimuttiyā , phalavimutti paccavekkhaṇañāṇassāti
P2.56 .Evaṃ devassa anupubbena sāgaraṃ pūretvā ṭhitakālo viya khīṇāsavassa vimuttisāgaraṃ pūretvā ṭhitakālo veditabboti .
Tatiyaṃ .