431. TesuV0.120 vipākābyākatan tiādīnaṃ ‘‘ bhājetvā dassetuṃ katame dhammā abyākatātiādi āraddhan ’’ ti etena sambandho .Tassāpīti etassa ‘‘ uppattiṃ dīpetuṃ kāmā … pe … ādi vuttan ’’ ti etena sambandho .Upacitattāti yathā aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākābhimukhaṃ hoti tathā vaḍḍhitattā .Rūpādīnaṃ paccayānaṃ aññaviññāṇasādhāraṇattā asādhāraṇena vatthunā cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇanti nāmaṃ uddhaṭaṃ .Cakkhādīnaṃ tikkhamandabhāve viññāṇānaṃ tikkhamandabhāvā visesapaccayattā ca .
V0.120 vipākābyākatan tiādīnaṃ ‘‘ bhājetvā dassetuṃ katame dhammā abyākatātiādi āraddhan ’’ ti etena sambandho .Cakkhusannissitañca taṃ rūpavijānanañcāti cakkhusannissitarūpavijānanaṃ .
Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ .
Tattha cakkhusannissitavacanena rūpārammaṇaṃ aññaviññāṇaṃ paṭikkhipati .
Rūpavijānanavacanena cakkhunissaye phassādayo nivatteti .
Cakkhurūpavacanehi ca nissayato ārammaṇato ca vijānanaṃ vibhāveti .
Rūpamattassa ārammaṇassa gahaṇaṃ kiccametassāti rūpamattārammaṇarasaṃ .
Jhānaṅgavasenāti idaṃ dvipañcaviññāṇavajjesu vijjamānānaṃ upekkhāsukhadukkhekaggatānaṃ jhānaṅgikattā idhāpi taṃsadisānaṃ tadupacāraṃ
M0.125 katvā vuttaṃ .Na hi jhānapaccayattābhāve jhānaṅgatā atthi .
Vuttañhi ‘‘ jhānaṅgāni jhānasampayutta … pe … rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.3.112).
Etesañca jhānapaccayabhāvo paṭikkhitto .
Yathāha ‘‘ abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā .
Pañcaviññāṇasahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā ’’ tiādi ( paṭṭhā .1.1.98).
Jhānapaccayattābhāvepi vedanācittaṭṭhitīnaṃ upekkhādibhāvato tathābhūtānaṃ vacane aññaṭṭhānābhāvato ca dutiyarāsiniddeso .
436. Vatthupaṇḍarattāti sayaṃ kaṇhadhammānaṃ appaṭipakkhattā sabhāvaparisuddhānaṃ pasādahadayavatthunissayānaṃ vasena paṇḍarasabhāvaṃ jātanti adhippāyo .
Ayaṃ pana nayo catuvokāre na labbhatīti tattha bhavaṅgassa tato nikkhantākusalassa ca paṇḍaratā na siyā , tasmā tattha paṇḍaratāya kāraṇaṃ vattabbaṃ .
Sabhāvo vāyaṃ cittassa paṇḍaratāti .
439. Idampīti
V0.121 pi -saddo ṭhitimattasahitaṃ pubbe vuttaṃ vicikicchāsahagataṃ apekkhitvā vutto .Pakatiyāti anatikkamanena .
So pi viseso .
Kāyappasādaṃ ghaṭṭetvā pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññatīti āpāthaṃ gantvā paṭihaññatīti attho .
Yathā ca ‘‘ rūpaṃ ārabbha uppannan ’’ ti vutte na ārammaṇuppādānaṃ pubbāparakālatā hoti , evamidhāpi ghaṭṭanapaṭihananesu daṭṭhabbaṃ .
Upamāpi ubhayaghaṭṭanadassanatthaṃ vuttā , na nissitanissayaghaṭṭanānaṃ pubbāparatādassanatthaṃ .
Ettha ca bahiddhāti etaṃ nidassanamattaṃ .
Ajjhattampi hi ārammaṇaṃ hotīti .
Viññāṇadhātunissayabhūtehi vā aññaṃ ‘‘ bahiddhā ’’ ti vuttaṃ .
Paṭighaṭṭanānighaṃso balavā hoti , tato eva iṭṭhāniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyoge sukhadukkhapaccayā dhātuanuggahadhātukkhobhā ciraṃ anuvattanti .
455. Aññesaṃ cittānaṃ sabhāvasuññatasabbhāvā manodhātubhāvo āpajjatīti ce ?
Na , visesasabbhāvā .
Cakkhuviññāṇādīnañhi cakkhādinissitatā cakkhādīnaṃ savisayesu dassanādippavattibhāvatā ca viseso .
Manoviññāṇassa pana anaññanissayamanopubbaṅgamatāya aññanissayaviññāṇassa anantarapaccayattābhāvena manodvāraniggamanamukhabhāvābhāvato ca sātisayavijānanakiccatā viseso .
Tabbisesavirahā manomattā dhātu
M0.126 manodhātūti tividhā manodhātu eva vuccati , na visesamano .Tasmā ettha mano eva dhātu manodhātūti eva -saddo mattasaddattho daṭṭhabbo .
Visesanivattanattho hi so viññāṇassāti .
Manodvāraniggamanapavesamukhabhāvato pana manodhātuyā vijānanavisesaviraho daṭṭhabbo , tato eva manoviññāṇantipi na vuccati .
Na hi taṃ viññāṇaṃ manato pavattaṃ manaso paccayo , nāpi manaso paccayabhūtaṃ manato pavattaṃ , dassanādīnaṃ pana paccayo , tehi ca pavattaṃ tesaṃ purecaraṃ anucarañcāti .
Sammāsaṅkappoti avacanaṃ mahāvipākānaṃ viya janakasadisattābhāvato .
Tattha hi tihetukato duhetukampi uppajjamānaṃ sammāsaṅkappatādīhi sadisaṃ sahetukatāyāti .
Pañcaviññāṇasoteti ettha yathā paguṇaṃ ganthaṃ sajjhāyanto sajjhāyasote patitaṃ kañci kañci vācanāmaggaṃ na sallakkheti , evaṃ tathāgatassa asallakkhaṇā nāma natthi , na ca pañcaviññāṇasote jhānaṅgābhāvo idha avacanassa kāraṇaṃ .
Yadi tadanantaraṃ niddeso taṃsotapatitatā , ito paresaṃ dvinnaṃ manoviññāṇadhātūnaṃ taṃsotapatitatā na siyā .
Tasmā pañcaviññāṇānaṃ viya ahetukatāya maggapaccayavirahā ca vijjamānesupi vitakkavicāresu jhānaṅgadhammānaṃ dubbalattā pañcaviññāṇesu viya agaṇanupagabhāvā ca pañcaviññāṇasotapatitatā .
Tato eva hi ahetukakiriyattayepi jhānaṅgāni balāni ca saṅgahavāre
V0.122 na uddhaṭāni , jhānapaccayakiccamattato pana paṭṭhāne dubbalānaṃ ettha vitakkādīnaṃ jhānapaccayatā vuttā . 469. Samānavatthukaṃ anantarapaccayaṃ labhitvā uppajjamānaṃ santīraṇaṃ manodhātuto balavataraṃ hotīti taṃ yathārammaṇaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavantaṃ iṭṭhe somanassasahagataṃ hoti , iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagataṃ sātisayānubhavattā , tasmā ‘‘ ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃ yevā ’’ tiādi vuttaṃ .
Voṭṭhabbanaṃ pana satipi balavabhāve vipākappavattiṃ nivattetvā visadisaṃ manaṃ karontaṃ manasikārakiccantarayogato vipāko viya anubhavanameva na hotīti sabbattha upekkhāsahagatameva hoti , tathā pañcadvārāvajjanaṃ manodvārāvajjanañca kiccavasena apubbattā .
Ahetukakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā .