Kammakathāvaṇṇanā
Cetayitvā
M0.77V0.73 kammaṃ karotīti ettha yasmā purimacetanāya cetayitvā sanniṭṭhānakammaṃ karoti , tasmā cetanāpubbakaṃ kammaṃ taṃcetanāsabhāvamevāti cetanaṃ ahaṃ kammaṃ vadāmīti attho .Atha vā samānakālattepi kāraṇakiriyā pubbakālā viya vattuṃ yuttā , phalakiriyā ca aparakālā viya .
Yasmā ca cetanāya cetayitvā kāyavācāhi copanakiriyaṃ manasā ca abhijjhādikiriyaṃ karoti , tasmā tassā kiriyāya kārikaṃ cetanaṃ ahaṃ kammaṃ vadāmīti attho .
Kāye vāti kāyaviññattisaṅkhāte kāye vā .
Satīti dharamāne , anirodhite vā .
Kāyasamuṭṭhāpikā cetanā kāyasañcetanā .
Ettha ca sukhadukkhuppādakena kammena bhavitabbaṃ , cetanā ca sukhadukkhuppādikā vuttāti tassā kammabhāvo siddho hoti .
Sañcetaniyan ti sañcetanasabhāvavantaṃ .
Samiddhittherena ‘‘ sañcetaniyaṃ , āvuso … pe … manasā sukhaṃ so vedayatī ’’ ti ( ma . ni .3.300; kathā .539) avibhajitvā byākato .
Sukhavedanīyan tiādinā pana vibhajitvā byākātabbo so pañho , tasmā sammā byākato nāma na hoti .
Itaradvayepi eseva nayo .
Yathā pana suttāni ṭhitāni , tathā copanakiriyānissayabhūtā kāyavācā abhijjhādikiriyānissayo ca manodvārāni , yāya pana cetanāya tehi kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karonti vāsiādīhi viya chedanādiṃ , sā cetanā kammanti dvārappavattiyampi kammadvārābhedanañca kammadvāravavatthānañca dissati , evañca sati ‘‘ kāyena ce kataṃ kamman ’’ tiādigāthāyo ( dha . sa . aṭṭha .1 kāyakammadvāra ) ativiya yujjanti .
Lokuttaramaggo idha lokiyakammakathāyaṃ anadhippetopi bhajāpiyamāno tīṇi kammāni bhajati .
Manena dussīlyan ti kāyikavācasikavītikkamavajjaṃ sabbaṃ akusalaṃ saṅgaṇhāti , micchādiṭṭhisaṅkappavāyāmasatisamādhiṃ vā .
Tampi cetaṃ ‘‘ manasā saṃvaro sādhū ’’ ti ( saṃ . ni .1.116; dha . pa .361) vuttassa saṃvarassa paṭipakkhavasena vuttaṃ , na sīlavipattivasena .
Na hi sā mānasikā atthīti maggasseva bhajāpanaṃ mahāvisayattā .
Bojjhaṅgā hi manokammameva bhajeyyuṃ , na ca na sakkā maggabhajāpaneneva tesaṃ bhajāpanaṃ viññātunti .
Kammapathaṃ
M0.78 appattānampi taṃtaṃdvāre saṃsandanaṃ avarodhanaṃ dvārantare kammantaruppattiyampi kammadvārābhedanañcaV0.74 dvārasaṃsandanaṃ nāma .‘‘ Tividhā , bhikkhave , kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamman ’’ tiādinā ( kathā .539) kammapathappattāva sanniṭṭhāpakacetanā kammanti vuttāti purimacetanā sabbā kāyakammaṃ na hotīti vuttaṃ .
Āṇāpetvā … pe … alabhantassāti āṇattehi amāritabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ , vacīduccaritaṃ nāma hoti akammapathabhāvatoti adhippāyo .
‘‘ Ime sattā haññantū ’’ ti pavattabyāpādavasena cetanāpakkhikā vā bhavanti kāyakammavohāralābhā .
Abbohārikā vā manokammavohāravirahā .
Sasambhārapathavīādīsu āpādayo ettha nidassanaṃ .
Kulumbassāti gabbhassa , kulasseva vā .
Tissopi saṅgītiyo āruḷhatāya ananujānanato ‘‘ tava suttassā ’’ ti vuttaṃ .
Dasavidhā iddhi paṭisambhidāmagge iddhikathāya gahetabbā .
Bhāvanāmayan ti adhiṭṭhāniddhiṃ sandhāya vadati .
Ghaṭabhedo viya parūpaghāto , udakavināso viya iddhivināso ca hotīti upamā saṃsandati .
Tava pañhoti bhāvanāmayāya parūpaghāto hotīti vutto ñāpetuṃ icchito attho .
Āthabbaṇiddhi vijjāmayiddhi hoti .
Sattame padeti maṇḍalādito sattame pade .
Vacanantarena gametabbatthaṃ neyyatthaṃ , sayameva gamitabbatthaṃ nītatthaṃ .
Kiriyato samuṭṭhāti , udāhu akiriyatoti tenādhippetaṃ sampajānamusāvādaṃ sandhāya pucchati , na uposathakkhandhake vuttaṃ .
Tattha avuttameva hi so anariyavohāraṃ vuttanti gahetvā voharatīti .
Vācāgiran ti vācāsaṅkhātaṃ giraṃ , vācānuccāraṇaṃ vā .
Khandasivādayo seṭṭhāti khandāti kumārā .
Sivāti mahessarā , micchādiṭṭhiyā nidassanatthamidaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Natthikadiṭṭhādayo eva hi kammapathappattā kammanti .
Cetanā panettha abbohārikāti kāyadvāre vacīdvāre ca samuṭṭhitāpi kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ na labhati abhijjhādippadhānattā .
‘‘ Tividhā , bhikkhave , manosañcetanā akusalaṃ manokamman ’’ ti pana vacanato sabhāveneva sā manokammaṃ , na abhijjhādipakkhikattāti ‘‘ abhijjhādipakkhikāvā ’’ ti na vuttaṃ .
Imasmiṃ pana ṭhāne kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā cintanakāle cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi manodvāre
M0.79 eva samuṭṭhahanti , tasmā cetanāya abbohārikabhāvo kathañci natthīti adhippāyo .‘‘ Tividhā
V0.75 , bhikkhave , kāyasañcetanā kusalaṃ kāyakamman ’’ tiādivacanato ( kathā .539) pāṇātipātādipaṭipakkhabhūtā tabbirativisiṭṭhā cetanāva pāṇātipātaviratiādikā hontīti ‘‘ cetanāpakkhikā vā ’’ ti vuttaṃ , na ‘‘ viratipakkhikā ’’ ti .Rakkhatīti avināsetvā katheti .
Bhindatīti vināsetvā katheti .
Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Cakkhuviññāṇadvāran ti cakkhuviññāṇassa dvāraṃ .
Cakkhu ca taṃ viññāṇadvārañcāti vā cakkhuviññāṇadvāraṃ .
Cakkhu viññāṇadvāranti vā asamāsaniddeso .
Taṃ pana cakkhumeva .
Esa nayo sesesupi .
‘‘ Cakkhunā saṃvaro sādhū ’’ tiādikāya ( dha . pa .360) gāthāya pasādakāyacopanakāyasaṃvare ekajjhaṃ katvā kāyena saṃvaro vutto , taṃ idha bhinditvā aṭṭha saṃvarā , tappaṭipakkhabhāvena asaṃvarā aṭṭha kathitā .
Sīlasaṃvarādayopi pañceva saṃvarā sabbadvāresu uppajjamānāpi , tappaṭipakkhabhāvena dussīlyādīni asaṃvarāti vuttāni .
Tattha dussīlyaṃ pāṇātipātādicetanā .
Muṭṭhassaccaṃ satipaṭipakkhā akusalā dhammā .
Pamādanti keci .
Sītādīsu paṭigho akkhanti .
Thinamiddhaṃ kosajjaṃ .
Vinā vacīdvārena suddhaṃ kāyadvārasaṅkhātan ti idaṃ vacīdvārasallakkhitassa musāvādādinopi kāyadvāre pavattisabbhāvā asuddhatā atthīti taṃnivāraṇatthaṃ vuttaṃ .
Na hi taṃ kāyakammaṃ hoti .
Suddhavacīdvāropalakkhitaṃ pana vacīkammameva hotīti .
Ettha asaṃvaroti etena suddhakāyadvārena upalakkhito asaṃvaro dvārantare uppajjamānopi vutto .
Dvārantarānupalakkhitaṃ sabbaṃ taṃdvārikākusalañceti veditabbaṃ .
Evañca katvā kammapathasaṃsandane ‘‘ copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppajjamāno asaṃvaro akusalaṃ kāyakammameva hotī ’’ tiādi ‘‘ akusalaṃ kāyakammaṃ copanakāyaasaṃvaradvāravasena vacīasaṃvaravasena ca uppajjatī ’’ tiādinā saha aviruddhaṃ hoti .
Asaṃvaro hi dvārantare
M0.80 uppajjamānopi sadvāre evāti vuccati , sadvāravasena uppannoti ca , kammaṃ aññadvāre aññadvāravasena cāti evaṃ aviruddhaṃ .Atha vā etthāti suddhaṃ asuddhanti etaṃ avicāretvā etasmiṃ copaneti vuttaṃ hoti .
Evaṃ sati dvārantaropalakkhitaṃ kammapathabhāvappattatāya vacīmanokammaṃ copanakāyaasaṃvaradvāre uppannaṃ , sesaṃ
V0.76 sabbaṃ taṃdvāruppannākusalaṃ viya ‘‘ copanakāyaasaṃvaro ’’ ti vuccati .Kammapathabhāvappattiyā dvārantaruppannaṃ kāyakammañca tathā na vuccatīti kammapathasaṃsandanavirodho siyā , tadavirodhaṃ tattheva vakkhāma .
Sīlasaṃvarādayo pañca nikkhepakaṇḍe āvi bhavissanti .
Tattha ñāṇasaṃvare paccayasannissitasīlassa , vīriyasaṃvare ca ājīvapārisuddhiyā antogadhatā daṭṭhabbā .