Suttantikadukanikkhepakathāvaṇṇanā

1303. Vivecitattāti visuṃ katattā pakāsitattā .

Asesetvā khepetīti vajiraṃ attanā patitaṭṭhānaṃ asesetvā khepeti puna apākatikatāāpādanena .

1311. Tappatīti vippaṭisārī hoti , anusocati vā .

1313. Ahan ti iti-saddaparena ahaṃ-saddena hetubhūtena yo attho viññāyati , so saṃkathīyati , udīrīyatīti attho .

Aññathā hi vuccamānassa vacanena pakāsiyamānassa padatthassa saṅkhā dibhāve sabbesaṃ kusalādidhammānaṃ adhivacanāditā siyāti .

Bhāvoti sattavevacananti bhaṇanti , dhātuyā vā etaṃ adhivacanaṃ .

Dattoti ettāvatā sattapaññattiṃ dassetvā aññampi upādāpaññattiṃ dassetuṃ ‘‘ mañco ’’ tiādimāha .

Ahan ti ca pavattaṃ adhivacanaṃ vadantena suṇantena ca pubbe gahitasaññena atthappakāsanabhāvena viññāyati .

Na hi tasmiṃ aviññāte tadatthavijānanaṃ atthīti visesena adhivacanaṃ ‘‘ ñāyatīti samaññā ’’ ti vuttaṃ .

Etassatthassa ahanti idaṃ adhivacananti evaṃ vā saññāgahaṇavasena ñāyati samaññāyati pākaṭā hotīti samaññā .

Paññāpīyatīti ahanti idaṃ etassa adhivacananti evaṃ ṭhapīyatīti attho .

Voharīyatīti vuccati .

Uddheyyan ti uddharitabbaṃ .

Api nāmasahassatoti anekehipi nāmasahassehīti attho .

Sayameva upapatanasīlaṃ nāmaṃ ‘‘ opapātikanāman ’’ ti vuccati .

KarīyatītiM0.178V0.171 kammaṃ , nāmameva kammaṃ nāmakammaṃ .

Tathā nāmadheyyaṃ .

Karaṇaṭhapanasaddāpi hi kammatthā hontīti .

Atha karaṇatthā , karīyati ca ṭhapīyati ca etena attho evaṃnāmoti paññāpīyatīti karaṇaṃ ṭhapanañca nāma hoti .

Atha bhāvatthā , ñāpanamattameva karaṇaṃ ṭhapananti ca vuttaṃ .

Nāmanirutti nāmabyañjanan ti nāmamicceva vuttaṃ hoti .

Na hi pathavīsaṅkhātaṃ atthappakāramattaṃ nivadati byañjayati vā pathavīti nāmaṃ nivadati byañjayati vā , tasmā anāmassa niruttibyañjanabhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘ nāmanirutti nāmabyañjanan ’’ ti vuttaṃ .

Evaṃ nāmābhilāpoti etthāpi nayo .

Ettha pana saṅkhā samaññā paññatti vohāroti catūhi padehi paññāpitabbato paññatti vuttā , itarehi paññāpanato .

Tattha ca ‘‘ purimā upādāpaññatti uppādavayakiccarahitā lokasaṅketasiddhā , pacchimā nāmapaññatti , yāya purimā paññatti rūpādayo ca sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena gahitapubbasaṅketena manodvāraviññāṇasantānena gahitāya paññāpīyantī ’’ ti ācariyā vadanti .

Etasmiṃ pana imissā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca atthe sati yaṃ vuttaṃ mātikāyaṃ ‘‘ vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā nāma , sahetukaṃ katvā vuccamānā abhilāpā nirutti nāma , pakārena ñāpanato paññatti nāmā ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .101-108), tena virodho siyā .

Na hi uppādavayakiccarahitassa vacanamattaṃ adhikāraṃ katvā pavatti atthi uppādādisahitasseva pavattisabbhāvato , na ca vacanavacanatthavimuttassa nāmassa niddhāretvā sahetukaṃ katvā vuccamānatā atthi , nāpi aniddhāritasabhāvassa padatthassa tena tena pakārena ñāpanaṃ atthīti .

Duvidhā cāyaṃ paññatti yathāvuttappakārāti aṭṭhakathāvacanañca na dissati , aṭṭhakathāyaṃ pana vijjamānapaññattiādayo cha paññattiyova vuttā .

Tattha ‘‘ rūpaṃ vedanā ’’ tiādikā vijjamānapaññatti .

‘‘ Itthī puriso ’’ tiādikā avijjamānapaññatti .

‘‘ Tevijjo chaḷabhiñño ’’ tiādikā vijjamānena avijjamānapaññatti .

‘‘ Itthisaddo purisasaddo ’’ tiādikā avijjamānena vijjamānapaññatti .

‘‘ Cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇan ’’ tiādikā vijjamānena vijjamānapaññatti .

‘‘ Khattiyakumāro brāhmaṇakumāro ’’ tiādikā avijjamānena avijjamānapaññatti .

Na cettha yathāvuttappakārā duvidhā paññatti vuttātiM0.179 sakkā viññātuṃ .

Vijjamānassa hiV0.172 saṅkhā … pe … abhilāpo vijjamānapaññatti .

Avijjamānassa ca saṅkhādikā avijjamānapaññatti .

Tesaṃyeva visesanavisesitabbabhāvena pavattā saṅkhādayo itarāti .

Avijjamānapaññattivacanena paññāpitabbā upādāpaññatti , tassā paññāpanabhūtā nāmapaññatti ca vuttā , itarehi nāmapaññattiyeva yathāvuttāti ce ?

Na , asiddhattā .

Sati hi ujuke purime pāḷianugate atthe ayamattho imāya aṭṭhakathāya vuttoti asiddhametaṃ .

Yadi ca sattarathaghaṭādidisākālakasiṇaajaṭākāsakasiṇugghāṭimākāsaākiñcaññāyatanavisayanirodhasamāpattiādippakārā upādāpaññatti avijjamānapaññatti , eteneva vacanena tassā avijjamānatā vuttāti na sā atthīti vattabbā .

Yathā ca paññāpitabbato avijjamānānaṃ sattādīnaṃ avijjamānapaññattibhāvo , evaṃ rūpādīnaṃ vijjamānānaṃ paññapetabbato vijjamānapaññattibhāvo āpajjati .

Tato ‘‘ sabbe dhammā paññattī ’’ ti paññattipathehi avisiṭṭho paññattidhammaniddeso vattabbo siyā .

Athāpi paññāpitabbapaññāpanavisesadassanattho saṅkhādiniddeso , tathāpi ‘‘ ekadhammo sabbadhammesu nipatati , sabbadhammā ekadhammasmiṃ nipatantī ’’ tiādinā paññāpitabbānaṃ paññattipathabhāvassa dassitattā paññāpitabbānaṃ paññattibhāve paññattipathā paññattisaddeneva vuttāti paññattipathapadaṃ na vattabbaṃ siyā , nāpi sakkā paññāpitabbapaññāpanavisesadassanattho saṅkhādiniddesoti vattuṃ saṅkhādisaddānaṃ samānatthattā .

Vuttañhi ‘‘ maraṇenapi taṃ pahīyati , yaṃ puriso mamidanti maññatī ’’ ti ( mahāni .41) ettha ‘‘ purisoti saṅkhā samaññā … pe … abhilāpo ’’ ti ( mahāni .41).

Tathā ‘‘ māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā ’’ tiādi ( mahāni .73).

Na ca ‘‘ ayaṃ itthannāmo ’’ ti saṅketaggahaṇaṃ ‘‘ rūpaṃ tisso ’’ tiādivacanaggahaṇañca muñcitvā aññassa asiddhasabhāvassa atthapaññāpane samatthatā sambhavati , tesañca asamatthatā .

Yadi hi tesaṃ vinā paññattiyā atthapaññāpane asamatthatā siyā , paññattipaññāpane ca asamatthatāti tassā aññā paññatti vattabbā siyā , tassā tassāti anavatthānaṃ , tato atthavijānanameva na siyā , nāpi saṅketaggahaṇaṃ saṅketassa paññattibhāve ‘‘ ayaṃ imassa bhāsitassa attho ’’ ti vā ,‘‘ imassatthassa idaṃ vacanaṃ jotakan ’’ ti vā .

Saññuppādamatte pana saṅketaggahaṇe vacanassa vacanatthavinimuttassaM0.180 kappane payojanaṃ natthi .

‘‘ Buddhassa bhagavato vohāro lokiye sote paṭihaññati ’’( kathā .347),‘‘ abhijānāsi no tvaṃ ānanda ito pubbe evarūpaṃ nāmadheyyaṃ sutaṃ yadidaṃ janavasabho ’’ ti ( dī . ni .2.280),‘‘ nāmañca sāveti koṇḍañño ahaṃV0.173 bhagavā ’’ tiādīhi ( saṃ . ni .1.217) ca paññattiyā vacanabhāvo siddho .

Tasmā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca aviruddho attho vicāretvā gahetabbo .

Yadi sattādayo avijjamānapaññatti na honti , kā pana avijjamānapaññatti nāmāti ?

Pakāsito ayamattho ‘‘ avijjamānānaṃ sattādīnaṃ saṅkhā … pe … abhilāpo avijjamānapaññattī ’’ ti .

Sattādīnañca avijjamānattā atthitā neva vattabbā , ye ca vadeyyuṃ ‘‘ rūpādīni viya avijjamānattā avijjamānatā vuttā , na natthibhāvato ’’ ti , ayañca vādo hevatthikathāya paṭisiddho , na ca rūpaṃ vedanā na hotīti avijjamānaṃ nāma hoti .

Evaṃ sattādayopi yadi atthi , rūpādayo na hontīti avijjamānāti na vattabbā .

Yasmā pana yesu rūpādīsu cakkhādīsu ca tathā tathā pavattamānesu ‘‘ satto itthī ratho ghaṭo ’’ tiādikā vicittasaññā uppajjati , saññānulomāni ca adhivacanāni , tehi rūpacakkhādīhi añño sattarathādisaññāvalambito vacanattho vijjamāno na hoti , tasmā sattarathādiabhilāpā ‘‘ avijjamānapaññattī ’’ ti vuccanti , na ca te ‘‘ musā ’’ ti vuccanti lokasamaññāvasena pavattattā .

Tato eva te abhilāpā ‘‘ sammutisaccan ’’ ti vuccanti .

So ca vacanattho sayaṃ avijjamānopi vijjamānassa vacanasseva vasena paññattivohāraṃ labhati ,‘‘ sammutisaccan ’’ ti ca vuccati yathāgahitasaññāvasena pavattavacanatthabhāvato .

‘‘ Sammutiñāṇaṃ saccārammaṇameva , nāññārammaṇan ’’ ti ( kathā .434) kathāya ca ‘‘ pathavīkasiṇādi cīvarādi ca sammutisaccamhī ’’ ti imināva adhippāyena vuttanti viññāyati .

Yasmā rūpādīsu santānena pavattamānesu ekattaggahaṇavasena te amuñcitvā pavattaṃ sattādiggahaṇaṃ cakkhuviññāṇādīni viya rūpādīsu tesu khandhesu cakkhādīsu ca asantaṃ avijjamānaṃ sattarathādiṃ gaṇhāti , tasmā taṃ parittārammaṇādibhāvena na vattabbanti vuttaṃ .

Tathā yaṃ khandhasamūhasantānaṃ ekattena gahitaṃ upādāya ‘‘ kalyāṇamitto pāpamittoM0.181 puggalo ’’ ti gahaṇaṃ paññatti ca pavattati , taṃ tadupādānabhūtaṃ puggalasaññāya sevamānassa kusalākusalānaṃ uppatti hotīti ‘‘ puggalopi upanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.9) vuttaṃ .

Yasmā pana puggalo nāma koci bhāvo natthi , tasmā yathā āpodhātuādīni cittena vivecetvā pathavīdhātu upalabbhati , na evaṃ rūpādayo khandhe vivecetvā puggalo upalabbhati .

Paṭisedhitā ca puggalakathāya puggaladiṭṭhi .

Vajirāya ca bhikkhuniyā vuttaṃ –

‘‘ KaṃV0.174 nu sattoti paccesi , māra diṭṭhigataṃ nu te ;

Suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ , nayidha sattupalabbhatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.171; mahāni .186; kathā .233);

Sattoti pana vacanassa paññattiyā pavattiṃ dassetuṃ sā evamāha –

‘‘ Yathāpi aṅgasambhārā , hoti saddo ratho iti ;

Evaṃ khandhesu santesu , hoti sattoti sammutī ’’ ti .( saṃ . ni .1.171; mahāni .186; kathā .233);

Yadi puggalo na vijjati , kathaṃ puggalaggahaṇassa sārammaṇatā siyāti ?

Avijjamānassapi ārammaṇassa gahaṇato .

Avijjamānampi hi parikappitaṃ lokasaññātaṃ vā vijjamānaṃ vā sabhāvabhūtaṃ ārammaṇaṃ gahetvāva uppajjanato sārammaṇatā vuttā .

Sārammaṇāti hi vacanaṃ cittacetasikānaṃ ārammaṇena vinā appavattiññeva dīpeti , na tehi gahitassa ārammaṇassa vijjamānataṃ avijjamānataṃ vāti .

Ayaṃ saṅkhatāsaṅkhatavinimuttassa atthitāpaṭisedhaṃ sabbathā anuvattantānaṃ vinicchayo .

1316. Nāmakaraṇaṭṭhenāti aññaṃ anapekkhitvā sayameva attano nāmakaraṇasabhāvatoti attho .

Yañhi parassa nāmaṃ karoti , tassa ca tadapekkhattā aññāpekkhaṃ nāmakaraṇanti nāmakaraṇasabhāvatā na hoti .

Tasmā mahājanassa ñātīnaṃ guṇānañca sāmaññanāmādikārakānaṃ nāmabhāvo nāpajjati .

Yassa ca aññehi nāmaṃ karīyati , tassa ca nāmakaraṇasabhāvatā natthīti natthiyeva nāmabhāvo , vedanādīnaṃ pana sabhāvasiddhattā vedanādināmassa nāmakaraṇasabhāvato nāmatā vuttā .

Pathavīādinidassanena nāmassa sabhāvasiddhataṃyeva nidasseti , na nāmabhāvasāmaññaṃ , niruḷhattā pana nāmasaddo arūpadhammesu eva vutto , na pathavīādīsūti na tesaṃ nāmabhāvo .

Mātikāya ca pathavīādīnaṃ nāmatānāpattiM0.182 vuttāva .

Na hi pathavīādināmaṃ vijahitvā kesādināmehi rūpadhammānaṃ viya vedanādināmaṃ vijahitvā aññena nāmena arūpadhammānaṃ voharitabbena piṇḍākārena pavatti atthīti .

AthaV0.175 vā rūpadhammā cakkhādayo rūpādayo ca tesaṃ pakāsakapakāsitabbabhāvato vinā nāmena pākaṭā honti , na evaṃ arūpadhammāti adhivacanasamphasso viya nāmāyattagahaṇīyabhāvena ‘‘ nāman ’’ ti vuttā , paṭighasamphassopi na cakkhādīni viya nāmena vinā pākaṭoti ‘‘ nāman ’’ ti vutto .

Arūpatāya vā aññanāmasabhāgattā saṅgahitoyaṃ , aññaphassasabhāgattā vā .

Vacanatthopi hi ‘‘ rūpayatīti rūpaṃ , nāmayatīti nāman ’’ ti idha pacchimapurimānaṃ sambhavati .

Rūpayatīti vināpi nāmena attānaṃ pakāsayatīti attho , nāmayatīti nāmena vinā apākaṭabhāvato attano pakāsakaṃ nāmaṃ karotīti attho .

Ārammaṇādhipatipaccayatāyāti satipi rūpassa ārammaṇādhipatipaccayabhāve na paramassāsabhūtaṃ nibbānaṃ viya sātisayaṃ taṃnāmanasabhāvena paccayoti nibbānameva ‘‘ nāman ’’ ti vuttaṃ .

1318. Vaṭṭamūlasamudācāradassanatthan ti sattānaṃ vaṭṭamūlasamudācāro nāma avijjā ca bhavataṇhā ca , taṃdassanatthanti attho .

Tattha samudācaratīti samudācāro , vaṭṭamūlameva samudācāro vaṭṭamūlasamudācāro , vaṭṭamūladassanena vaṭṭamūlānaṃ pavatti dassitā hotīti vaṭṭamūlānaṃ samudācārassa dassanatthantipi attho .

1320. Ekekasmiñca attāti ca lokoti ca gahaṇavisesaṃ upādāya ‘‘ attā ca loko cā ’’ ti vuttaṃ .

Ekaṃ vā khandhaṃ attato gahetvā aññaṃ attano upabhogabhūto lokoti gaṇhantassa attano attānaṃ ‘‘ attā ’’ ti gahetvā parassa attānaṃ ‘‘ loko ’’ ti gaṇhantassa vā vasena ‘‘ attā ca loko cā ’’ ti vuttaṃ .

Taṃ bhavissatīti taṃ dvidhāpi gahitaṃ khandhapañcakaṃ bhavissatīti niviṭṭhā parāmasantīti attho .

1332. Saha sikkhitabbo dhammo sahadhammo , tattha bhavaṃ sahadhammikaṃ .

Kammatthe vattamānato dovacassasaddato āya-saddaṃ anaññatthaṃ katvā ‘‘ dovacassāyan ’’ ti vuttanti adhippāyena ‘‘ dubbacassa kamman ’’ ti āha .

Dovacassassa vā ayanaṃ pavatti dovacassāyaṃ .

Vacanassa paṭiviruddhavacanaṃ paṭāṇikagahaṇaṃM0.183 .

Guṇehi garūsu gāravena vasanaṃ garuvāso .

Jātiādīhi jeṭṭhakesu paṭissuṇitabbesu vasanaṃ sajeṭṭhakavāso .

Ottappitabbā vā garuno .

Hiriyitabbā jeṭṭhakā .

Yāya cetanāya dubbaco hoti , sā dovacassatā bhavituṃ arahatīti ‘‘ saṅkhārakkhandhoyevā ’’ ti āha .

1333. Du-saddenaV0.176 yuttaṃ nāmaṃ dunnāmaṃ .

Anupasaṅkamantassapi anusikkhanaṃ sevanāti adhippāyena ‘‘ bhajanāti upasaṅkamanā ’’ ti āha .

Sabbatobhāgenāti kāyavācācittehi āvi ceva raho ca .

1336. Vinayoti vibhaṅgakhandhakā vuttā .

Vatthuvītikkamato pubbe parato ca āpattiṃ āpajjanto nāma na hotīti saha vatthunā āpattiṃ paricchindati .

Tenāha ‘‘ saha vatthunā … pe … āpattikusalatā nāmā ’’ ti .

Saha kammavācāyāti abbhānatiṇavatthārakakammavācāya ‘‘ ahaṃ , bhante , itthannāmaṃ āpattiṃ āpajjin ’’ tiādikāya ca .

Saheva hi kammavācāya āpattivuṭṭhānañca paricchindatīti .

Āpattiyā vā kāraṇaṃ vatthu , vuṭṭhānassa kāraṇaṃ kammavācāti kāraṇena saha phalassa jānanavasena ‘‘ saha vatthunā saha kammavācāyā ’’ ti vuttaṃ .

1338. Ayamevattho saha parikammenāti ettha vutto .

Vuṭṭhānakapaññāyāti vuṭṭhānassa kāraṇabhūtāya parikammapaññāya .

1340. Dhātuvisayā sabbāpi paññā dhātukusalatā , tadekadesā manasikārakusalatāti adhippāyena purimapadepi uggahamanasikārajānanapaññā vuttā .

Purimapade vā vācuggatāya dhātupāḷiyā manasikaraṇaṃ ‘‘ manasikāro ’’ ti vuttaṃ .

Tattha uggaṇhantī manasikarontī dhātupāḷiyā atthaṃ suṇantī ganthato ca atthato ca dhārentī ‘‘ ayaṃ cakkhudhātu nāmā ’’ tiādinā sabhāvato aṭṭhārasevāti gaṇanato ca paricchedaṃ jānantī ca paññā uggahapaññā dikā vuttā .

Pacchimapade pañcavidhāpi sā paññā uggahoti tato ca pavatto aniccādimanasikāro ‘‘ uggahamanasikāro ’’ ti vutto , tassa jānanaṃ pavattanameva , yathā pavattaṃ vā uggahaṃ , evameva pavatto uggahoti jānanaṃ uggahajānanaṃ .

Manasikāropi ‘‘ evaṃ pavattetabbo evañca pavatto ’’ ti jānanaṃ manasikārajānanaṃ .

Tadubhayampi manasikārakosallantiM0.184 vuttaṃ .

Uggahopi hi manasikārasampayogato manasikāraniruttiṃ laddhuṃ yuttoti yo ca manasi kātabbo , yo ca manasikaraṇupāyo , sabbo so manasikāroti vattuṃ vaṭṭatīti .

Tattha ca kosallaṃ manasikārakusalatāti .

1342. Tīsupi vā … pe … vaṭṭatīti tassā ca uggahādibhāvo vutto .

Sammasanaṃ paññāV0.177 , sā maggasampayuttā aniccādisammasanakiccaṃ sādheti niccasaññādipajahanato .

Manasikāro sammasanasampayutto tatheva aniccādimanasikārakiccaṃ maggasampayutto sādheti .

Tenāha ‘‘ sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā ’’ ti .

Iminā pana paccayena idaṃ hotīti evaṃ avijjādīnaṃ saṅkhārādipaccayuppannassa paccayabhāvajānanaṃ paṭiccasamuppādakusalatāti dasseti .

1344. Ambabījādīni anupādinnakadassanatthaṃ vuttāni .

Sotaviññāṇādīnaṃ visabhāgā ananurūpā anuppādakāyeva cakkhādayo ‘‘ visabhāgapaccayā ’’ ti vuttā , tehi anuppajjamānāneva ca sotaviññāṇādīni ‘‘ visabhāgapaccayasamuppannadhammā ’’ ti .

Sotaviññāṇena vā visabhāgassa cakkhuviññāṇassa paccayoti visabhāgapaccayo , cakkhāyatanassa visabhāgena sotāyatanena paccayena samuppanno visabhāgapaccayasamuppanno .

1346. Ajjavaniddese ajjavo ajjavatāti ujutā ujukatā icceva vuttaṃ hotīti ajjavamaddavaniddesesu ujukatāmudutāniddesehi visesaṃ maddavaniddese vuttaṃ ‘‘ nīcacittatā ’’ tipadamāha .

Tattha ‘‘ nīcacittatā mudutā ’’ ti puna mudutāvacanaṃ nīcacittatāya visesanatthaṃ .

Omānopi hi nīcacittatā hoti , na pana mudutāti .

1348. Paresaṃ dukkaṭaṃ duruttañca paṭivirodhākaraṇena attano upari āropetvā vāsenti .

Cittassa sakamanatāti cittassa abyāpanno sako manobhāvoti attho .

Cittanti vā cittappabandhaṃ ekattena gahetvā tassa antarā uppannena pītisahagatamanena sakamanattaṃ āha .

Attamano vā puggalo , tassa bhāvo attamanatā .

Sā na sattassāti puggaladiṭṭhinivāraṇattaṃ ‘‘ cittassā ’’ ti vuttaṃ .

1349. KāyavācāhiM0.185 kattabbassa akaraṇena asādiyitabbassa sādiyanena ca manasāpi ācarati eva , indriyasaṃvarādibhedanavasena vā etaṃ vuttanti veditabbaṃ .

1350. Sadosavaṇe rukkhe niyyāsapiṇḍiyo , ahicchattakāni vā uṭṭhitāni ‘‘ aṇḍakānī ’’ ti vadanti .

Pheggurukkhassa pana kuthitassa aṇḍāni viya uṭṭhitā cuṇṇapiṇḍiyo gaṇṭhiyo vā ‘‘ aṇḍakānī ’’ ti veditabbā .

Padumanāḷaṃ viya sotaṃ ghaṃsayamānā viyaV0.178 pavisantī kakkasā daṭṭhabbā .

Kodhena nibbattā tassa parivārabhūtā kodhasāmantā .

Pure saṃvaḍḍhanārī porī , sā viya sukumārā mudukā vācā porī viyāti porī .

Tatthāti ‘‘ bhāsitā hotī ’’ ti vuttāya kiriyāyātipi yojanā sambhavati , tattha vācāyāti vā .

Saṇhavācatātiādinā taṃ vācaṃ pavattayamānaṃ cetanaṃ dasseti .

1351. Āmisālābhena yaṃ chiddaṃ hoti , taṃ āmisālābhena ‘‘ chiddan ’’ ti vuttaṃ .

Dveyeva hīti yathāvuttāni āmisadhammālābhehi pavattamānāni chiddāni āha .

Gamanasabhāgenāti gamanamaggassa anucchavikadisābhāgena .

Saṅgahapakkhe ṭhatvāti saṅgahaṃ karomicceva kathetabbaṃ , na lābhasakkārakāmatādīhīti attho .

Avassaṃ kātabbaṃ kiccaṃ , itaraṃ karaṇīyaṃ .

Abbhānato aññaṃ āpattivuṭṭhānaṃ ‘‘ vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .

1352. Sasambhārakathāti dassanassa kāraṇasahitāti attho , sasambhārassa vā dassanassa kathā sasambhārakathā .

Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetūti vatvā puna ‘‘ tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāyā ’’ ti vuttaṃ , na asaṃvarassāti .

Tadidaṃ yaṃ cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādianvāssavanaṃ dassitaṃ , taṃ asaṃvutacakkhundriyasseva hetupavattaṃ dassitanti katvā vuttanti veditabbaṃ , yatvādhikaraṇan ti hi yassa cakkhundriyassa kāraṇāti attho .

Kassa ca kāraṇāti ?

Asaṃvutassa .

Kiñca asaṃvutaṃ ?

Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu anvāssavanti tadupalakkhitaṃ , tassa saṃvarāyāti ayamatthayojanā .

Javanakkhaṇe pana dussīlyaṃ vātiādi puna avacanatthaṃ idheva sabbaṃ vuttanti chasu dvāresu yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ .

Na hi pañcadvāre kāyavacīduccaritasaṅkhātaṃ dussīlyaṃ atthīti .

Yathā kin tiādinā nagaradvāre asaṃvare satiM0.186 taṃsambandhānaṃ gharādīnaṃ asaṃvutatā viya javane asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ dvārādīnaṃ asaṃvutatāti evaṃ aññesaṃ saṃvare , aññesaṃ saṃvutatāsāmaññameva nidasseti , na pubbāparasāmaññaṃ anto bahi sāmaññaṃ vā .

Sati vā dvārabhavaṅgādike puna uppajjamānaṃ javanaṃ bāhiraṃ viya katvā nagaradvārasamānaṃ vuttaṃ , itarañca antonagaradvārasamānaṃ .

Javane vā asaṃvare uppanne tato paraṃ dvārabhavaṅgādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpattito nagaradvārasadisena javanena pavisitvā dussīlyādicorānaṃ dvārabhavaṅgādimūsanaṃ kusalabhaṇḍavināsanaṃ kathitanti daṭṭhabbaṃ .

1353. ImināV0.179 āhārena nittharaṇatthena atthikabhāvo idamatthikatā .

Āhāraparibhoge asantussanāti āhāraparibhogakkhaṇe pavattā asantussanā , davatthādiabhilāsoti attho .

Ettha ca asantuṭṭhitā lobho , amattaññutā appaṭisaṅkhā ca mohoti ime dve dhammā ‘‘ bhojane amattaññutā ’’ ti veditabbā .

1355.‘‘ Seyyohamasmī ’’ tiādinā pavattamānova mānamado .

Asaddhammasevanāsamatthataṃ nissāya pavatto māno , rāgo eva vā purisamado .

Sakkarasappikhīrādīni yojetvā bahalapakkaṃ bhojanaṃ piṇḍarasabhojanaṃ , bahalapakkaṃ vā maṃsarasādibhojanaṃ .

Mandan ti appaṃ .

Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ .

Tadatthañca bhuñjanto yasmā ‘‘ kāyaṃ ṭhapessāmī ’’ ti bhuñjati , tasmā ‘‘ ṭhapanatthāyā ’’ ti vuttaṃ .

Abhuttapaccayā uppajjanakāti idaṃ khudāya visesanaṃ yassā appavatti bhojanena kātabbā , tassā dassanatthaṃ .

Sakalaṃ sāsanan ti pāḷidhammampi sabbakusalepi saṅgaṇhāti .

Abhuttapaccayā uppajjanakavedanā , bhuttapaccayā na uppajjanakavedanāti etāsaṃ ko viseso ?

Purimā yathāpavattā jighacchānimittā vedanā .

Sā hi abhuñjantassa bhiyyo pavattanavasena uppajjatīti .

Pacchimāpi khudānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā appavattā .

Sā hi bhuttapaccayā pubbe anuppannāva na uppajjissati .

Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso .

Yātrāti yāpanā vuttā , pubbepi ‘‘ yāpanāyā ’’ ti vuttaṃ , ko ettha viseso ?

Pubbe ‘‘ yāpanāyāti jīvitindriyayāpanatthāyā ’’ ti vuttaṃ , idha pana catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrāti ayamettha visesoM0.187 .

Dāyakadeyyadhammānaṃ attano ca pamāṇaṃ ajānitvā paṭiggahaṇaṃ , saddhādeyyavinipātanatthaṃ vā paṭiggahaṇaṃ adhammikapaṭiggahaṇaṃ , yena vā āpattiṃ āpajjeyya .

Apaccavekkhitaparibhogo adhammena paribhogo .

Anavajje aninditabbe paccaye sāvajjaṃ sanindaṃ paribhogena attānaṃ karoti .

Anavajjatā ca bhavissatīti attano pakatiaggibalādiṃ jānitvā ‘‘ evaṃ me agarahitabbatā ca bhavissatī ’’ ti pamāṇayuttaṃ āhāretīti attho .

Sukho iriyāpathavihāro phāsuvihāro .

Ettakañhi bhuñjitvā … pe … pavattantīti iriyāpathānaṃ sukhappavattiyā kāraṇabhūtaṃ bhuñjanaṃ pivanañca iriyāpathehi kāraṇabhāvena gahitattā tehiV0.180 sādhitaṃ viya vuttaṃ .

‘‘ Abhutvā udakaṃ pive ’’ ti likhanti ,‘‘ bhutvānā ’’ ti pana pāṭho .

Punapi hi appasseva anujānanavasena –

‘‘ Kappiyaṃ taṃ ce chādeti , cīvaraṃ idamatthikaṃ ;

Alaṃ phāsuvihārāya .

‘‘ Pallaṅkena nisinnassa , jaṇṇuke nābhivassati ;

Alaṃ phāsuvihārāyā ’’ ti .( theragā .984-985)–

Āha .

Bhojanānisaṃsoti yathāvuttehi aṭṭhahaṅgehi samannāgatassa bhojanassa agarahitabbatā sukhavihāro ca ānisaṃsoti attho .

Yuttassa niddosassa bhojanassa parimāṇassa ca vasena jānanaṃ yuttapamāṇajānanaṃ nāma .

1356. Vināsaṃ pattiyā naṭṭhā , paṭipakkhehi abhibhūtattā muṭṭhā ca sati yassa , so naṭṭhamuṭṭhassati , tassa bhāvo naṭṭhamuṭṭhassatitā .

1368. Visuddhippattan ti maggaphalasīlaṃ vuccati .

Lokuttaradhammāvāti lokuttarasatiādidhammāva .

Sīlasampadā pana rūpārūpāvacarā natthīti sambhavato yojetabbā .

1373. BhogūpakaraṇehiM0.188 sabhogo .

Catunnaṃ saccānaṃ anuloman ti catusaccappaṭivedhassa anulomanti attho .

‘‘ Saccānan ’’ ti hi paṭivijjhitabbehi paṭivedho vutto , catusaccappaṭivedhassa vā upanissayabhūtaṃ paṭivijjhitabbānaṃ catunnaṃ saccānaṃ anulomanti vuttaṃ .

1378.‘‘ Mama gharaṃ dhuraṃ katvā bhikkhaṃ pavisathā ’’ ti diyyamānaṃ dhurabhattan ti vadanti .

Niccabhattādi vā aññepi āṇāpetvā sayaṃ dhuraṃ hutvā dinnaṃ dhurabhattaṃ .

1379. PaṭivāsetiV0.181 nāmāti nivatteti nāma osakketi nāma .

1380. Pubbe nivutthakkhandhāti purimajātīsu santatipariyāpanne khandhe āha .

Khandhapaṭibaddhan ti vatthābharaṇayānagāmajanapadādi .

Khayasamayeti maggakkhaṇaṃ āha .

1381. Adhimuccanaṭṭhenāti aniggahitapakkhandanasaṅkhātena yathāsukhaṃ pavattanaṭṭhena .

1382. Khīṇānaṃ anto avasānaṃ niṭṭhitabhāvo khīṇanto , khīṇānaṃ vā ādikālo , tasmiṃ khīṇante .

Esa nayo niruddhantetiādīsu .

Dukanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Nikkhepakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā

Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā