Dvādasamacittavaṇṇanā
429. Uddhaccaṃ attano gahitākāre eva ṭhatvā bhamatīti ekārammaṇasmiṃyeva vipphandanaṃ hoti .
Vicikicchā pana yadipi rūpādīsu ekasmiññevārammaṇe uppajjati , tathāpi ‘‘ evaṃ nu kho , idaṃ nu kho ’’ ti uppajjamānā ‘‘ nanu kho , aññaṃ nu kho ’’ ti aññaṃ gahetabbākāraṃ apekkhatīti nānārammaṇe calanaṃ hoti .
‘‘ Evaṃsampadamidaṃ veditabban ’’ ti ettāvatā imasmiṃ cittadvaye vuttapakiṇṇakaṃ dassetvā dvādasasu dassetuṃ ‘‘ sabbesupī ’’ tiādimāha .
Kusalesupi ārammaṇādhipatiṃ anuddharitvā sahajātādhipatino eva uddhaṭattā idhāpi so eva uddharitabbo siyāti ‘‘ sahajātādhipati labbhamānopi na uddhaṭo ’’ ti vuttaṃ nārammaṇādhipatino alabbhamānattā .
Sopi hi aṭṭhasu lobhasahagatesu labbhatīti .
Sesopīti vīmaṃsato aññopi sahajātādhipati natthi , yo uddharitabbo siyā .
Ārammaṇādhipatimhi vattabbameva natthi .
Kañci dhamman ti chandādīsu ekampi sahajātaṃ .
Kusalattike tāva paṭiccavārādīsu ‘‘ na hetupaccayā adhipatipaccayā ’’ ti ekassapi pañhassa
M0.123 anuddhaṭattā paṭṭhāne paṭisiddhatā veditabbā .Aññathā hi ‘‘ akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati na hetupaccayā adhipatipaccayā ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.86) etassa vasena ‘‘ ekan ’’ ti vattabbaṃ siyā .
Dassanena pahātabbābhāvatoti dassanena pahātabbassa abhāvato , dassanena pahātabbesu vā abhāvato .
Etena paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamananti tattha anāgamanena paṭisandhianākaḍḍhanaṃ sādheti .
Anākaḍḍhanato anāgamanaṃ pana sādhetuṃ ‘‘ tesu hī ’’ tiādimāha .
Ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyya .
Tathā ca sati dassanena pahātabbaṃ siyā apāyagamanīyassa dassanena
V0.119 pahātabbabhāvato .Na cetaṃ dassanena pahātabbaṃ siyā , tasmā dassanena pahātabbavibhaṅge nāgatanti adhippāyo .
Kathaṃ panetaṃ ñāyati ‘‘ paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamanan ’’ ti ?
Dassanena pahātabbānaññeva nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa vuttattā .
Duvidhā hi akusalā dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbāti .
Tattha bhāvanāya pahātabbacetanānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto , itarāsaññeva vutto .
‘‘ Bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo ’’ ti ettha hi sahajātameva vibhattaṃ , na nānākkhaṇikanti .
Tathā paccanīyepi ‘‘ bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo … pe … sahajātapaccayena … pe … upanissayapaccayena … pe ….
Pacchājātapaccayena paccayo ’’ ti ettakameva vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ kammapaccayena paccayo ’’ ti .
Itarattha ca vuttaṃ .
Uddhaccasahagatā ca cetanā bhāvanāya pahātabbesu eva āgatāti nānākkhaṇikakammapaccayo na siyāti .
Yadi siyā , bhāvanāya pahātabbacetanāya ca nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo vucceyya , na tu vutto .
Tasmā uddhaccasahagatā nānākkhaṇikakammapaccayabhāve sati dassanena pahātabbesu vattabbā siyā , tadabhāvā na vuttāti .
Paṭisandhianākaḍḍhanato tattha anāgatāti ayametthādhippāyo .
Nānākkhaṇikakammapaccayāvacanena pana bhāvanāya pahātabbānaṃ pavattivipākatā paṭikkhittā .
Pavattivipākassapi hi nānākkhaṇikakammapaccayatā na sakkā nivāretuṃ .
Vuttañca
M0.124 ‘‘ sukhāya vedanāya sampayutto dhammo dukkhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa kammapaccayena paccayo , nānākkhaṇikā ’’ tiādi ( paṭṭhā .1.3.56-57).Yadi bhāvanāya pahātabbānaṃ vipākadānaṃ natthi , kathaṃ te vipākadhammadhammā hontīti ?
Abhiññācittādīnaṃ viya vipākārahasabhāvattā .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ … pe … avikkhepo hoti , imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā , tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .730-731) idampi tesaṃ vipākārahataññeva sandhāya vuttaṃ siyā .
Idaṃ pana ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabbaṃ .
Atthi hi ettha vacanokāso .
Na hi vipāketi vacanaṃ vipākadhammavacanaṃ viya vipākārahataṃ vadatīti .
Akusalapadavaṇṇanā niṭṭhitā .