Niddesavārakathāvaṇṇanā
2. Phusanakavasenāti
M0.94 sante asantepi visaye āpāthagate cittassa sannipatanavasena ‘‘ cittaṃ mano ’’ tiādīsu ( dha . sa .6,17) viya kiccavisesaṃ ,‘‘ mānasan ’’ tiādīsu ( dha . sa .6,17) viya samāne atthe saddavisesaṃ ,‘‘ paṇḍaran ’’ tiādīsu ( dha . sa .6,17) viya guṇavisesaṃ ,‘‘ cetasikaṃ sātan ’’ tiādīsu ( dha . sa .2,18) viya nissayavisesaṃ ,‘‘ cittassa ṭhitī ’’ tiādīsu ( dha . sa .15,24) viya aññassa avatthābhāvavisesaṃ ,‘‘ alubbhanā ’’ tiādīsu ( dha . sa .32) viya aññassa kiriyābhāvavisesaṃ ,‘‘ alubbhitattan ’’ tiādīsu ( dha . sa .32) viya aññassa kiriyābhāvabhūtatāvisesantiādikaṃ anapekkhitvā dhammamattadīpanaṃ sabhāvapadaṃ .Phusantassa hi cittassa
V0.90 phusanakiriyā phusanākāro .Samphusanāti ārammaṇasamāgamaphusanā , na paṭilābhasamphusanā .
Samphusitassa ārammaṇena samāgatassa cittassa bhāvo samphusitattaṃ .
Yasmiṃ sati cittaṃ samphusitanti vuccati , so tassa bhāvo .
Evaṃ aññesupi bhāvaniddesesu daṭṭhabbaṃ .
Aparassa vevacanassa , aparena vā purimatthassa dīpanā aparadīpanā .
‘‘ Paṇḍiccaṃ kosallan ’’ ti evamādayo paññāvisesā nānākāle labbhamānāpi ekasmiṃ citte labbhanti .
Ekasmiñca visese itarepi anugatā hontīti dassetuṃ tathā vibhatti atthato vibhatti hoti atthanānattena katattā .
Atha vā yathā ‘‘ kodho kujjhanā kujjhitattan ’’ ti ( dha . sa .1066) sabhāvākārabhāvaniddesehi kodhoti evamākārova attho vutto , na evamidha , idha pana paṇḍitādibhāvākārabhinno attho vuttoti idaṃ vibhattigamanaṃ atthavasena hoti .
Samphusitattan ti etthāpi na ‘‘ phasso ’’ ti evamākārova attho vutto .
Samphassoti evamākāro pana vuttoti atthato vibhattigamananti vuttaṃ .
Doso byāpādoti uddesepi nāmanānattena nānābhūto uddiṭṭho .
Niddesepi teneva nānattena niddiṭṭho .
Ekova khandho hotīti ekena khandhasaddena vattabbataṃ sandhāyāha .
Cetanāti saṅkhārakkhandhaṃ dasseti tappamukhattā .
Asaddhammāti asataṃ , asanto vā dhammā , na vā saddhammāti asaddhammāti asaddhammavacanīyabhāvena ekībhūtopi asaddhammo kodhagarutādivisiṭṭhena saddhammagarutāpaṭikkhepanānattena nānattaṃ gatoti ‘‘ cattāro ’’ ti
M0.95 vuttaṃ .Na saddhammagarutāti vuccamānā vā asaddhammagarutā asaddhammagarutābhāvena ekībhūtāpi kodhādivisiṭṭhapaṭikkhepanānattena nānattaṃ gatā .
Paṭipakkho vā paṭikkhipīyati tena , sayaṃ vā paṭikkhipatīti paṭikkhepoti vuccatīti saddhammagarutāpaṭikkhepanānattena asaddhammagarutā asaddhammā vā nānattaṃ gatā .
Alobhotiādīnaṃ phassādīhi nānattaṃ lobhādivisiṭṭhena paṭikkhepena lobhādipaṭipakkhena vā veditabbaṃ .
Alobhādosāmohānaṃ aññamaññanānattaṃ yathāvuttena paṭikkhepanānattena yojetabbaṃ .
Padatthassa padantarena vibhāvanaṃ padatthuti .
Tena hi taṃ padaṃ mahatthanti dīpitaṃ hoti alaṅkatañcāti .
Atthavisesābhāvepi ābharaṇavasena ca ādaravasena ca puna vacanaṃ daḷhīkammaṃ .
3. Tajjan ti tassa phalassa anucchavikaṃ .
Na kevalaṃ niddisiyamānaṃ sātameva adhikataṃ
V0.91 , atha kho yathāniddiṭṭhāni ārammaṇānipīti ‘‘ tehi vā ’’ tiādi vuttaṃ .Tassa vā jātā kāraṇabhāvena phassatthaṃ pavattāti tajjā .
Taṃsamaṅgīpuggalaṃ , sampayuttadhamme vā attani sādayatīti sātaṃ da-kārassa ta-kāraṃ katvā .
Suṭṭhu khādati , khaṇati vā dukkhanti sukhaṃ .
5. Pāsoti rāgapāso .
So hi nirāvaraṇattā antalikkhacaro .
Akusalampi paṇḍaran ti vuttaṃ , ko pana vādo kusalanti adhippāyo .
Tañhi paṇḍarato nikkhantaṃ sayañca paṇḍaranti .
Atha vā sabbampi cittaṃ sabhāvato paṇḍarameva , āgantukopakkilesavodānehi pana sāvajjānavajjānaṃ upakkiliṭṭhavisuddhataratā hontīti .
Dāruppamāṇesu silādīsu khandhapaññattiyā abhāvā kiñci nimittaṃ anapekkhitvā dārumhi pavattā khandhapaññattīti ‘‘ paṇṇattimattaṭṭhenā ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ-saddena manoviññāṇadhātuyeva vucceyya niddisitabbattāti na tassā tajjatā .
Tehi ārammaṇehi jātā tajjāti ca vuccamāne samphassajatā na vattabbā .
Na hi so ārammaṇaṃ , nāpi visesapaccayo .
‘‘ Tiṇṇaṃ saṅgati phasso ’’ ti viññāṇameva phassassa visesapaccayoti vuttoti tasmā na viññāṇaṃ visesapaccayabhūtaṃ samphassajatāya tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajāpaññattiṃ labhati , na ca tadeva tassa kāraṇabhāvena phalabhāvena ca vuccamānaṃ suviññeyyaṃ hotīti .
Kiṃ vā etena , yathā bhagavatā vuttā taṃsabhāvāyeva te dhammāti na evaṃvidhesu kāraṇaṃ maggitabbaṃ .
7. Evaṃ
M0.96 takkanavasena lokasiddhenāti adhippāyo .Evañcevañca bhavitabbanti vividhaṃ takkanaṃ kūpe viya udakassa ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkanaṃ .
8. Samantato caraṇaṃ vicaraṇaṃ .
9. Attamanatāti ettha atta -saddena na cittaṃ vuttaṃ .
Na hi cittassa mano atthīti .
Attamanassa pana puggalassa bhāvo attamanatāti vatvā puna puggaladiṭṭhinisedhanatthaṃ ‘‘ cittassā ’’ ti vuttaṃ .
11. Na balavatī , kasmā avaṭṭhiti vuttāti ?
Ekaggacittena pāṇavadhādikaraṇe tathā avaṭṭhānamattabhāvato
V0.92 .Virūpaṃ , vividhaṃ vā saṃharaṇaṃ vikiraṇaṃ visāhāro , saṃharaṇaṃ vā sampiṇḍanaṃ , tadabhāvo visāhāro .
12. Aññasmiṃ pariyāyeti aññasmiṃ kāraṇe .
Samānādhikaraṇabhāvo dvinnaṃ bahūnaṃ vā padānaṃ ekasmiṃ atthe pavatti .
13. Ārambhati cāti āpajjati ca .
Uddhaṃ yamanaṃ uyyāmo .
Dhuran ti nipphādetuṃ āraddhaṃ kusalaṃ , paṭiññaṃ vā .
14. Tiṇṇan ti buddhādīnaṃ .
Citte ārammaṇassa upaṭṭhānaṃ jotanañca satiyevāti tassā etaṃ lakkhaṇaṃ .
16. Pāsāṇasakkharavālikādirahitā bhūmi saṇhāti ‘‘ saṇhaṭṭhenā ’’ ti vuttaṃ .
19. Ayantīti ekakammanibbattamanussādisantatiavicchedavasena pavattanti .
Kusalākusalesupi hi jīvitaṃ indriyapaccayabhāvena sampayutte pavattayamānameva tadavicchedassa paccayo hoti .
30. Yaṃ hirīyatīti hirīyati-saddena vutto bhāvo yaṃ-saddena vuccatīti yan ti bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ .
Hiriyitabbenāti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ yujjati .
32. Alubbhanakavasenāti
M0.97 ettha alubbhanameva alubbhanakanti bhāvaniddeso daṭṭhabbo . 33. Abyāpajjoti byāpādena dukkhena domanassasaṅkhātena dosena viya na byāpādetabbotipi attho yujjati .
42-43.
Thinamiddhādipaṭipakkhabhāvena kusaladhamme aniccādimanasikāre ca sīghaṃ sīghaṃ parivattanasamatthatā lahupariṇāmatā , avijjānīvaraṇānañhi taṇhāsaṃyojanānaṃ sattānaṃ akusalappavatti
V0.93 pakatibhūtāti na tattha lahupariṇāmatāya attho .Tesañca bhāvo garutāyevāti tabbidhurasabhāvānaṃ lahutā daṭṭhabbā .
Sā hi pavattamānā sīghaṃ bhavaṅgavuṭṭhānassa paccayo hoti .
44-45.
Ye ca dhammā mohasampayuttā viya avipannalahutā , tesañca kusalakaraṇe appaṭighāto mudutā .
Appaṭighātena mudutādirūpasadisatāya arūpadhammānampi mudutā maddavatātiādi vuttaṃ .
46-47.
Sinehavasena kilinnaṃ atimudukaṃ cittaṃ akammaññaṃ hoti vilīnaṃ viya suvaṇṇaṃ , mānādivasena atithaddhañca atāpitaṃ viya suvaṇṇaṃ , yaṃ panānurūpamudutāyuttaṃ , taṃ kammaññaṃ hoti yuttamaddavaṃ viya suvaṇṇaṃ .
Tasseva mudukassa yo kammaññākāro , sā kammaññatāti mudutāvisiṭṭhā kammaññatā veditabbā .
50-51.
Paccosakkanabhāvena pavattaṃ akusalameva paccosakkanaṃ .
Ekavīsati anesanā nāma vejjakammaṃ karoti , dūtakammaṃ karoti , pahiṇakammaṃ karoti , gaṇḍaṃ phāleti , arumakkhanaṃ deti , uddhaṃvirecanaṃ deti , adhovirecanaṃ deti , natthutelaṃ pacati , cakkhutelaṃ pacati , veḷudānaṃ deti , paṇṇadānaṃ deti , pupphadānaṃ deti , phaladānaṃ deti , sinānadānaṃ deti , dantakaṭṭhadānaṃ deti , mukhodakadānaṃ deti , cuṇṇadānaṃ deti , mattikādānaṃ deti , cāṭukakammaṃ karoti , muggasūpiyaṃ , pāribhaṭyaṃ , jaṅghapesaniyaṃ dvāvīsatimaṃ dūtakammena sadisaṃ , tasmā ekavīsati .
Cha agocarā vesiyāgocaro , vidhavā , thullakumārī , paṇḍaka , pānāgāra , bhikkhunīagocaroti .
Saṅkhepatoti sarūpena anuddiṭṭhattā ‘‘ tattha katamo chando ’’ tiādi na
M0.98 sakkā vattunti ‘‘ yo chando chandikatā ’’ tiādiniddesaṃ saṅkhipitvā ‘‘ ye vā panā ’’ ti niddeso katoti attho .Niddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .