Dukaatthuddhāravaṇṇanā
1473. Māno
M0.201 … pe … ekadhāvāti idaṃ avuttappakāradassanavasena vuttaṃ , aññathā māno kāmarāgāvijjāsaññojanehi ekato uppajjatīti dvidhāti vattabbo siyā .Esa nayo bhavarāgādīsu .
Tathā vicikicchāti ettha tathāti etassa ekadhāvāti attho .
1511. Sasaṅkhārikesūti idaṃ kāmacchandanīvaraṇassa tīhi nīvaraṇehi saddhiṃ uppajjanaṭṭhānadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ , na niyamato tattha tassa tehi uppattidassanatthaṃ thinamiddhassa aniyatattā .
Heṭṭhimaparicchedenāti uddhaccassa sabbākusale uppajjanato uddhaccasahagate dve , aññesu thinamiddhakukkuccavirahe tīṇi heṭṭhimantato uppajjantīti katvā ‘‘ dve tīṇī ’’ ti vuttanti attho .
Yattakānaṃ pana ekato uppattiyaṃ nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā cāti ayamattho sambhavati , heṭṭhimantena tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘ dve ’’ ti vuttaṃ .
Tato uddhampi pavattiyaṃ ayamattho sambhavati evāti dassanatthaṃ ‘‘ tīṇī ’’ ti vuttaṃ .
Dve tīṇīti ca dve vā tīṇi vāti aniyamaniddesoti cattāri vā pañca vātipi viññāyati .
Yattha sahuppatti , tattha nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca hontīti etassa vā lakkhaṇassa dassanametanti .
Yattha cattāri pañca ca uppajjanti , tattha cāyamattho sādhito hoti .
Evañca katvā kilesagocchake ca ‘‘ dve tayo ’’ ti vuttaṃ .
Lakkhaṇadassanavasena hi kilesā ceva kilesasampayuttā ca vuttā , na sabbesaṃ sambhavantānaṃ sarūpena dassanavasenāti .
Yadi
V0.194 uddhaccaṃ sabbākusale uppajjati , kasmā vuttaṃ ‘‘ uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī ’’ ti ?Suttante vuttesu pañcasu nīvaraṇesu aññanīvaraṇarahitassa uddhaccassa visayavisesadassanatthaṃ .
Chaṭṭhaṃ pana nīvaraṇaṃ abhidhamme itarehi sahagatanti tassa aññanīvaraṇarahitassa na koci visayaviseso atthi , attanā sahagatehi vinā uppajjanaṭṭhānābhāvā tadupalakkhitassa cittuppādassa abhāvā ca nattheva visayaviseso , tasmā ‘‘ taṃ sabbākusale uppajjatī ’’ ti vuttaṃ .
Uddhaccasahagato pana vuttacittuppādo sesadhammānaṃ uddhaccānuvattanabhāvena tadupalakkhito uddhaccassa visayaviseso , tasmā sabbākusale uppajjamānaṃ uddhaccaṃ sāmaññena ‘‘ uddhaccanīvaraṇan ’’ ti
M0.202 gahetvāpi taṃ attano visayavisesena pakāsetuṃ ‘‘ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī ’’ ti āha .Evañca pakāsanaṃ visayavisesesu lobhadomanassasahagatasasaṅkhārikavicikicchuddhaccasahagatesu pañca nīvaraṇāni vavatthapetvā tesaṃ byāpakabhāvena chaṭṭhaṃ pakāsetuṃ katanti veditabbaṃ .
Keci pana ‘‘ uddhaccasahagateti sāmaññena sabbaṃ uddhaccaṃ ‘ uddhaccan ’ ti gahetvā tena sahagate cittuppāde ’’ ti vadanti , ayaṃ panattho na bahumato dvādasamacittuppādassa viya sabbākusalacittuppādānaṃ uddhaccena anupalakkhitattā , sati ca upalakkhitatte ‘‘ aṭṭhasu lobhasahagatesū ’’ tiādīsu viya aññesaṃ cittuppādānaṃ nivattanatthaṃ ‘‘ dvādasasu uddhaccasahagatesū ’’ ti vattabbattā .
Uddhaccānupalakkhitattā pana sabbākusalānaṃ avijjānīvaraṇaṃ viya idampi ‘‘ sabbākusalesu uppajjatī ’’ ti vattabbaṃ siyā , na pana vuttaṃ , tasmā vuttanayeneva attho veditabbo .
Yasmā ca avijjānīvaraṇaṃ viya uddhaccanīvaraṇañca sabbākusalesu uppajjati , tasmā nikkhepakaṇḍe ‘‘ kāmacchandanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tena ekasmiṃyeva cittuppāde uddhaccanīvaraṇaṃ uppajjatīti aggahetvā adhippāyo maggitabboti .
Kilesagocchake lobhādīni dasa kilesavatthūni iminā anukkamena idheva abhidhamme āgatāni .
Tasmā idheva vuttassa uddhaccakilesassa attanā saha vuttehi kilesehi rahitassa visayaviseso natthīti visayavisesena pakāsanaṃ akatvā ‘‘ uddhaccañca ahirikañca anottappañca sabbākusalesu uppajjatī ’’ ti vuttaṃ .
Kilesā ceva saṃkiliṭṭhapadaniddese yasmā saṃkiliṭṭhapadaṃ kilesasampayuttapadena asamānatthaṃ kevalaṃ malena upatāpitataṃ vibādhitatañca dīpeti
V0.195 , tasmā kilesā ceva kilesasampayuttapadaniddesena samānaṃ niddesaṃ akatvā ‘‘ teva kilesā kilesā ceva saṃkiliṭṭhā cā ’’ ti vuttaṃ . 1577. Dve tayo kilesāti ettha ‘‘ dve tayoti hetugocchakādīsu vuttādhikāravasena ruḷhiyā vuttan ’’ ti keci vadanti .
Yadi atthaṃ anapekkhitvā ruḷhiyā vucceyya , ganthagocchake ca ‘‘ yattha dve tayo ganthā
M0.203 ekato uppajjantī ’’ ti vattabbaṃ siyā .Yañca vadanti ‘‘ yattha dve tayo aññehi ekato uppajjantīti imassatthassa sambhavato ekato-saddo kilesagocchake sātthako , na hetugocchakādīsu tena vināpi adhippāyavijānanato ’’ ti , tampi na , hetugocchakādīsupi nānāuppattiyaṃ hetū ceva hetusampayuttādiggahaṇanivāraṇatthattā ekato-saddassa , tasmā ruḷhīanvatthakathāropanañca vajjetvā yathāvutteneva nayena attho veditabboti .
Lobho chadhātiādinā lobhapaṭighamohānaṃ aññehi ekato uppattidassaneneva tesampi lobhādīhi ekato uppatti dassitāti veditabbā .
Sesaṃ uttānatthamevāti .
Aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā .
Cattāri ca sahassāni , puna tīṇi satāni ca ;
Aṭṭhasāliniyā ete , padā līnatthajotakā .
Dhammamittoti nāmena , sakkaccaṃ abhiyācito ;
Ānando iti nāmena , katā ganthā subuddhināti .
Iti aṭṭhasāliniyā līnatthapadavaṇṇanā
Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā samattā .