Rūpāvacarakusalaṃ
Catukkanayo
Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā
160. Uttarapadalopaṃ
V0.96 katvā rūpabhavo rūpan ti vutto .Jhānassa amaggabhāvepi sati maggavacanaṃ aññamaggabhāvanivāraṇatthanti imasmiṃ atthe maggaggahaṇassa payojanaṃ vuttaṃ , na sabbassa kusalajjhānassa maggabhāvoti .
Tattha maggassa bhāvanāya samayavavatthānassa katattā amaggabhāvanāsamaye pavattānaṃ phassādīnaṃ kusalabhāvo na dassito siyā , tasmā sabbassa maggabhāvo dassetabboti .
Ito añño maggo natthīti evaṃ aññabhūmikavidhuro sati paccayantare rūpūpapattijanakasabhāvo vipākadhammasabhāvo viya vipākadhammavasena sabbasamāno maggasaddena vuttoti dassetīti veditabbaṃ .
Kusalaṃ dānan ti alobho daṭṭhabbo .
Atha vā cetanā dānaṃ , taṃ vajjetvā itare dve cetanāsampayuttakāti vuttā .
Vaṭṭantīti maggabhāvato jhānavacanena saṅgahetvā maggoti vattuṃ vaṭṭantīti attho .
Okappanāti saddahanā .
Aññattha diṭṭhaṃ atthaṃ pariccajitvā ‘‘ janeti vaḍḍhetī ’’ ti ayamattho kasmā vuttoti nirupasaggassa aññattha evamatthasseva diṭṭhattāti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ puna caparaṃ udāyī ’’ ti ( ma . ni .2.246 ādayo ) suttamāhaṭaṃ .
Kesañci ariyānaṃ ariyamaggena siddhāni aññāni ca jhānāni bhāvanāsabhāvānevāti tesupi bhāventena samayavavatthānaṃ ijjhatīti .
Nissaranti
M0.101 niggacchanti etena , ettha vāti nissaraṇaṃ .Ke niggacchanti ?
Kāmā .
Tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ pahānanti attho .
Evañhi ‘‘ kāmānan ’’ ti kattari sāmivacanaṃ yujjati .
Vatthukāmehipīti vatthukāmehi viviccevātipi attho yujjatīti evaṃ yujjamānatthantarasamuccayattho pi -saddo , na kilesakāmasamuccayattho .
Kasmā ?
Imasmiṃ atthe kilesakāmānaṃ dutiyapadena vivekassa vuttattā .
Akusalasaddena yadipi kilesakāmā , athāpi sabbākusalā gahitā , sabbathā pana kilesakāmehi viveko vuttoti āha ‘‘ dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato ’’ ti .
Kāmaguṇādhigamahetupi pāṇātipātādiasuddhappayogo hotīti tabbivekena payogasuddhi vibhāvitā .
Taṇhāsaṃkilesasodhanena āsayaposanaṃ .
Aññesampi
V0.97 cāti diṭṭhimānādīnaṃ phassādīnañca .Upari vuccamānāni jhānaṅgāni uparijjhānaṅgāni , tesaṃ attano vipaccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanatthaṃ tappaccanīkanīvaraṇavacanaṃ .
Byāpādavivekavacanena ‘‘ anatthaṃ me acarī ’’ tiādiāghātavatthubhedavisayassa dosassa mohādhikānaṃ thinamiddhādīnaṃ vivekavacanena paṭicchādanavasena dukkhādipubbantādibhedavisayassa mohassa vikkhambhanaviveko vutto .
Kāmarāgabyāpādatadekaṭṭhathinamiddhādivikkhambhanakañcedaṃ sabbākusalapaṭipakkhasabhāvattā sabbakusalānaṃ tena sabhāvena sabbākusalānaṃ pahānaṃ hontampi kāmarāgādivikkhambhanasabhāvamevāti taṃsabhāvattā avisesetvā nīvaraṇākusalamūlādīnaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti āha .
Vitakkassa kiccavisesena thirabhāvappatte paṭhamajjhānasamādhimhi paccanīkadūrībhāvakatena thirabhāvena taṃsadisesu vitakkarahitesu dutiyajjhānādisamādhīsu ca appanāti aṭṭhakathāvohāroti vitakkassa appanāyogo vutto , aññathā vitakkova appanāti tassa taṃsampayogo na siyāti .
Attho … pe … daṭṭhabbo jhānasamaṅgino vitakkavicārasamaṅgitādassanena jhānasseva savitakkasavicārabhāvassa vuttattā .
Vivekajaṃ pītisukhan ti ettha purimasmiṃ atthe vivekajan ti jhānaṃ .
Pītisukhasaddato ca atthiatthavisesavato assa , asmiṃ vāti ettha a -kāro vutto .
Dutiye pītisukhameva vivekajaṃ .
Vivekajaṃpītisukhan ti ca aññapadatthe samāso paccattaniddesassa ca alopo kato , lope vā
M0.102 sati ‘‘ vivekajapītisukhan ’’ ti pāṭhoti ayaṃ viseso .Gaṇanānupubbatāti gaṇanānupubbatāya , gaṇanānupubbatāmattaṃ vā paṭhamanti vacananti attho .
Niccādivipallāsappahānena maggo asammohato aniccādilakkhaṇāni paṭivijjhatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ .
Asammosadhammaṃ nibbānaṃ aviparītalakkhaṇattā anaññathābhāvato tathalakkhaṇaṃ .
Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā
161-2.
Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti etena yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā , tesaṃ samatikkamā dutiyajjhānassa samadhigamo , na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho dīpito hoti .
Evaṃ ‘‘ pītiyā ca virāgā ’’ tiādīsu nayo
V0.98 .Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamaparidīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ taṃdīpakanti vuttaṃ .
Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiyādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā .
Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo .
Yena sampasādanena yogā jhānaṃ sampasādanaṃ , tasmiṃ dassite ‘‘ sampasādanaṃ jhānan ’’ ti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitāti avirodho yutto .
Ekodibhāve kathanti ekodimhi dassite ‘‘ ekodibhāvaṃ jhānan ’’ ti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttā hotīti .
Ekodibhāvan ti panidaṃ uddharitvā ekodissa niddeso na kattabbo siyāti ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhānamhi pavattatīti yuttaṃ .
Appitāti gamitā vināsaṃ .
Dutiyajjhānādiadhigamupāyadīpakena ajjhattasampasādanatāya cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena avitakkāvicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti ?
Na , adīpitattā .
Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti .
Vitakkavicāresu hi taṇhāpahānañca etesaṃ
M0.103 vūpasamanaṃ .Ye ca saṅkhāresu taṇhāpahānaṃ karonti , tesu maggesu pahīnataṇhesu phalesu ca saṅkhārappavatti hoti , evamidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti taṃnivāraṇatthaṃ āvajjitukāmatādiatikkamova tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘ avitakkaṃ avicāran ’’ ti vuttaṃ .
Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā
163. Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā .
Upekkhānimittan ti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ ‘‘ upekkhā ’’ ti vuttaṃ , tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa
V0.99 tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ .Paṭhamajjhānappaṭilābhatthāya nīvaraṇe … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhāsantiṭṭhanāpaññāsaṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā aṭṭha samāpattivasena uppajjanti .
Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassaupāyāse .
Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ … pe … upāyāse … pe … arahattamaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ … pe … upāyāse .
Arahattaphalasamāpattatthāya … pe … suññatavihārasamāpattatthāya … pe … animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ … pe … paṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā dasa vipassanāvasena uppajjanti .
Yadatthi yaṃ bhūtan ti khandhapañcakaṃ , taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati .
Diṭṭhasovatthikattayassa sappalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati .
Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanati paṭipakkhakiccāti attho .
Nāmakāyena cetasikasukhaṃ kāyikasukhahetu rūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati .
Phuṭattā byāpitattā .
Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādike phoṭṭhabbe phuṭṭhe sukhaṃ uppajjati , evaṃ etehi phuṭasarīrassapi .
Catutthajjhānakathāvaṇṇanā
165. Avibhūtapaccupaṭṭhānāti
M0.104 sukhadukkhāni viya avibhūtākārā piṭṭhipāsāṇagatamigamaggo viya tadanumātabbāvibhūtākāropaṭṭhānā .Catukkanayavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañcakanayavaṇṇanā
167. Yassā pana dhammadhātuyāti sabbaññutaññāṇassa .
Tena hi dhammānaṃ ākārabhedaṃ ñatvā tadanurūpaṃ desanaṃ niyāmetīti .
Ettha ca pañcakanaye dutiyajjhānaṃ catukkanaye dutiyajjhānapakkhikaṃ
V0.100 katvā vibhattaṃ ‘‘ yasmiṃ … pe … maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharatī ’’ ti .Kasmā ?
Ekattakāyanānattasaññīsattāvāsaphalatāya dutiyajjhānena samānaphalattā paṭhamajjhānasamādhito jātattā ca .
Paṭhamajjhānameva hi kāmehi akusalehi ca vivittanti tadabhāvā na idha ‘‘ vivicceva kāmehi vivicca akusalehī ’’ ti sakkā vattuṃ , nāpi ‘‘ vivekajan ’’ ti .
Suttantadesanāsu ca pañcakanaye dutiyatatiyajjhānāni dutiyajjhānameva bhajanti vitakkavūpasamā vicāravūpasamā avitakkattā avicārattā cāti .
Paṭipadācatukkavaṇṇanā
176-180.
Tassa tassa jhānassa upacāran ti nīvaraṇavitakkavicāranikantiyādīnaṃ vūpasamā thirabhūto kāmāvacarasamādhi .
Tadanudhammatāti tadanurūpatābhūtā , sā pana tadassādasaṅkhātā tadassādasampayuttakkhandhasaṅkhātā vā micchāsatīti vadanti .
Avigatanikantikā taṃtaṃpariharaṇasatītipi vattuṃ vaṭṭatīti evañca katvā ‘‘ satiyā vā nikantiyā vā ’’ ti vikappo kato .
Āgamanavasenāpi ca paṭipadā hontiyevāti idaṃ kadāci dutiyādīnaṃ paṭhamādiāgamanakatapaṭipadataṃ sandhāya vuttaṃ .
Api -saddo hi anekantikataṃ dīpeti , etassa anekantikattā eva ca pāḷiyaṃ ekekasmiṃ jhāne catasso paṭipadā cattāri ārammaṇāni soḷasakkhattukañca visuṃ visuṃ yojitaṃ .
Aññathā ekekasmiṃ paṭipadādimhi nava nava jhānāni yojetabbāni siyunti .
Ārammaṇacatukkavaṇṇanā
181. Appaguṇan ti
M0.105 pañcahi vasitāhi avasīkataṃ .Ārammaṇapaṭipadāmissakavaṇṇanā
186. Heṭṭhāti soḷasakkhattukato pubbe .
Ye keci jhānaṃ uppādenti nāmāti vacanena ye katādhikārā sekkhā maggeneva uppāditajjhānā , tesaṃ jhānāni maggapaṭibaddhatāya suddhikanavakasaṅgahitānīti veditabbāni .
Na hi te uppādenti nāmāti .
Kasiṇakathāvaṇṇanā
203. Nirodhapādakatāvacanena
V0.101 āruppapādakatā ca dassitā .Khippadassanaṃ khippābhiññatā khippanisantibhāvo .
Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā
204. Aññampīti kevalaṃ kasiṇāyatanasaṅkhātameva ahutvā abhibhāyatanasaṅkhātampi pavattatīti satipi abhibhāyatanānaṃ kasiṇāyatanatte kasiṇāyatanabhāvato añño abhibhāyatanabhāvo kasiṇanimittābhibhavanakabhāvanānimittanānattatoti dasseti .
Tattha abhibhavatīti abhibhu , parikammaṃ , ñāṇaṃ vā .
Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ , jhānaṃ .
Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ , jhānaṃ .
Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ .
Maggappaṭibaddhatāya tadā samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavatto vuttoti daṭṭhabbo .
Āgamesu pana ‘‘ ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni .
Appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni .
Ajjhattaṃ arūpasaññī eko … pe … parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni .
Appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ ti ( dī . ni .2.173; ma . ni .2.249; a . ni .8.65) imesaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā āgamaṭṭhakathāsu
M0.106 ( dī . ni . aṭṭha .2.173; ma . ni . aṭṭha .2.249-250; a . ni . aṭṭha .3.8.65)‘‘ vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittaappamāṇavaseneva imāni abhibhāyatanāni desitānī ’’ ti vuttaṃ .Parittaappamāṇatā hi abhibhavanassa kāraṇaṃ vaṇṇābhoge satipi asatipi .
Tattha ca vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni parittāni ‘‘ suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ ti vuttāni , tathā appamāṇānīti daṭṭhabbāni .
Atthi hi eso pariyāyo parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti .
Idha pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni sahitāni ca .
Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti .
Tattha ca pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ ajjhattaṃ rūpasaññī ’’ ti
V0.102 abhibhāyatanadvayaṃ vuttaṃ , tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito , idha pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni .Sabbāni ca vimokkhakiccāni vimokkhadesanāya vuttāni , tadetaṃ ‘‘ ajjhattaṃ rūpasaññī ’’ ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhibhāyatanesu avacanato ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati .
Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatoti idaṃ katthacipi ‘‘ ajjhattaṃ rūpāni passatī ’’ ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘ bahiddhā rūpāni passatī ’’ ti , tassa kāraṇavacanaṃ .
Tena yaṃ aññahetukaṃ , taṃ tena hetunā vuttaṃ .
Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva idha vacanaṃ , na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti .
Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā , desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo .
Suvaṇṇadubbaṇṇānīti eteneva siddhattā nīlādiabhibhāyatanāni na vattabbānīti ce ?
Na , nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā .
Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇaparittatā tadappamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ , atha kho nīlādibhāvo evāti .
Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Vimokkhakathāvaṇṇanā
248. Rūpīti
M0.107 yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato , taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti .Yena visiṭṭhena rūpīti vucceyya , tadeva sasantatipariyāpannarūpanimittaṃ jhānamiva paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ .
Kasiṇadesanā jhānānameva kasiṇabhāvena pavattā abhidhamme , sutte pana ārammaṇānanti ‘‘ abhidhammavasenā ’’ ti vuttaṃ .
Vimokkhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Brahmavihārakathāvaṇṇanā
251. Somanassadomanassarahitaṃ
V0.103 aññāṇameva aññāṇupekkhā .Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa .
Sattamabhavādito uddhaṃ pavattavipākassa ajitattā avipākajinassa .
Niddosabhāvenāti nippaṭighabhāvena .
Ekassapi sattassa appaṭibhāganimittattā paricchedaggahaṇaṃ natthi , na ca sammutisaccavasena pavattaṃ sattaggahaṇaṃ paricchinnarūpādiggahaṇaṃ hotīti appanāppattiyāpi aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtānaṃ mettādīnaṃ ekasattārammaṇānampi appamāṇagocaratā vuttāti veditabbā .
Brahmavihārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Asubhakathāvaṇṇanā
263. Uddhaṃ dhumātattā uddhumātaṃ .
Setarattehi paribhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ , purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ .
Saṅghāṭo aṅgānaṃ susambaddhatā .
Ārammaṇassa dubbalatā paṭipakkhabhāvena cittaṃ ṭhapetuṃ asamatthatā .
Attani ānisaṃsadassananīvaraṇarogavūpasamānaṃ yathākkamaṃ pupphachaḍḍakavamanavirecanaupamā yojetabbā .
Paṭikūlamanasikārasāmaññena asubhehi kesādīhi paṭikūlajjhānassa gahaṇaṃ sivathikāvaṇṇajjhānassa ca .
Tampi hi paṭikūlamanasikāravaseneva uppajjatīti , sivathikappakārāni vā sivathikāvaṇṇāni .
Asubhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Rūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .