Issues
Select Version
Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā

Vīsatigāthāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Vīsatigāthāvaṇṇanā

1. DhammasaṃvaṇṇanāyaṃM0.1V0.1 satthari paṇāmakaraṇaṃ dhammassa svākkhātabhāvena satthari pasādajananatthaṃ , satthu ca avitathadesanabhāvappakāsanena dhamme pasādajananatthaṃ .
Tadubhayappasādā hi dhammasampaṭipatti mahato ca atthassa siddhi hotīti .
Atha vā ratanattayapaṇāmavacanaṃ attano ratanattayapasādassa viññāpanatthaṃ , taṃ pana viññūnaṃ cittārādhanatthaṃ , taṃ aṭṭhakathāya gāhaṇatthaṃ , taṃ sabbasampattinipphādanatthanti .
Idaṃ pana ācariyena adhippetappayojanaṃ antarāyavisosanaṃ .
Vakkhati hi ‘‘ nipaccakārassetassa … pe … asesato ’’ ti .
Ratanattayapaṇāmakaraṇañhi antarāyakarāpuññavighātakarapuññavisesabhāvatoV0.2 maṅgalabhāvato bhayādiupaddavanivāraṇato ca antarāyavisosane samatthaṃ hoti .
Kathaṃ panetassāpuññavighātakarādibhāvo vijānitabboti ?
‘‘ Yasmiṃ mahānāma samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati , nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī ’’ tiādivacanato ( a . ni .6.10;11.11),‘‘ pūjā ca pūjaneyyānaṃ , etaṃ maṅgalamuttaman ’’ ti ( khu . pā .5.3; su . ni .262) ca ,‘‘ evaṃ buddhaṃ sarantānaṃ , dhammaṃ saṅghañca bhikkhavo .
Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā , lomahaṃso na hessatī ’’ ti ( saṃ . ni .1.249) ca vacanatoti .
Tattha yassa satthuno paṇāmaṃ kattukāmo , tassa guṇavisesadassanatthaṃ ‘‘ karuṇā viyā ’’ tiādimāha .
Guṇavisesavā hi paṇāmārahoM0.2 hoti , paṇāmārahe ca kato paṇāmo vuttappayojanasiddhikarova hotīti .
Bhagavato ca desanā vinayapiṭake karuṇāppadhānā , suttantapiṭake paññākaruṇāppadhānā .
Teneva ca kāraṇena vinayapiṭakassa saṃvaṇṇanaṃ karontena karuṇāppadhānā bhagavato thomanā katā , āgamasaṃvaṇṇanañca karontena ubhayappadhānā , abhidhammadesanā pana paññāppadhānāti katvā paññāppadhānameva thomanaṃ karonto ‘‘ karuṇā viya sattesū ’’ ti karuṇaṃ upamābhāvena gahetvā paññāya thometi .
Tattha karuṇā viyāti nidassanavacanametaṃ , yassa yathā karuṇā sabbesu sattesu pavattittha , evaṃ sabbesu ñeyyadhammesu paññāpi pavattitthāti attho .
Sattesūti visayanidassanametaṃ .
Paññāti nidassetabbadhammanidassanaṃ .
Yassāti tadadhiṭṭhānapuggalanidassanaṃ .
Mahesinoti tabbisesanaṃ .
Ñeyyadhammesūti paññāvisayanidassanaṃ .
Sabbesūti tabbisesanaṃ .
Pavattitthāti kiriyānidassanaṃ .
Yathārucīti vasībhāvanidassanaṃ .
Tattha kiratīti karuṇā , paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho .
Rūpādīsu sattā visattāti sattā .
Tassā pana paññattiyā khandhasantāne niruḷhabhāvato nicchandarāgāpi ‘‘ sattā ’’ ti vuccanti .
Pajānātīti paññā , yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho .
Yassāti aniyamanaṃ .
‘‘ Tassa pāde namassitvā ’’ ti etena niyamanaṃ veditabbaṃ .
Mahesīti mahante sīlakkhandhādayo esi gavesīti mahesi .
Ñātabbāti ñeyyā , sabhāvadhāraṇādinā atthena dhammā .
Tattha ‘‘ ñeyyā ’’ ti vacanena dhammānaṃ añeyyattaṃ paṭikkhipati .
‘‘ Dhammā ’’ ti vacanena ñeyyānaṃV0.3 sattajīvādibhāvaṃ paṭikkhipati .
Ñeyyā ca te dhammā cāti ñeyyadhammā .
Sabbesūti anavasesapariyādānaṃ .
Tena aññātābhāvaṃ dasseti .
Pavattitthāti uppajjittha .
Yathārucīti yā yā ruci yathāruci , rucīti ca icchā , kattukāmatā sā .
Yā yā pavattā tappabhedā , yathā vā ruci tathā , rucianurūpaṃ pavattā ‘‘ yathāruci pavattitthā ’’ ti vuccati .
Yathā yathā vā ruci pavattā , tathā tathā pavattā paññā ‘‘ yathāruci pavattitthā ’’ ti vuccati .
Tattha bhagavati pavattāva karuṇā bhagavato paññāya nidassananti gahetabbā .
Sā hi asādhāraṇā mahākaruṇā , na aññā .
Yassāti ca karuṇāpaññānaṃ ubhinnampi ādhārapuggalanidassanaṃ .
Na hi nirādhārā karuṇā atthītiM0.3 ‘‘ karuṇā ’’ ti vutte tadādhārabhūto puggalo nidassetabbo hoti , so ca idha añño vutto natthi , na ca āsannaṃ vajjetvā dūrassa gahaṇe payojanaṃ atthīti ‘‘ yassā ’’ ti nidassitapuggalova karuṇāya ādhāro .
Tena idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ yassa attano karuṇā viya paññāpi pavattitthā ’’ ti .
Kathaṃ pana karuṇā sattesu pavattittha yathā paññāpi dhammesu pavattitthāti ?
Niravasesato yathāruci ca .
Bhagavato hi karuṇā kañci sattaṃ avajjetvā sabbesu sattesu niravasesesu pavattati , pavattamānā ca rucivasena ekasmiṃ anekesu ca aññehi asādhāraṇā pavattati .
Na hi aññesaṃ ‘‘ mahoghapakkhandānaṃ sattānaṃ natthañño koci oghā uddhatā aññatra mayā ’’ ti passantānaṃ karuṇokkamanaṃ hoti yathā bhagavatoti .
Paññāpi bhagavato sabbesu dhammesu niravasesesu pavattati , pavattamānā ca ekasmiṃ anekesu ca dhammesu sabhāvakiccādijānanena anāvaraṇā asādhāraṇā pavattati yathāruci , yathā ca passantassa bhagavato karuṇā yathāruci pavattati .
Taṃ sabbaṃ paṭisambhidāmagge mahākaruṇāñāṇavibhaṅgavasena jānitabbaṃ , paññāya ca yathāruci pavatti sesāsādhāraṇañāṇavibhaṅgādivasena .
Paññāgahaṇena ca tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ catupaṭisambhidāñāṇaṃ , karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā taṃ vajjetvā aññāni asādhāraṇañāṇāni catuvesārajjañāṇaṃ dasabalāni cha abhiññā catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti evamādayo aneke paññāppabhedā saṅgayhanti , tasmā tassā tassā paññāya pavattivasena yathāruci pavatti veditabbā .
Tenāha ‘‘ karuṇā viya … pe … yathārucī ’’ ti .
Tattha karuṇā gahaṇena mahābodhiyā mūlaṃ dasseti .
Mahādukkhasambādhappaṭipannañhi sattanikāyaṃ disvāV0.4 ‘‘ tassa natthañño koci saraṇaṃ , ahametaṃ mutto mocessāmī ’’ ti karuṇāya sañcoditamānaso abhinīhāraṃ dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle katvā bodhisambhāre samodhānetvā anupubbena sambodhiṃ pattoti karuṇā mahābodhiyā mūlanti .
Sattesūti etena mahābodhiyā payojanaṃ dasseti .
Sattā hi mahābodhiṃ payojenti .
Sattasantāraṇatthañhi sabbaññutā abhipatthitā .
Yathāha –
‘‘ KiṃM0.4 me ekena tiṇṇena , purisena thāmadassinā ;
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā , santāressaṃ sadevakan ’’ ti .( bu . vaṃ .2.56);
Paññā gahaṇena mahābodhiṃ dasseti .
Sabbaññutāya hi padaṭṭhānabhūtaṃ maggañāṇaṃ , maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘ mahābodhī ’’ ti vuccatīti .
Ñeyyadhammesu sabbesūti etena santāretabbānaṃ sattānaṃ abhiññeyyapariññeyyapahātabbabhāvetabbasacchikātabbe khandhāyatanadhātusaccindriyapaṭiccasamuppādasatipaṭṭhānādibhede kusalādibhede ca sabbadhamme dasseti .
Pavattittha yathārucīti etena paṭivedhapaccavekkhaṇapubbaṅgamadesanāñāṇappavattidīpanena payojanasampattiṃ dasseti .
Sabbadhammānañhi paṭivedhañāṇaṃ bodhipallaṅke ahosi .
Maggañāṇameva hi tanti .
Paccavekkhaṇañāṇañca visesena ratanagharasattāhe ahosi .
Evaṃ paṭividdhapaccavekkhitānaṃ dhammānaṃ dhammacakkappavattanādīsu desanāñāṇaṃ ahosi , visesena ca paṇḍukambalasilāyaṃ sattappakaraṇadesanāyanti .
Desanāñāṇena ca desento bhagavā sattesu hitapaṭipattiṃ paṭipajjatīti .
Etena sabbena attahitapaṭipattiṃ parahitapaṭipattiñca dasseti .
Mahābodhidassanena hi attahitapaṭipatti , itarehipi parahitapaṭipatti dassitāti .
Tena attahitapaṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti , tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ niratisayapaṇāmārahabhāvañca attano ca kiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti .
Ettha ca karuṇā gahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato sabbalokiyaguṇasampatti bhagavato dassitā hoti , paññā gahaṇenapi sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti .
Karuṇāvacanena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ , paññāvacanena apagamanaṃ dasseti .
Upagamanaṃ dassento ca loke sañjātasaṃvaḍḍhabhāvaṃ dasseti , apagamanaṃ dassento lokena anupalittataṃ .
‘‘ Karuṇā viya sattesū ’’ ti ca lokasamaññānurūpaṃ bhagavatoV0.5 pavattiṃ dasseti ,‘‘ ñeyyadhammesu sabbesu yathāruci paññā pavattitthā ’’ ti etena samaññāya anatidhāvanaṃ .
Sabbadhammasabhāvānavabodhe hi sati samaññaṃ atidhāvitvā ‘‘ satto jīvo atthī ’’ ti parāmasanaṃ hotīti .
Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato , paññā pariyosānaṃ tatoM0.5 uttarikaraṇīyābhāvato .
Ādipariyosānadassanena ca sabbe buddhaguṇā dassitāva honti .
Karuṇāgahaṇena ca sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti .
Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito tassā ca jhānattayasampayogato .
Paññāvacanena paññākkhandho .
Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi , samādhi majjhaṃ , paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti .
2. Evaṃ saṅkhepena sabbabuddhaguṇehi bhagavantaṃ thometvā yassā saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo , tāya abhidhammadesanāya aññehi asādhāraṇāya thometuṃ ‘‘ dayāya tāyā ’’ tiādimāha .
Tassā pana desanāya nidānañca samuṭṭhānañca dassetuṃ ‘‘ dayāya tāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Nidānañca duvidhaṃ abbhantaraṃ bāhirañcāti .
Abbhantaraṃ karuṇā , bāhiraṃ desakālādi .
Samuṭṭhānaṃ desanāpaññā .
Tattha abbhantaranidānaṃ dassento ‘‘ dayāya tāya sattesu , samussāhitamānaso ’’ ti āha .
Tattha dayāti karuṇā adhippetā .
Tāya hi samussāhito abhidhammakathāmaggaṃ sampavattayīti .
Tāyāti ayaṃ ta -saddo pubbe vuttassa paṭiniddeso hoti .
Purimagāthāya ca padhānabhāvena paññā niddiṭṭhā , tabbisesanabhāvena karuṇā .
Sā hi tassā nidassanabhūtā appadhānā taṃ visesetvā vinivattā , tasmā ‘‘ tāyā ’’ ti paṭiniddesaṃ nārahati .
Yā ca padhānabhūtā paññā , sā desanāya samuṭṭhānaṃ , na samussāhinīti tassā ca paṭiniddeso na yuttoti ?
Paññāya tāva paṭiniddeso na yuttoti suvuttametaṃ , karuṇāya pana paṭiniddeso no na yutto ‘‘ dayāya tāyā ’’ ti dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇabhāvato .
Samānādhikaraṇānañhi dvinnaṃ padānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ viya visesanavisesitabbabhāvo hoti .
Rūpa-saddo hi aññakkhandhanivattanatthaṃ vuccamāno visesanaṃ hoti , khandha-saddo ca nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanabhāvato visesitabbo , evamidhāpi ‘‘ dayāya tāyā ’’ ti dvinnaṃ padānaṃ ekavibhattiyuttānaṃ samānādhikaraṇabhāvato visesanavisesitabbabhāvo hoti .
Tattha dayā samussāhinīti padhānā , nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanañcidaṃ .
Tasmā ‘‘ dayāyā ’’ ti visesitabbavacanametaṃ , tassa ca yathā visesanaṃ hoti ‘‘ tāyā ’’ tiM0.6 idaṃ vacanaṃ , tathā tassa paṭiniddesabhāvoV0.6 yojetabbo .
Na hi paññāpaṭiniddesabhāve dayāvisesanaṃ ta-saddo hoti , karuṇāpaṭiniddesabhāve ca hotīti .
Padhānañca paññaṃ vajjetvā ‘‘ dayāyā ’’ ti etena sambajjhamāno ‘‘ tāyā ’’ ti ayaṃ ta-saddo appadhānāya karuṇāya paṭiniddeso bhavitumarahati .
Ayamettha attho – yāya dayāya samussāhito , na sā yā kāci , sabbaññutaññāṇassa pana nidassanabhūtā mahākaruṇā , tāya samussāhitoti .
Kathaṃ pana karuṇā ‘‘ dayā ’’ ti ñātabbā , nanu vuttaṃ ‘‘ dayāpanno ’’ ti etassa aṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .1.8)‘‘ mettacittataṃ āpanno ’’ ti , tasmā dayā mettāti yujjeyya , na karuṇāti ?
Yadi evaṃ ‘‘ adayāpanno ’’ ti etassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ nikkaruṇataṃ āpanno ’’ ti vuttanti dayā mettāti ca na yujjeyya , tasmā dayā-saddo yattha yattha pavattati , tattha tattha adhippāyavasena yojetabbo .
Dayā-saddo hi anurakkhaṇatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya ca karuṇāya ca pavattatīti no na yujjati .
Evañhi aṭṭhakathānaṃ avirodho hotīti .
Karuṇā ca desanāya nidānabhāvena vuttā , na mettā ‘‘ accantameva hi taṃ samayaṃ bhagavā karuṇāvihārena vihāsī ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1.1; ma . ni . aṭṭha .1.1 mūlapariyāyasuttavaṇṇanā ; saṃ . ni . aṭṭha .1.1.1; a . ni . aṭṭha .1.1.1) evamādīsu , tasmā idha karuṇāva dayāvacanena gahitāti veditabbā .
Sā hi samussāhinī , na mettā , mettā pana paññāgatikapavattinī hotīti .
‘‘ Sattesū ’’ ti kasmā evaṃ vuttaṃ , nanu ‘‘ tāyā ’’ ti etena vacanena sattavisayā karuṇā gahitāti ?
No na gahitā , purimagāthāya pana ‘‘ sattesu karuṇā yathāruci pavattitthā ’’ ti sappadesasattavisayā nippadesasattavisayā ca sabbā vuttā , idha pana nippadesasattavisayataṃ gahetuṃ ‘‘ sattesū ’’ ti nippadesasattavisayabhūtā dassitā .
Tena sabbasattavisayāya karuṇāya samussāhito abhidhammakathāmaggaṃ devānaṃ sampavattayi , na devavisayāya eva , tasmā sabbasattahitatthaṃ abhidhammakathāmaggaṃ devānaṃ sampavattayi , na devānaṃyeva atthāyāti ayamattho dassitova hoti .
Atha vā ‘‘ sattesū ’’ ti idaṃ na dayāya ālambananidassanaṃ , samussāhanavisayo pana etena dassito .
Abhidhammakathāmaggappavattanatthañhi bhagavā karuṇāya na devesuyeva samussāhitoM0.7 , sabbabodhaneyyesu pana sattesu samussāhito sabbesaṃ atthāya pavattattā , tasmā sattesu samussāhitamānasotiV0.7 sattesu visayabhūtesu nimittabhūtesu vā samussāhitamānaso uyyojitacittoti attho daṭṭhabbo .
Evaṃ abbhantaranidānaṃ dassetvā bāhiranidānaṃ dassento ‘‘ pāṭihīrāvasānamhī ’’ tiādimāha .
Tattha yasmiṃ kāle bhagavatā abhidhammakathāmaggo pavattito , taṃ dassetuṃ ‘‘ pāṭihīrāvasānamhi vasanto ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Avasānamhi vasanto tidasālaye ’’ ti vacanato yassāvasānamhi tidasālaye vasi , taṃ kaṇḍambamūle kataṃ yamakapāṭihāriyaṃ idha ‘‘ pāṭihīran ’’ ti vuttaṃ , na bodhimūlādīsu kataṃ pāṭihāriyaṃ , nāpi ādesanānusāsaniyoti viññāyati , pākaṭattā ca āsannattā ca tadeva gahitanti daṭṭhabbaṃ .
Pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ ( udā . aṭṭha .1; itivu . aṭṭha . nidānavaṇṇanā )‘‘ paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriyan ’’ ti vadanti , bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi ye haritabbā .
Puthujjanānampi hi vigatupakkilese aṭṭhaṅgaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati , tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘ pāṭihāriyan ’’ ti vattuṃ .
Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā , tesaṃ haraṇato ‘‘ pāṭihāriyan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ sati yuttametaṃ .
Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā , tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ .
Te hi diṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti .
Atha vā paṭīti ayaṃ saddo ‘‘ pacchā ’’ ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘ tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi , añño āgañchi brāhmaṇo ’’ tiādīsu ( su . ni .985; cūḷani . pārāyanavagga , vatthugāthā 4) viya , tasmā samāhite citte vigatupakkilese ca katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ , attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ , iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatupakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā , haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti , paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ .
Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekekaṃ pāṭihāriyan ti vuccati .
PaṭihāriyaṃM0.8 vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato , tattha jātaṃ , tasmiṃ vā nimittabhūte , tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ .
Pāṭihāriyameva idha ‘‘ pāṭihīran ’’ ti vuttaṃ .
Avasānamhi vasantoti etehi kālaṃ nidasseti .
Pāṭihīrakaraṇāvasānena hi tidasālayavāsena ca paricchinno abhidhammakathāmaggappavattanassa kālotiV0.8 .
Tidasālayeti desaṃ nidasseti .
So hi abhidhammakathāmaggappavattanassa deso tattha vasantena pavattitattāti .
3. Tatthāpi desavisesadassanatthaṃ ‘‘ pāricchattakamūlamhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Yugandhareti sītapabbatesveko dvecattālīsayojanasahassubbedho , ādicco ca tadubbedhamaggacārī , so sati sambhave yathā yugandhare sobheyya , evaṃ sobhamāno nisinnoti attho .
4-5.
Idāni puggale dhammapaṭiggāhake apadisanto ‘‘ cakkavāḷasahassehī ’’ tiādimāha .
Sabbasoti samantato āgamma sabbehi disābhāgehi , sannivesavasena vā samantato sanniviṭṭhehi dasahi cakkavāḷasahassehīti adhippāyo , na sabbaso cakkavāḷasahassehi dasahi dasahīti .
Evaṃ sati cattālīsacakkavāḷasahassehi adhikehi vā āgamanaṃ vuttaṃ siyā , na cetaṃ adhippetanti .
Samantato sannisinnenāti vā yojetabbaṃ .
Samaṃ , sammā vā nisinnena sannisinnena , aññamaññaṃ abyābādhetvā bhagavati gāravaṃ katvā sotaṃ odahitvā nisajjadose vajjitabbe vajjetvā nisinnenāti attho .
Mātaraṃ pamukhaṃ katvā sannisinnena devānaṃ gaṇena parivāritoti vā , mātaraṃ pamukhaṃ katvā abhidhammakathāmaggaṃ sampavattayīti vā yojanā kātabbā .
Idāni desanāya samuṭṭhānaṃ dassento ‘‘ tassā paññāya tejasā ’’ ti āha .
Yā sā ādimhi karuṇāya upamitā sabbañeyyadhammānaṃ yathāsabhāvajānanasamatthā , tesaṃ desetabbappakārajānanasamatthā , bodhetabbapuggalānaṃ āsayādhimuttiyādivibhāvanasamatthā ca paññā , tassā ca yathāvuttabalayogatoti attho .
Tena sabbaññutaññāṇameva abhidhammakathāya samuṭṭhānabhāve samatthaṃ , nāññanti imamatthaṃ dīpento abhidhammakathāya asādhāraṇabhāvaṃ dasseti .
Maggoti upāyo .
Khandhāyatanādīnaṃ kusalādīnañca dhammānaṃ avabodhassa , saccappaṭivedhasseva vā upāyabhāvato ‘‘ abhidhammakathāmaggo ’’ ti vutto .
PabandhoM0.9 vā ‘‘ maggo ’’ ti vuccati .
So hi dīghattā maggo viyāti maggo , tasmā abhidhammakathāpabandho ‘‘ abhidhammakathāmaggo ’’ ti vutto .
Devānaṃ gaṇena parivāritoti vatvā puna devānan ti vacanaṃ tesaṃ gahaṇasamatthataṃ dīpeti .
Na hi asamatthānaṃ bhagavā desetīti .
6. EvaṃV0.9 karuṇāpaññāmukhehi guṇehi bhagavato abhidhammakathāmaggappavattanena ca hitappaṭipattiyā paramapaṇāmārahataṃ dassetvā idāni adhippetaṃ paṇāmaṃ karonto āha ‘‘ tassa pāde namassitvā ’’ ti .
Bhagavato thomaneneva ca dhammassa svākkhātatā saṅghassa ca suppaṭipannatā dassitā hoti tappabhavassa anaññathābhāvato , tasmā paṇāmārahaṃ tañca ratanadvayaṃ paṇamanto ‘‘ saddhammañcassa … pe … cañjalin ’’ ti āha .
Tattha yasmā buddho ‘‘ sadevake loke tathāgato vandanīyo ’’ ti , saṅgho ca ‘‘ suppaṭipanno … pe … añjalikaraṇīyo ’’ ti ( a . ni .6.10) vutto , tasmā ‘‘ tassa pāde namassitvā , katvā saṅghassa cañjalin ’’ ti vuttaṃ .
Dhammo pana svākkhātatādiguṇayutto tathānussaraṇena pūjetabbo hoti ‘‘ tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃkatvā upanissāya vihareyyan ’’ ti ( saṃ . ni .1.173; a . ni .4.21) vacanato , kāyavācācittehi sabbathā pūjetabbo , tasmā ‘‘ saddhammañcassa pūjetvā ’’ ti vuttaṃ .
Sirīmatoti ettha sirīti paññāpuññānaṃ adhivacananti vadanti .
Atha vā puññanibbattā sarīrasobhaggādisampatti katapuññe nissayati , katapuññehi vā nissīyatīti ‘‘ sirī ’’ ti vuccati , sā ca atisayavatī bhagavato atthīti sirīmā , bhagavā , tassa sirīmato .
7. Nipaccakārassāti paṇāmakiriyāya .
Ānubhāvenāti balena .
Sosetvāti sukkhāpetvā antaradhāpetvā atthaṃ pakāsayissāmīti sambandho .
Antarāyeti atthappakāsanassa upaghātake .
Asesatoti nissese sakale .
8. Idāni abhidhammassa gambhīratthattā atthappakāsanassa dukkarabhāvaṃ dīpetuṃ ‘‘ visuddhācārasīlenā ’’ tiādinā abhiyācanaṃ dasseti .
Thullaccayādivisuddhiyā visuddhācāro , pārājikasaṅghādisesavisuddhiyā visuddhasīlo .
CārittavārittavisuddhiyāM0.10 vā visuddhācārasīlo , tena .
Sakkaccan ti cittiṃ katvā .
Abhiyācitoti abhimukhaṃ yācito .
Tena anādariyaṃ atthappakāsane kātuṃ asakkuṇeyyaṃ dasseti .
9. Idāni yassa atthaṃ pakāsetukāmo , taṃ dassetuṃ ‘‘ yaṃ devadevo ’’ tiādimāha .
Tattha yan ti abhidhammaṃ .
Devadevoti visuddhisammutiupapattidevānaṃ devo .
Loke hi ye ‘‘ saraṇaṃ parāyaṇan ’’ ti gantabbā gatibhūtā , te ‘‘ devā ’’ ti vuccanti , bhagavā ca sabbadevānaṃ gatibhūtotiV0.10 .
Nayatoti saṅkhepato .
Samācikkhīti sammā ācikkhi yathā thero bujjhati .
Veneyyasatte vinetīti vināyako , nāyakavirahito vā , sayambhūti attho .
10-12.
Yañcāti yañca abhidhammaṃ bhikkhūnaṃ payirudāhāsīti sambandho .
Payirudāhāsīti kathesi .
Itīti iminā anukkamena .
‘‘ Yo dhārito ’’ ti yan ti upayogavasena vutto yaṃ-saddo dhāritoti paccattena sambajjhamāno paccattavasena pariṇamati , tasmā yo dhārito , yo ca saṅgīto , tassa atthaṃ pakāsayissāmīti yojanā kātabbā .
Vedena paññāya īhati pavattatīti vedeho , tena muninā .
Abhiṇhasoti bahuso .
Abhidhammassāti etaṃ ‘‘ atthaṃ pakāsayissāmī ’’ ti etena yojetabbaṃ .
Idāni yo atthappakāsanassa nissayo , taṃ dassetuṃ ‘‘ ādito ’’ tiādimāha .
Tattha āditoti ādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ .
13. Yā aṭṭhakathā saṅgītā , kassa pana sā aṭṭhakathāti ?
Aññassa vuttassa abhāvā ‘‘ yassa atthaṃ pakāsayissāmī ’’ ti vuttaṃ , adhikāravasena ‘‘ tassa abhidhammassā ’’ ti viññāyati .
Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ ayaṃ etassa attho , ayaṃ etassa attho ’’ ti saṅgahetvā vuttā , pacchāpi ca dutiyatatiyasaṅgītīsu anusaṅgītā .
14-16.
Abhisaṅkhatāti racitā .
Tatoti aṭṭhakathāto .
Tantinayānugan ti tantigatiṃ anugataṃ .
Bhāsan ti māgadhabhāsaṃ .
Nikāyantaraladdhīhīti antarantarā anuppavesitāhi .
Asammissan ti avokiṇṇaṃ .
Anākulan ti sanikāyepi anāvilaṃ paricchinnaṃ .
Asammisso anākulo ca yo mahāvihāravāsīnaṃ atthavinicchayo , taṃ dīpayanto atthaṃ pakāsayissāmītiM0.11 .
Etena tipiṭakacūḷanāgattherā dīhi vutto theravādopi saṅgahito hoti .
Atha vā tambapaṇṇibhāsaṃ apanetvā māgadhabhāsañca āropetvā pakāsiyamāno yo abhidhammassa attho asammisso anākuloyeva ca hoti mahāvihāravāsīnañca vinicchayabhūto , taṃ atthaṃ ‘‘ eso mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo ’’ ti dīpayanto pakāsayissāmi .
Tappakāsaneneva hi so tathā dīpito hotīti .
17. Tosayanto vicakkhaṇeti vicakkhaṇe tosayanto gahetabbaṃ gahetvānāti evaṃ yojetvā ‘‘ gahetabbaṭṭhāneyeva gahitaṃ suṭṭhu katan ’’ ti evaṃ tosayantoti atthaṃ vadanti .
Evaṃ satiV0.11 gahetabbaggahaṇeneva tosanaṃ kataṃ , na aññena atthappakāsanenāti etaṃ āpajjeyya .
Tosayanto atthaṃ pakāsayissāmīti evaṃ pana yojanāya sati gahetabbaggahaṇaṃ aññañca sabbaṃ atthappakāsanaṃ hotīti sabbena tena tosanaṃ kataṃ hoti , tasmā tosayanto atthaṃ pakāsayissāmīti yuttarūpā .
18-20.
Idāni yaṃ atthappakāsanaṃ kattukāmo , tassa mahattaṃ pariharituṃ ‘‘ kammaṭṭhānānī ’’ tiādimāha .
Atthavaṇṇanan ti ettha vaṇṇanā nāma vivaritvā vitthāretvā vacanaṃ .
Itīti ‘‘ apanetvā tato bhāsan ’’ ti evamādinā yathādassitappakārena .
Iti sotūnaṃ ussāhuppādanassa hetuṃ dasseti .
Abhidhammakathan ti abhidhammaṭṭhakathaṃ .
Nisāmethāti suṇātha .
Idāni avassaṃ ayaṃ sotabbāyevāti daḷhaṃ ussāhento āha ‘‘ dullabhā hi ayaṃ kathā ’’ ti .
Vīsatigāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .