5. Gahapativaggo
1. Pañcaverabhayasuttavaṇṇanā
41. Gahapativaggassa paṭhame yatoti yadā .
Bhayāni verānīti bhayaveracetanāyo .
Sotāpattiyaṅgehīti duvidhaṃ sotāpattiyā aṅgaṃ ,( sotāpattiyā ca aṅgaṃ ,) yaṃ pubbabhāge sotāpattipaṭilābhāya saṃvattati ,‘‘ sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattī ’’ ti ( dī . ni .3.311) evaṃ āgataṃ , paṭiladdhaguṇassa ca sotāpattiṃ patvā ṭhitassa aṅgaṃ , yaṃ sotāpannassa
P2.73 aṅgantipi vuccati , buddhe aveccappasādādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .Idamidha adhippetaṃ .
Ariyoti niddoso nirupārambho .
Ñāyoti paṭiccasamuppannaṃ ñatvā ṭhitañāṇampi paṭiccasamuppādopi .
Yathāha –
‘‘ ñāyo vuccati paṭiccasamuppādo , ariyopi aṭṭhaṅgiko maggo ñāyo ’’ ti .
Paññāyāti aparāparaṃ uppannāya vipassanāpaññāya .
Sudiṭṭho hotīti aparāparaṃ uppajjitvā dassanavasena suṭṭhu diṭṭho .
Khīṇanirayotiādīsu
M2.68 āyatiṃ tattha anuppajjanatāya khīṇo nirayo mayhanti so ahaṃ khīṇanirayo .Esa nayo sabbattha .
Sotāpannoti maggasotaṃ āpanno .
Avinipātadhammoti na vinipātasabhāvo
V2.65 .Niyatoti paṭhamamaggasaṅkhātena sammattaniyāmena niyato .
Sambodhiparāyanoti uttarimaggattayasaṅkhāto sambodhi paraṃ ayanaṃ mayhanti sohaṃ sambodhiparāyano , taṃ sambodhiṃ avassaṃ abhisambujjhanakoti attho .
Pāṇātipātapaccayāti pāṇātipātakammakāraṇā .
Bhayaṃ veran ti atthato ekaṃ .
Verañca nāmetaṃ duvidhaṃ hoti bāhiraṃ ajjhattikanti .
Ekena hi ekassa pitā mārito hoti , so cintesi ‘‘ etena kira me pitā mārito , ahampi taṃyeva māressāmī ’’ ti nisitaṃ satthaṃ ādāya carati .
Yā tassa abbhantare uppannaveracetanā , idaṃ bāhiraṃ veraṃ nāma .
Yā pana itarassa ‘‘ ayaṃ kira maṃ māressāmīti carati , ahameva naṃ paṭhamataraṃ māressāmī ’’ ti cetanā uppajjati , idaṃ ajjhattikaṃ veraṃ nāma .
Idaṃ tāva ubhayampi diṭṭhadhammikameva .
Yā pana taṃ niraye uppannaṃ disvā ‘‘ etaṃ paharissāmī ’’ ti jalitaṃ ayamuggaraṃ gaṇhato nirayapālassa cetanā uppajjati , idamassa samparāyikaṃ bāhiraveraṃ .
Yā cassa ‘‘ ayaṃ niddosaṃ maṃ paharissāmīti āgacchati , ahameva naṃ paṭhamataraṃ paharissāmī ’’ ti cetanā uppajjati , idamassa samparāyikaṃ ajjhattaveraṃ .
Yaṃ panetaṃ bāhiraveraṃ , taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ puggalaveran ’’ ti vuttaṃ .
Dukkhaṃ domanassan ti atthato ekameva .
Yathā cettha , evaṃ sesapadesupi ‘‘ iminā mama bhaṇḍaṃ haṭaṃ
P2.74 , mayhaṃ dāresu cārittaṃ āpannaṃ , musā vatvā attho bhaggo , surāmadamattena idaṃ nāma katan ’’ tiādinā nayena veruppatti veditabbā .Aveccappasādenāti adhigatena acalappasādena .
Ariyakantehīti pañcahi sīlehi .
Tāni hi ariyānaṃ kantāni piyāni .
Bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti , tasmā ‘‘ ariyakantānī ’’ ti vuccanti .
Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ visuddhimagge anussatiniddese vuttameva .
Paṭhamaṃ .
2. Dutiyapañcaverabhayasuttavaṇṇanā
42. Dutiye bhikkhūnaṃ kathitabhāvamattameva viseso .
Dutiyaṃ .
3. Dukkhasuttavaṇṇanā
43. Tatiye
M2.69 dukkhassāti vaṭṭadukkhassa .Samudayan ti dve samudayā khaṇikasamudayo ca paccayasamudayo
V2.66 ca .Paccayasamudayaṃ passantopi bhikkhu khaṇikasamudayaṃ passati , khaṇikasamudayaṃ passantopi paccayasamudayaṃ passati .
Atthaṅgamopi accantatthaṅgamo bhedatthaṅgamoti duvidho .
Accantatthaṅgamaṃ passantopi bhedatthaṅgamaṃ passati , bhedatthaṅgamaṃ passantopi accantatthaṅgamaṃ passati .
Desessāmīti idaṃ vaṭṭadukkhassa samudayaatthaṅgamaṃ nibbattibhedaṃ nāma desessāmi , taṃ suṇāthāti attho .
Paṭiccāti nissayavasena ceva ārammaṇavasena ca paccayaṃ katvā .
Tiṇṇaṃ saṅgati phassoti tiṇṇaṃ saṅgatiyā phasso .
Ayaṃ kho , bhikkhave , dukkhassa samudayoti ayaṃ vaṭṭadukkhassa nibbatti nāma .
Atthaṅgamoti bhedo .
Evañhi vaṭṭadukkhaṃ bhinnaṃ hoti appaṭisandhiyaṃ .
Tatiyaṃ .
4. Lokasuttavaṇṇanā
44. Catutthe lokassāti saṅkhāralokassa .
Ayamettha viseso .
Catutthaṃ .
5. Ñātikasuttavaṇṇanā
45. Pañcame
P2.75 ñātiketi dvinnaṃ ñātakānaṃ gāme .Giñjakāvasatheti iṭṭhakāhi kate mahāpāsāde .
Dhammapariyāyan ti dhammakāraṇaṃ .
Upassutīti upassutiṭṭhānaṃ , yaṃ ṭhānaṃ upagatena sakkā hoti bhagavato saddaṃ sotuṃ , tattha ṭhitoti attho .
So kira gandhakuṭipariveṇasammajjanatthaṃ āgato attano kammaṃ pahāya bhagavato dhammaghosaṃ suṇanto aṭṭhāsi .
Addasāti tadā kira bhagavato āditova paccayākāraṃ manasikarontassa ‘‘ idaṃ iminā paccayena hoti , idaṃ iminā ’’ ti āvajjato yāva bhavaggā ekaṅgaṇaṃ ahosi , satthā manasikāraṃ pahāya vacasā sajjhāyaṃ karonto yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhapetvā ,‘‘ api nu kho imaṃ dhammapariyāyaṃ koci assosī ’’ ti āvajjento taṃ bhikkhumaddasa .
Tena vuttaṃ ‘‘ addasā kho bhagavā ’’ ti .
Assosi
M2.70 noti assosi nu .Atha vā assosi noti amhākaṃ bhāsantānaṃ assosīti .
Uggaṇhāhītiādīsu sutvā tuṇhībhūtova paguṇaṃ karonto uggaṇhāti nāma .
Padānupadaṃ ghaṭetvā vācāya paricitaṃ karonto pariyāpuṇāti nāma .
Ubhayathāpi paguṇaṃ ādhārappattaṃ karonto dhāreti nāma .
Atthasaṃhitoti kāraṇanissito .
Ādibrahmacariyakoti maggabrahmacariyassa
V2.67 ādi patiṭṭhānabhūto .Iti tīsupi imesu suttesu vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ .
Pañcamaṃ .
6. Aññatarabrāhmaṇasuttavaṇṇanā
46. Chaṭṭhe aññataroti nāmavasena apākaṭo aññataro brāhmaṇo .
Chaṭṭhaṃ .
7. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā
47. Sattame jāṇussoṇīti ṭhānantaravasena evaṃladdhanāmo asītikoṭivibhavo mahāpurohito .
Sattamaṃ .
8. Lokāyatikasuttavaṇṇanā
48. Aṭṭhame
P2.76 lokāyatikoti vitaṇḍasatthe lokāyate kataparicayo .Jeṭṭhametaṃ lokāyatan ti paṭhamaṃ lokāyataṃ .
Lokāyatan ti ca lokasseva āyataṃ , bālaputhujjanalokassa āyataṃ , mahantaṃ gambhīranti upadhāritabbaṃ parittaṃ bhāvaṃ diṭṭhigataṃ .
Ekattan ti ekasabhāvaṃ , niccasabhāvamevāti pucchati .
Puthuttan ti purimasabhāvena nānāsabhāvaṃ , devamanussādibhāvena paṭhamaṃ hutvā pacchā na hotīti ucchedaṃ sandhāya pucchati .
Evamettha ‘‘ sabbamatthi , sabbamekattan ’’ ti imā dvepi sassatadiṭṭhiyo ,‘‘ sabbaṃ natthi , sabbaṃ puthuttan ’’ ti imā dve ucchedadiṭṭhiyoti veditabbā .
Aṭṭhamaṃ .
9. Ariyasāvakasuttavaṇṇanā
49. Navame kiṃ nu khoti saṃsayuppattiākāradassanaṃ .
Samudayatīti uppajjati .
Navamaṃ .
10. Dutiyaariyasāvakasuttavaṇṇanā
50. Dasame
V2.68M2.71 dvepi nayā ekato vuttā .Idameva purimena nānattaṃ , sesaṃ tādisamevāti .
Dasamaṃ .
Gahapativaggo pañcamo .