Sumedhakathāvaṇṇanā
Caturo ca asaṅkhiyeti ( bu . vaṃ . aṭṭha .2.1-2) uddhaṃ ārohanavasena atikkamitvā amaraṃ nāma nagaraṃ ahosīti vacanasesayojanā kātabbā .
Dasahīti hatthiassarathabherīsaṅkhamudiṅgavīṇāgītasammatāḷehi ‘‘ asnātha pivatha khādathā ’’ ti dasamena saddena .
Te pana ekadesena dassetuṃ ‘‘ hatthisaddan ’’ tiādi vuttaṃ .
Hatthisaddan ti karaṇatthe upayogo daṭṭhabbo .
Bherīsaṅkharathānañca saddehi
V0.24 avivittanti vā ghositanti vā yojetabbaṃ .Hatthisaddan ti vā hatthisaddavantaṃ nagaraṃ .
Khādatha pivatha cevāti iti-saddo ñātatthattā appayutto daṭṭhabbo .
Sabbaṅgasampannaṃ uyyānapokkharaṇīādisampannattā .
Lakkhaṇeti itthilakkhaṇe purisalakkhaṇe ca .
Itihāseti porāṇe .
Sadhammeti attano tevijjadhamme ca yaññavidhiādike ca .
Pāramin ti pārañāṇaṃ pārādhigamaṃ gato .
Cintesahan ti cintesiṃ ahaṃ sumedhabhūtoti satthā vadati .
Atthi
M0.25 hehitīti so vijjamāno bhavissati .Na hetuyeti abhavituṃ .
Evamevāti evamevaṃ .
Na gavesatīti na gantuṃ esati na icchati nānugacchati vā .
Dhoveti dhovante .
Serīti sāyattiko .
Sayaṃvasīti savaso .
Mahācorasamo viyāti kāyasārāgavasena duccaritānesanehi kusalabhaṇḍacchedanā .
Nāthāti nāthavanto .
Pañcadosavivajjitan ti evamādikassa attho kesuci aṭṭhakathāpotthakesu likhitoti katvā na vakkhāma .
Sāsaneti ettha tāpasasāsanaṃ jhānābhiññā ca .
Vasībhūtassa sato .
Mayi evaṃbhūte dīpaṅkaro jino uppajji .
Sodheti jano .
Añjasaṃ vaṭumāyanan ti pariyāyavacanehi maggameva vadati .
Mā naṃ akkamitthāti ettha nan ti padapūraṇamatte nipāto .
Ghātiyāmahan ti ettha ca a -iti ca haṃ -iti ca nipātā , ahaṃ -iti vā eko nipāto sānunāsiko kato .
Āhutīnan ti dakkhiṇāhutīnaṃ .
Man ti mama , maṃ vā abrvi .
Kappe atikkamitvā vuttepi bodhimhi mātādisaṃkittane saṅgaṇhituṃ ‘‘ bodhi tassa bhagavato ’’ tiādimāha .
Sukhenāti uttamena sukhena .
Asamoti tāpasehi asamo .
Abhiññāsukhatopi visiṭṭhaṃ īdisaṃ buddhattabyākaraṇajaṃ sukhaṃ alabhiṃ .
Yāti yāni nimittāni .
Ābhujatīti āvattati .
Abhiravantīti saddaṃ karonti .
Chuddhāti nikkhantā .
Nuddhaṃsatīti na uddhaṃ gacchati .
Ubhayan ti ubhayavacanaṃ .
Dhuvasassatan ti ekantasassataṃ , aviparītamevāti attho .
Āpannasattānan ti gabbhinīnaṃ .
Yāvatā dasa disā , tattha .
Dhammadhātuyāti dhammadhātuyaṃ , sabbesu dhammesu vicināmīti attho .
Yassa sampuṇṇo , taṃ vamateva udakaṃ nissesaṃ .
Eteti ekissāpi dānapāramitāya anekappakāratāya bahuvacananiddeso kato .
Paṭilaggitaṃ rakkhatīti vacanaseso , bhummatthe vā upayogo
V0.25 .Catūsu bhūmīsūti pātimokkhādīsu saṃvarabhūmīsu .
Advejjhamānasoti kadāci khamanaṃ kadāci akkhamanaṃ , kassaci khamanaṃ kassaci akkhamananti evaṃ dvedhābhāvaṃ anāpannamānaso hutvā .
Saccassa vīthi nāma diṭṭhādi ca adiṭṭhādi ca yathābhūtaṃva vatthu .
Adhiṭṭhānan ti kusalasamādānādhiṭṭhānaṃ , samādinnesu kusalesu acalatā adhiṭṭhānaṃ nāma .
Pathaviyā upekkhanaṃ nāma vikārānāpatti .
Aññatrāti aññaṃ .
Sabhāvarasalakkhaṇeti ettha bhāvoti aviparītatā vijjamānatā , saha bhāvena sabhāvo , aviparīto attano bodhiparipācanakiccasaṅkhāto
M0.26 raso , anavajjavatthupariccāgādisaṅkhātaṃ lakkhaṇañca sabhāvarasalakkhaṇaṃ , tato sammasato .Dhammatejenāti ñāṇatejena .
Calatāti calatāya kampanatāya .
Sesīti sayi .
Mā bhāthāti mā bhāyittha .
Sabbītiyoti sabbā ītiyo upaddavā taṃ vivajjantu .
Sumedhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Pavacchatīti deti .
Yogenāti upāyena .
Samiṃsūti sannipatiṃsu .
Appattamānasāti appattaarahattā bhikkhū garahitā bhavanti .
Rittāti suññā antarahitā .
Sālakalyāṇī nāma eko rukkho .
Buddhacakkavattikāleyeva kira ekāheneva uppajjati .
Liṅgasampattīti purisaliṅgatā .
Hetūti tihetukapaṭisandhitā .
Guṇasampattīti abhiññāsamāpattilābhitā .
Adhikāroti buddhānaṃ sakkārakaraṇaṃ .
Chandatāti buddhattappattiyaṃ chandasamāyogo .
Sabbaṅgasampannāti aṭṭhaṅgāni samodhānetvā katapaṇidhānā .
Pakkhikāti pīṭhasappikā .
Paṇḍakāti ubhayaliṅgarahitā .
Bodhisattā ca brahmalokūpapattipaṭhamakappikesu kālesu ubhayaliṅgarahitā honti , na pana paṇḍakapariyāpannāti etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ pariyāpannā na bhavantī ’’ ti vuttaṃ , yathāvuttesu vā dosesu sabbesu pariyāpannā na bhavanti , bodhisattesu vā pariyāpannā tadantogadhā , paricchinnasaṃsārattā vā pariyāpannā bodhisattā ubhatobyañjanapaṇḍakā na bhavantīti attho .
Sabbattha suddhagocarā yasmā , tasmā micchādiṭṭhiṃ na sevanti .
Micchādiṭṭhin ti natthikāhetukākiriyadiṭṭhiṃ .
Bhavābhaveti khuddake ceva mahante ca bhave .
Bhojaputteti luddake .
Laganan ti saṅgo .
Aññathāti līnatā .
Gāmaṇḍalāti gāmadārakā .
Rūpan ti vippakāraṃ .
Ayaṃ tāva nidānakathā yāya abhidhammassa buddhabhāsitatāsiddhīti atthayojanā kātabbā .
Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .