Catukkanayo
Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā
160. Uttarapadalopaṃ
V0.96 katvā rūpabhavo rūpan ti vutto .Jhānassa amaggabhāvepi sati maggavacanaṃ aññamaggabhāvanivāraṇatthanti imasmiṃ atthe maggaggahaṇassa payojanaṃ vuttaṃ , na sabbassa kusalajjhānassa maggabhāvoti .
Tattha maggassa bhāvanāya samayavavatthānassa katattā amaggabhāvanāsamaye pavattānaṃ phassādīnaṃ kusalabhāvo na dassito siyā , tasmā sabbassa maggabhāvo dassetabboti .
Ito añño maggo natthīti evaṃ aññabhūmikavidhuro sati paccayantare rūpūpapattijanakasabhāvo vipākadhammasabhāvo viya vipākadhammavasena sabbasamāno maggasaddena vuttoti dassetīti veditabbaṃ .
Kusalaṃ dānan ti alobho daṭṭhabbo .
Atha vā cetanā dānaṃ , taṃ vajjetvā itare dve cetanāsampayuttakāti vuttā .
Vaṭṭantīti maggabhāvato jhānavacanena saṅgahetvā maggoti vattuṃ vaṭṭantīti attho .
Okappanāti saddahanā .
Aññattha diṭṭhaṃ atthaṃ pariccajitvā ‘‘ janeti vaḍḍhetī ’’ ti ayamattho kasmā vuttoti nirupasaggassa aññattha evamatthasseva diṭṭhattāti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ puna caparaṃ udāyī ’’ ti ( ma . ni .2.246 ādayo ) suttamāhaṭaṃ .
Kesañci ariyānaṃ ariyamaggena siddhāni aññāni ca jhānāni bhāvanāsabhāvānevāti tesupi bhāventena samayavavatthānaṃ ijjhatīti .
Nissaranti
M0.101 niggacchanti etena , ettha vāti nissaraṇaṃ .Ke niggacchanti ?
Kāmā .
Tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ pahānanti attho .
Evañhi ‘‘ kāmānan ’’ ti kattari sāmivacanaṃ yujjati .
Vatthukāmehipīti vatthukāmehi viviccevātipi attho yujjatīti evaṃ yujjamānatthantarasamuccayattho pi -saddo , na kilesakāmasamuccayattho .
Kasmā ?
Imasmiṃ atthe kilesakāmānaṃ dutiyapadena vivekassa vuttattā .
Akusalasaddena yadipi kilesakāmā , athāpi sabbākusalā gahitā , sabbathā pana kilesakāmehi viveko vuttoti āha ‘‘ dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato ’’ ti .
Kāmaguṇādhigamahetupi pāṇātipātādiasuddhappayogo hotīti tabbivekena payogasuddhi vibhāvitā .
Taṇhāsaṃkilesasodhanena āsayaposanaṃ .
Aññesampi
V0.97 cāti diṭṭhimānādīnaṃ phassādīnañca .Upari vuccamānāni jhānaṅgāni uparijjhānaṅgāni , tesaṃ attano vipaccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanatthaṃ tappaccanīkanīvaraṇavacanaṃ .
Byāpādavivekavacanena ‘‘ anatthaṃ me acarī ’’ tiādiāghātavatthubhedavisayassa dosassa mohādhikānaṃ thinamiddhādīnaṃ vivekavacanena paṭicchādanavasena dukkhādipubbantādibhedavisayassa mohassa vikkhambhanaviveko vutto .
Kāmarāgabyāpādatadekaṭṭhathinamiddhādivikkhambhanakañcedaṃ sabbākusalapaṭipakkhasabhāvattā sabbakusalānaṃ tena sabhāvena sabbākusalānaṃ pahānaṃ hontampi kāmarāgādivikkhambhanasabhāvamevāti taṃsabhāvattā avisesetvā nīvaraṇākusalamūlādīnaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti āha .
Vitakkassa kiccavisesena thirabhāvappatte paṭhamajjhānasamādhimhi paccanīkadūrībhāvakatena thirabhāvena taṃsadisesu vitakkarahitesu dutiyajjhānādisamādhīsu ca appanāti aṭṭhakathāvohāroti vitakkassa appanāyogo vutto , aññathā vitakkova appanāti tassa taṃsampayogo na siyāti .
Attho … pe … daṭṭhabbo jhānasamaṅgino vitakkavicārasamaṅgitādassanena jhānasseva savitakkasavicārabhāvassa vuttattā .
Vivekajaṃ pītisukhan ti ettha purimasmiṃ atthe vivekajan ti jhānaṃ .
Pītisukhasaddato ca atthiatthavisesavato assa , asmiṃ vāti ettha a -kāro vutto .
Dutiye pītisukhameva vivekajaṃ .
Vivekajaṃpītisukhan ti ca aññapadatthe samāso paccattaniddesassa ca alopo kato , lope vā
M0.102 sati ‘‘ vivekajapītisukhan ’’ ti pāṭhoti ayaṃ viseso .Gaṇanānupubbatāti gaṇanānupubbatāya , gaṇanānupubbatāmattaṃ vā paṭhamanti vacananti attho .
Niccādivipallāsappahānena maggo asammohato aniccādilakkhaṇāni paṭivijjhatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ .
Asammosadhammaṃ nibbānaṃ aviparītalakkhaṇattā anaññathābhāvato tathalakkhaṇaṃ .
Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā
161-2.
Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti etena yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā , tesaṃ samatikkamā dutiyajjhānassa samadhigamo , na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho dīpito hoti .
Evaṃ ‘‘ pītiyā ca virāgā ’’ tiādīsu nayo
V0.98 .Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamaparidīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ taṃdīpakanti vuttaṃ .
Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiyādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā .
Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo .
Yena sampasādanena yogā jhānaṃ sampasādanaṃ , tasmiṃ dassite ‘‘ sampasādanaṃ jhānan ’’ ti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitāti avirodho yutto .
Ekodibhāve kathanti ekodimhi dassite ‘‘ ekodibhāvaṃ jhānan ’’ ti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttā hotīti .
Ekodibhāvan ti panidaṃ uddharitvā ekodissa niddeso na kattabbo siyāti ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhānamhi pavattatīti yuttaṃ .
Appitāti gamitā vināsaṃ .
Dutiyajjhānādiadhigamupāyadīpakena ajjhattasampasādanatāya cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena avitakkāvicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti ?
Na , adīpitattā .
Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti .
Vitakkavicāresu hi taṇhāpahānañca etesaṃ
M0.103 vūpasamanaṃ .Ye ca saṅkhāresu taṇhāpahānaṃ karonti , tesu maggesu pahīnataṇhesu phalesu ca saṅkhārappavatti hoti , evamidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti taṃnivāraṇatthaṃ āvajjitukāmatādiatikkamova tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘ avitakkaṃ avicāran ’’ ti vuttaṃ .
Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā
163. Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā .
Upekkhānimittan ti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ ‘‘ upekkhā ’’ ti vuttaṃ , tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa
V0.99 tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ .Paṭhamajjhānappaṭilābhatthāya nīvaraṇe … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhāsantiṭṭhanāpaññāsaṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā aṭṭha samāpattivasena uppajjanti .
Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassaupāyāse .
Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ … pe … upāyāse … pe … arahattamaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ … pe … upāyāse .
Arahattaphalasamāpattatthāya … pe … suññatavihārasamāpattatthāya … pe … animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ … pe … paṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā dasa vipassanāvasena uppajjanti .
Yadatthi yaṃ bhūtan ti khandhapañcakaṃ , taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati .
Diṭṭhasovatthikattayassa sappalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati .
Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanati paṭipakkhakiccāti attho .
Nāmakāyena cetasikasukhaṃ kāyikasukhahetu rūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati .
Phuṭattā byāpitattā .
Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādike phoṭṭhabbe phuṭṭhe sukhaṃ uppajjati , evaṃ etehi phuṭasarīrassapi .
Catutthajjhānakathāvaṇṇanā
165. Avibhūtapaccupaṭṭhānāti
M0.104 sukhadukkhāni viya avibhūtākārā piṭṭhipāsāṇagatamigamaggo viya tadanumātabbāvibhūtākāropaṭṭhānā .Catukkanayavaṇṇanā niṭṭhitā .