277. LokaṃM0.111V0.107 taratīti etena lokasamatikkamapaṭipattimāha .Uttaratīti etena lokassantagamanaṃ phale patiṭṭhānaṃ phalaṃ .Samatikkammātiādinā nibbānaṃ .Samatikkammāti hi nissaritvā .Abhibhuyyāti visaṃyuttaṃ hutvāti attho .Tividhopi cattho maggādīsu ekekasmiṃ yojetabbo , maggeyeva vā idha tassa adhippetattā .Ekacittakkhaṇikan ti ekamaggassa dve vāre anuppattiṃ sandhāyāha .Aññamaññaṃ dhammānaṃ anativattanādisādhikāya paññāya vaḍḍheti .‘‘ Niyyātīti niyyānīyan ’’ ti vattabbe ī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā ‘‘ niyyānikan ’’ ti vuttaṃ .Niyyāti etenāti niyyānaṃ , niyyānameva niyyānikaṃ venayiko viya .Ettha ‘‘ neyyānikan ’’ ti vattabbe i-kārassa e-kārattaṃ akatvā vuttaṃ .
M0.111V0.107 taratīti etena lokasamatikkamapaṭipattimāha .Phalan ti cittacetasikarāsi vuccati , taṃ aññamaññaṃ sampayuttānaṃ dhammānaṃ attano avayavabhūtānaṃ nissayo hoti .
Phalañāṇaṃ vā phalaṃ , sammādiṭṭhiādayo aṅgāni vā .
Lokuttarabhāveti lokaṃ uttiṇṇabhāve .
Tena phalanibbānāni saṅgaṇhāti .
Tesu yaṃ bhavati phalaṃ , taṃ ‘‘ bhūmī ’’ ti vuccati .
Yathā vā kammanibbattā kāmabhavādayo taṃsamaṅgino nissayabhāvena ‘‘ bhūmī ’’ ti vuccanti , evaṃ maggena nibbattaṃ phalaṃ ariyasāvakassa kālena kālaṃ samāpajjitabbatāya nissayabhāvato ‘‘ bhūmī ’’ ti vuccati , tatoyeva ariyā cirataraṃ tiṭṭhanti .
Samucchedavivekavasenāti ettha apāyagamanīyānaṃ accantasamucchedo itaresañca vijjutobhāsena viya tamassa samucchedo daṭṭhabbo .
Lokiyajjhānampi puthujjanassa ariyassa ca akatādhikārassa na vinā paṭipadāya ijjhati , katādhikārassa pana ariyassa maggeneva samijjhanato vipākānaṃ viya kusalena tathā samiddhassa ariyamaggena sadisatāya abhāvato atabbipākattā ca na maggapaṭipadā tassa jhānassa paṭipadāti sakkā vattunti tattha tathā garuṃ katvā paṭipadāhi eva desanā na katā , yathāvuttajjhānasaṅgahatthaṃ suddhikadesanāpi katā .
Idha pana kassaci vinā paṭipadāya asiddhito garuṃ katvā dassetuṃ ‘‘ dukkhapaṭipadan ’’ tiādi vuttaṃ .
Yo koci vāroti sakiṃ dvikkhattuṃ tikkhattuṃ catukkhattuṃ anekakkhattunti evamādīsu vikkhambhanavāresu yo koci .
Sakiṃ dvikkhattuñca vikkhambhanavārā sukhā paṭipadā eva , na ca tato uddhaṃ sukhā paṭipadā
M0.112 hotīti tikkhattuṃ vikkhambhanavāraṃ dukkhāV0.108 paṭipadāti rocesuṃ aṭṭhakathācariyā .Tasmiṃ tathārocite tato paresu catukkhattuṃ vikkhambhanavārādīsu vattabbameva natthīti .
Rūpārūpānaṃ lakkhaṇādīhi paricchinditvā gahaṇaṃ rūpārūpapariggaho , nāmarūpamattametaṃ , na añño koci sattādikoti vavatthāpanaṃ nāmarūpavavatthāpanaṃ .
Pariggahitarūpārūpassa maggapātubhāvadandhatā ca nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kicchasiddhito siyāti na rūpārūpapariggahakicchatāya eva dukkhapaṭipadatā vattabbāti ce ?
Taṃ na , nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ paccanīkakilesamandatāya sukhasiddhiyampi tathāsiddhavipassanāsahagatānaṃ indriyānaṃ mandatāya maggapātubhāvadandhabhāvato .
Rūpārūpaṃ pariggahetvāti akicchenapi pariggahetvā .
Kicchena pariggahite vattabbameva natthi .
Evaṃ sesesupi .
Imaṃ vāraṃ rocesun ti kalāpasammasanāvasāne udayabbayānupassanāya vattamānāya uppannassa vipassanupakkilesassa tikkhattuṃ vikkhambhanena kicchatāvāraṃ dukkhā paṭipadāti rocesuṃ etadantattā paṭipadāya .
Etassa akicchattepi purimānaṃ kicchatte dukkhapaṭipadatā vuttanayāvāti na paṭisiddhāti daṭṭhabbaṃ .
Yathāvuttaṃ vā sabbaṃ rūpārūpapariggahādikicchataṃ tikkhattuṃ vikkhambhanavāratāvasena ‘‘ imaṃ vāran ’’ ti āha .
Yassa pana sabbattha akicchatā , tassa sukhā paṭipadā veditabbā .
Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā sammāvācā .
Sā siniddhabhāvato sampayuttadhamme pariggaṇhāti sammāvācāpaccayasubhāsitasotārañca janaṃ .
Kāyikakiriyākiccaṃ kattabbaṃ samuṭṭhāpeti , sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā viratipi samuṭṭhānasabhāvāti vuttā .
Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhahanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya , jīvamānassa sattassa , sampayuttadhammānaṃ vā suddhi vodānaṃ ājīvasseva vā jīvitindriyavuttiyā .
283. Maggasannissitan ti paramatthamaggasabhāvattā maggāvayavabhāvena samudāyasannissitanti attho .
285. Patiṭṭhānaṃ kilesavasena , āyūhanaṃ abhisaṅkhāravasena .
Taṇhāvasena vā patiṭṭhānaṃ , diṭṭhivasena āyūhanaṃ .
Bodhīti yā ayaṃ dhammasāmaggī vuccatīti yojetabbā .
Senaṅgarathaṅgādayo viyāti
V0.109 etenaM0.113 puggalapaññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃ dasseti .Aṅga-saddo kāraṇatthopi hotīti catusacca bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā .
Bujjhantīti bodhiyo , bodhiyo eva aṅgāti ‘‘ anubujjhantīti bojjhaṅgā ’’ ti vuttaṃ .
Vipassanādīnaṃ kāraṇānaṃ bujjhitabbānañca saccānaṃ anurūpaṃ paccakkhabhāvena paṭimukhaṃ aviparītatāya sammā ca bujjhantīti evamatthavisesadīpakehi upasaggehi ‘‘ anubujjhantī ’’ tiādi vuttaṃ .
Bodhi-saddo hi sabbavisesayuttaṃ bujjhanaṃ sāmaññena saṅgaṇhātīti .
299. Tiṇṇan ti rāgādīnaṃ .
Karoti nāma kiṃ duccaritāni anuvattamānāni .
301. Pāṇātipātādinipphāditapaccayānaṃ niccasevanaṃ dhuvapaṭisevanaṃ .
Sakiccakoti visuṃ attano kiccavā .
Na hotīti atthantarabhāvaṃ paṭikkhipati .
Paccayapaṭisevanasāmantajappanairiyāpathappavattanāni pāpicchatānibbattāni tīṇi kuhanavatthūnīti .
343. Vuṭṭhānagāminīvipassanā saṅkhārupekkhā sānulomā , sā suññato passantī ‘‘ suññatā ’’ ti vuccati , dukkhato passantī taṇhāpaṇidhisosanato ‘‘ appaṇihitan ’’ ti .
Sā āgamanīyaṭṭhāne maggādhigamatthaṃ āgamanapaṭipadāṭhāne ṭhatvā suññatāppaṇihitanti nāmaṃ deti .
Āgamanato nāme laddhe saguṇato ārammaṇato ca nāmaṃ siddhameva hoti , na pana saguṇārammaṇehi nāmalābhe sabbattha āgamanato nāmaṃ siddhaṃ hotīti paripuṇṇanāmasiddhihetuttā saguṇārammaṇehi sabbesampi nāmattayayogo , na āgamanatoti vavatthānakarattā ca nippariyāyadesanāya āgamanatova idha nāmaṃ labhati , na itarehīti vuttaṃ .
350. Animittavipassanan ti aniccānupassanaṃ .
Nimittadhammesūti samūhādighanavasena ca sakiccaparicchedatāya ca sapariggahesu khandhesu .
Animittavimokkhoti aniccānupassanamāha .
Evaṃsampadamidan ti kathamidha upamāsaṃsandanaṃ hoti .
Na hi chandacittānaṃ maggasaṅkhātaadhipatibhāvābhāvo viya saddhindriyādhikassa animittavimokkhassa animittabhāvābhāvo atthi , na ca amaggādhipatīnaṃ maggādhipatināmadānābhāvo viya animittassa animittanāmadānābhāvoti sakkā vattuṃ animittavimokkhassa ananimittatāya abhāvato
M0.114 .Maggo adhipati etesanti ca maggādhipatinoti yutto tattha chandacittehi taṃsampayuttānaṃ maggādhipatibhāvābhāvo .
Idha
V0.110 pana maggo animittaṃ etassāti maggānimittoti ayamattho na sambhavatīti na tena amaggena maggassa animittabhāvo na yujjati , kiṃ vā ettha sāmaññaṃ adhippetanti .Amaggaṅgamagganāmābhāvo .
Yathā satipi adhipatibhāve chandacittānaṃ na maggādhipatīti magganāmaṃ , na ca tehi maggassa tesaṃ amaggaṅgattā , tathā satipi saddhāya āgamanabhāvena tassā animittanti magganāmaṃ , na ca tāya maggassa tassā amaggaṅgattā .
Evaṃ animittavipassanāyapi animittabhāvo nippariyāyena natthīti dīpito hoti .
Nanu ca idha jhānaṃ suññatādināmena vuttaṃ , na maggoti ce ?
Na , maggasampayogato jhānassa suññatādināmakattā .
Suttantapariyāyena saguṇārammaṇehi idha abhidhammepi nāmaṃ labhatīti āhaṃsu .
Tasmā paṭikkhittā ‘‘ na pana labhantī ’’ ti .
Kiṃ kāraṇā ?
Abhidhamme sarasaṃ anāmasitvā paccanīkatova nāmalābhāti adhippāyo .
Yo hi saguṇārammaṇehi nāmalābho , so sarasappadhāno hoti .
Saraseneva ca nāmalābhe sabbamaggānaṃ suññatādibhāvoti vavatthānaṃ na siyā .
Tasmā abhidhamme satipi dvīhi nāmalābhe paccanīkato nāmavavatthānakaraṃ gahitanti saguṇārammaṇehi suññatāppaṇihitamaggā nāmaṃ na labhantīti āha .
Atha vā na pana labhantīti aññanirapekkhehi saguṇārammaṇehi na labhanti .
Kiṃ kāraṇā ?
Abhidhamme sarasapaccanīkehi sahitehi nāmalābhāti attho .
Paccanīkañhi vavatthānakaraṃ anapekkhitvā kevalassa sarasassa nāmahetubhāvo abhidhamme natthi avavatthānāpattito .
Tasmā attābhinivesapaṇidhipaṭipakkhavipassanānulomā maggā satipi sarasantare paccanīkasahitena sarasena nāmaṃ labhanti .
Animittamaggassa pana vipassanā nimittapaṭipakkhā na hoti sayaṃ nimittaggahaṇato nimittaggahaṇānivāraṇāti tadanulomamaggopi na nimittassa paṭipakkho .
Yadi siyā , nimittagatavipassanāyapi paṭipakkho siyāti .
Tasmā vijjamānopi saraso vavatthānakarapaccanīkābhāvā abhidhamme animittanti nāmadāyako na gahito .
Aniccānupassanānulomo pana maggo suddhikapaṭipadānayeyeva saṅgahitoti daṭṭhabbo .
Tasmā eva ca so nayo vuttoti .
Evan ti yaṃ
M0.115 vakkhati ‘‘ aniccato vuṭṭhahantassa maggo animitto hotī ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .350), evaṃ āharitvā aṭṭhakathācariyehi so animittamaggo dīpitoti attho .Vuṭṭhāna … pe … kimārammaṇāti aniccādito vuṭṭhahantassa vuṭṭhānagāminiyā lakkhaṇārammaṇatte sati saṅkhārehi vuṭṭhānaṃ na siyā , saṅkhārārammaṇatte ca lakkhaṇapaṭivedhoti maññamāno
V0.111 pucchati .‘‘ Aniccan ’’ tiādinā saṅkhāresu pavattamānena ñāṇena lakkhaṇānipi paṭividdhāni honti tadākārasaṅkhāragahaṇatoti āha ‘‘ lakkhaṇārammaṇā ’’ ti .
Saṅkhārārammaṇā eva yathāvuttādhippāyena ‘‘ lakkhaṇārammaṇā ’’ ti vuttāti dassento ‘‘ lakkhaṇaṃ nāmā ’’ tiādimāha .
Aniccatā dukkhatā anattatāti hi visuṃ gayhamānaṃ lakkhaṇaṃ paññattigatikaṃ paramatthato avijjamānaṃ , avijjamānattā eva parittādivasena navattabbadhammabhūtaṃ .
Tasmā visuṃ gahetabbassa lakkhaṇassa paramatthato abhāvā ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti saṅkhāre sabhāvato sallakkhentova lakkhaṇāni sallakkheti nāmāti āha ‘‘ yo pana aniccaṃ dukkhamanattāti tīṇi lakkhaṇāni sallakkhetī ’’ ti .
Yasmā ca aniccan tiādinā saṅkhārāva dissamānā , tasmā te kaṇṭhe baddhakuṇapaṃ viya paṭinissajjanīyā honti .