Ahetukakusalavipākavaṇṇanā
431. TesuV0.120 vipākābyākatan tiādīnaṃ ‘‘ bhājetvā dassetuṃ katame dhammā abyākatātiādi āraddhan ’’ ti etena sambandho .Tassāpīti etassa ‘‘ uppattiṃ dīpetuṃ kāmā … pe … ādi vuttan ’’ ti etena sambandho .Upacitattāti yathā aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākābhimukhaṃ hoti tathā vaḍḍhitattā .Rūpādīnaṃ paccayānaṃ aññaviññāṇasādhāraṇattā asādhāraṇena vatthunā cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇanti nāmaṃ uddhaṭaṃ .Cakkhādīnaṃ tikkhamandabhāve viññāṇānaṃ tikkhamandabhāvā visesapaccayattā ca .
V0.120 vipākābyākatan tiādīnaṃ ‘‘ bhājetvā dassetuṃ katame dhammā abyākatātiādi āraddhan ’’ ti etena sambandho .Cakkhusannissitañca taṃ rūpavijānanañcāti cakkhusannissitarūpavijānanaṃ .
Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ .
Tattha cakkhusannissitavacanena rūpārammaṇaṃ aññaviññāṇaṃ paṭikkhipati .
Rūpavijānanavacanena cakkhunissaye phassādayo nivatteti .
Cakkhurūpavacanehi ca nissayato ārammaṇato ca vijānanaṃ vibhāveti .
Rūpamattassa ārammaṇassa gahaṇaṃ kiccametassāti rūpamattārammaṇarasaṃ .
Jhānaṅgavasenāti idaṃ dvipañcaviññāṇavajjesu vijjamānānaṃ upekkhāsukhadukkhekaggatānaṃ jhānaṅgikattā idhāpi taṃsadisānaṃ tadupacāraṃ
M0.125 katvā vuttaṃ .Na hi jhānapaccayattābhāve jhānaṅgatā atthi .
Vuttañhi ‘‘ jhānaṅgāni jhānasampayutta … pe … rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.3.112).
Etesañca jhānapaccayabhāvo paṭikkhitto .
Yathāha ‘‘ abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā .
Pañcaviññāṇasahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā ’’ tiādi ( paṭṭhā .1.1.98).
Jhānapaccayattābhāvepi vedanācittaṭṭhitīnaṃ upekkhādibhāvato tathābhūtānaṃ vacane aññaṭṭhānābhāvato ca dutiyarāsiniddeso .
436. Vatthupaṇḍarattāti sayaṃ kaṇhadhammānaṃ appaṭipakkhattā sabhāvaparisuddhānaṃ pasādahadayavatthunissayānaṃ vasena paṇḍarasabhāvaṃ jātanti adhippāyo .
Ayaṃ pana nayo catuvokāre na labbhatīti tattha bhavaṅgassa tato nikkhantākusalassa ca paṇḍaratā na siyā , tasmā tattha paṇḍaratāya kāraṇaṃ vattabbaṃ .
Sabhāvo vāyaṃ cittassa paṇḍaratāti .
439. Idampīti
V0.121 pi -saddo ṭhitimattasahitaṃ pubbe vuttaṃ vicikicchāsahagataṃ apekkhitvā vutto .Pakatiyāti anatikkamanena .
So pi viseso .
Kāyappasādaṃ ghaṭṭetvā pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññatīti āpāthaṃ gantvā paṭihaññatīti attho .
Yathā ca ‘‘ rūpaṃ ārabbha uppannan ’’ ti vutte na ārammaṇuppādānaṃ pubbāparakālatā hoti , evamidhāpi ghaṭṭanapaṭihananesu daṭṭhabbaṃ .
Upamāpi ubhayaghaṭṭanadassanatthaṃ vuttā , na nissitanissayaghaṭṭanānaṃ pubbāparatādassanatthaṃ .
Ettha ca bahiddhāti etaṃ nidassanamattaṃ .
Ajjhattampi hi ārammaṇaṃ hotīti .
Viññāṇadhātunissayabhūtehi vā aññaṃ ‘‘ bahiddhā ’’ ti vuttaṃ .
Paṭighaṭṭanānighaṃso balavā hoti , tato eva iṭṭhāniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyoge sukhadukkhapaccayā dhātuanuggahadhātukkhobhā ciraṃ anuvattanti .
455. Aññesaṃ cittānaṃ sabhāvasuññatasabbhāvā manodhātubhāvo āpajjatīti ce ?
Na , visesasabbhāvā .
Cakkhuviññāṇādīnañhi cakkhādinissitatā cakkhādīnaṃ savisayesu dassanādippavattibhāvatā ca viseso .
Manoviññāṇassa pana anaññanissayamanopubbaṅgamatāya aññanissayaviññāṇassa anantarapaccayattābhāvena manodvāraniggamanamukhabhāvābhāvato ca sātisayavijānanakiccatā viseso .
Tabbisesavirahā manomattā dhātu
M0.126 manodhātūti tividhā manodhātu eva vuccati , na visesamano .Tasmā ettha mano eva dhātu manodhātūti eva -saddo mattasaddattho daṭṭhabbo .
Visesanivattanattho hi so viññāṇassāti .
Manodvāraniggamanapavesamukhabhāvato pana manodhātuyā vijānanavisesaviraho daṭṭhabbo , tato eva manoviññāṇantipi na vuccati .
Na hi taṃ viññāṇaṃ manato pavattaṃ manaso paccayo , nāpi manaso paccayabhūtaṃ manato pavattaṃ , dassanādīnaṃ pana paccayo , tehi ca pavattaṃ tesaṃ purecaraṃ anucarañcāti .
Sammāsaṅkappoti avacanaṃ mahāvipākānaṃ viya janakasadisattābhāvato .
Tattha hi tihetukato duhetukampi uppajjamānaṃ sammāsaṅkappatādīhi sadisaṃ sahetukatāyāti .
Pañcaviññāṇasoteti ettha yathā paguṇaṃ ganthaṃ sajjhāyanto sajjhāyasote patitaṃ kañci kañci vācanāmaggaṃ na sallakkheti , evaṃ tathāgatassa asallakkhaṇā nāma natthi , na ca pañcaviññāṇasote jhānaṅgābhāvo idha avacanassa kāraṇaṃ .
Yadi tadanantaraṃ niddeso taṃsotapatitatā , ito paresaṃ dvinnaṃ manoviññāṇadhātūnaṃ taṃsotapatitatā na siyā .
Tasmā pañcaviññāṇānaṃ viya ahetukatāya maggapaccayavirahā ca vijjamānesupi vitakkavicāresu jhānaṅgadhammānaṃ dubbalattā pañcaviññāṇesu viya agaṇanupagabhāvā ca pañcaviññāṇasotapatitatā .
Tato eva hi ahetukakiriyattayepi jhānaṅgāni balāni ca saṅgahavāre
V0.122 na uddhaṭāni , jhānapaccayakiccamattato pana paṭṭhāne dubbalānaṃ ettha vitakkādīnaṃ jhānapaccayatā vuttā . 469. Samānavatthukaṃ anantarapaccayaṃ labhitvā uppajjamānaṃ santīraṇaṃ manodhātuto balavataraṃ hotīti taṃ yathārammaṇaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavantaṃ iṭṭhe somanassasahagataṃ hoti , iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagataṃ sātisayānubhavattā , tasmā ‘‘ ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃ yevā ’’ tiādi vuttaṃ .
Voṭṭhabbanaṃ pana satipi balavabhāve vipākappavattiṃ nivattetvā visadisaṃ manaṃ karontaṃ manasikārakiccantarayogato vipāko viya anubhavanameva na hotīti sabbattha upekkhāsahagatameva hoti , tathā pañcadvārāvajjanaṃ manodvārāvajjanañca kiccavasena apubbattā .
Ahetukakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā .
Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā
498. Alobho
M0.127 abyākatamūlan tiādīsu kusalapakkhe tāva alobhādosānaṃ niddesesu ‘‘ yo tasmiṃ samaye alobho alubbhanā … pe … alobho kusalamūlan ’’ ti ( dha . sa .32),‘‘ yo tasmiṃ samaye adoso adussanā … pe … adoso kusalamūlan ’’ ti ( dha . sa .33) ca vuttattā idhāpi taṃniddesesu ‘‘ alobho abyākatamūlan ’’ ti ‘‘ adoso abyākatamūlan ’’ ti vacanaṃ yujjeyya .Paññindriyādiniddesesu pana ‘‘ paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhī ’’ ti ( dha . sa .34,37) evaṃ tatthapi vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ amoho kusalamūlan ’’ ti .
Tasmā idhāpi ‘‘ amoho abyākatamūlan ’’ ti pāṭhena na bhavitabbaṃ siyā .
Alobhādosānaṃ viya amohassapi abyākatamūladassanatthaṃ panetaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Aviññattijanakatoti kāyavacīkammadvāranivāraṇaṃ karoti .
Avipākadhammatoti manokammadvāranivāraṇañca .
Vipākadhammānañhi kammadvāraṃ vuttanti .
Tathā appavattitoti dānādipuññakiriyabhāvena appavattito .
Etena puññakiriyavatthubhedameva nivāreti .
Balavapaccayehīti
V0.123 payogena vinā nipphannehi ārammaṇādipaccayehi .Asaṅkhārikādīsu hi yena kenaci cittena kamme āyūhite asaṅkhārena appayogena kammakammanimittagatinimittapaccupaṭṭhāne paṭisandhi uppajjamānā asaṅkhārikā hoti , sasaṅkhārena sappayogena kammādipaccupaṭṭhāne sasaṅkhārikā .
Bhavaṅgacutiyo pana paṭisandhisadisāva .
Tadārammaṇañca kusalākusalāni viya asaṅkhārikaṃ sasaṅkhārikañca daṭṭhabbanti .
Etesu balavaṃ dubbalañca vicāretuṃ ‘‘ tattha sabbepi sabbaññubodhisattā ’’ tiādimāha .
Kālavasena pana pariṇamatīti appāyukasaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitapaccayānaṃ taṃmūlakānaṃ candasūriyavisamaparivattādijanitautāhārādivisamapaccayānañca vasena pariṇamati .
Vipākuddhārakathāvaṇṇanā
Yato yattako ca vipāko hoti , yasmiñca ṭhāne vipaccati , taṃ dassetuṃ vipākuddhārakathā āraddhā .
Etthevāti ekāya cetanāya kamme āyūhiteyeva .
Duhetukapaṭisandhivasena dvādasakamaggopi hoti
M0.128 , dvādasakappakāropīti attho .Ahetukapaṭisandhivasena ahetukaṭṭhakampi .
Asaṅkhārikasasaṅkhārikānaṃ sasaṅkhārikaasaṅkhārikavipākasaṅkaraṃ anicchanto dutiyatthero ‘‘ dvādasā ’’ tiādimāha .
Purimassa hi paccayatosasaṅkhārikaasaṅkhārikabhāvo , itaresaṃ kammato .
Tatiyo tihetukato duhetukampi anicchanto ‘‘ dasā ’’ tiādimāha .
Imasmiṃ vipākuddhāraṭṭhāne kammapaṭisandhivavatthānatthaṃ sāketapañhaṃ gaṇhiṃsu .
Kammavasena vipākassa taṃtaṃguṇadosussadanimittataṃ dassetuṃ ussadakittanaṃ gaṇhiṃsu .
Hetukittanaṃ idha paṭhamattherassa adhippāyena vuttaṃ .
Dutiyattheravādādīsu visesaṃ tattha tattheva vakkhāmi .
Ñāṇassa jaccandhādivipattinimittapaṭipakkhabhāvato tihetukaṃ atidubbalampi samānaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhantaṃ duhetukaṃ ākaḍḍheyyāti ‘‘ ahetukā na hotī ’’ ti āha .
Yaṃ pana paṭisambhidāmagge sugatiyaṃ jaccandhabadhirādivipattiyā ahetukaupapattiṃ vajjetvā gatisampattiyā sahetukopapattiṃ dassentena ‘‘ gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti ’’ cceva ( paṭi . ma .1.232) vuttaṃ .
Tena ñāṇavippayuttena kammunā ñāṇasampayuttapaṭisandhi na hotīti dīpitaṃ hoti .
Aññathā ‘‘ sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī ’’ ti idampi vucceyya .
Tathā hi ‘‘ gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti ?
Kusalassa
V0.124 kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti .Tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā .
Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti .
Tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā .
Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti .
Tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ , viññāṇapaccayāpi nāmarūpan ’’ ti vissajjitaṃ ñāṇasampayuttopapattiyaṃ .
Evaṃ ñāṇavippayuttato ñāṇasampayuttupapattiyā ca vijjamānāya ‘‘ gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti ?
Kusalassa kammassa javanakkhaṇe dve hetū kusalā ’’ ti vatvā aññattha ca pubbe vuttanayeneva sakkā vissajjanaṃ kātunti .
Yathā
M0.129 pana ‘‘ ñāṇasampayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā ’’ ti avacanato ñāṇavippayuttato ñāṇasampayuttā paṭisandhi na hoti , evaṃ ‘‘ gatisampattiyā ñāṇavippayutte channaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti ’’ cceva ( paṭi . ma .1.233) vatvā ‘‘ sattannaṃ hetūnaṃ paccayā ’’ ti avacanato ñāṇasampayuttato ñāṇavippayuttāpi paṭisandhi na hotīti āpannaṃ .Etthāpi hi na na sakkā kammanikantikkhaṇesu tayo ca dve ca hetū yojetvā paṭisandhikkhaṇe dve yojetunti .
Imassa pana therassa ayamadhippāyo siyā ‘‘ kammasarikkhakavipākadassanavasena idha pāṭho sāvaseso kathito ’’ ti .
‘‘ Ñāṇasampayutte aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā ’’ ti etthāpi pāṭhassa sāvasesatāpattīti ce ?
Na , dubbalassa duhetukakammassa ñāṇasampayuttavipākadāne asamatthattā .
Tihetukassa pana ahetukavipaccane viya duhetukavipaccanepi natthi samatthatāvighātoti .
Ārammaṇena vedanā parivattetabbāti santīraṇatadārammaṇe sandhāya vuttaṃ .
Vibhāgaggahaṇasamatthatābhāvato hi cakkhuviññāṇādīni iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu upekkhāsahagatāneva honti , kāyaviññāṇañca sukhasahagatameva paṭighaṭṭanāvisesenāti .
Visesavatā kālena tadārammaṇapaccayasabbajavanavatā vipākappavattiṃ dassetuṃ ‘‘ saṃvarāsaṃvare … pe … upagatassā ’’ ti vuttaṃ aññakāle pañcaviññāṇādiparipuṇṇavipākappavattiabhāvā .
Kakkaṭaka … pe … bhavaṅgotaraṇan ti etena idaṃ dasseti – kedāre pūretvā nadīpavesanamaggabhūtaṃ mātikaṃ appavisitvā kakkaṭakamaggādinā amaggena nadīotaraṇaṃ viya cittassa javitvā bhavaṅgappavesanamaggabhūte tadārammaṇe anuppanne maggena vinā bhavaṅgotaraṇanti .
Etesu
V0.125 tīsu moghavāresu dutiyo upaparikkhitvā gahetabbo .Yadi hi anulome vedanāttike paṭiccavārādīsu ‘‘ āsevanapaccayā na magge dve ’’ ti ‘‘ na maggapaccayā āsevane dve ’’ ti ca vuttaṃ siyā , sopi moghavāro labbheyya .
Yadi pana voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā , kusalākusalānampi siyā .
Na hi āsevanapaccayaṃ laddhuṃ yuttassa āsevanapaccayabhāvī dhammo āsevanapaccayoti avutto atthi .
Voṭṭhabbanassa pana kusalākusalānaṃ āsevanapaccayabhāvo avutto .
‘‘ Kusalaṃ
M0.130 dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati nāsevanapaccayā .Akusalaṃ dhammaṃ … pe … nāsevanapaccayā ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.93) vacanato paṭikkhittova .
Athāpi siyā ‘‘ asamānavedanānaṃ vasena evaṃ vuttan ’’ ti , evamapi yathā ‘‘ āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417) vuttaṃ , evaṃ ‘‘ āsevanapaccayena paccayoti ’’ pi vattabbaṃ siyā , jātibhedā na vuttanti ce ?
Bhūmibhinnassa kāmāvacarassa rūpāvacarādīnaṃ āsevanapaccayabhāvo viya jātibhinnassapi bhaveyyāti vattabbo eva siyā .
Abhinnajātikassa ca vasena yathā ‘‘ āvajjanā sahetukānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo ’’ ti vuttaṃ , evaṃ ‘‘ āsevanapaccayena paccayo ’’ tipi vattabbaṃ siyā , na tu vuttaṃ .
Tasmā vedanāttikepi saṅkhittāya gaṇanāya ‘‘ āsevanapaccayā na magge ekaṃ , na maggapaccayā āsevane ekan ’’ ti evaṃ gaṇanāya niddhāriyamānāya voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvā yathāvuttappakāro dutiyo moghavāro vīmaṃsitabbo .
Voṭṭhabbanaṃ pana vīthivipākasantatiyā āvaṭṭanato āvajjanā , tato visadisassa javanassa karaṇato manasikāro ca .
Evañca katvā paṭṭhāne ‘‘ voṭṭhabbanaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo ’’ tiādi na vuttaṃ ,‘‘ āvajjanā ’’ icceva vuttaṃ .
Tasmā voṭṭhabbanato catunnaṃ vā pañcannaṃ vā javanānaṃ ārammaṇapurejātaṃ bhavituṃ asakkontaṃ rūpādiāvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkoti , ayametassa sabhāvoti javanāpāripūriyā dutiyo moghavāro dassetuṃ yutto siyā , ayampi aṭṭhakathāyaṃ anāgatattā suṭṭhu vicāretabbo .
Bhavaṅgassa javanānubandhanabhūtattā ‘‘ tadārammaṇaṃ bhavaṅgan ’’ ti vuttaṃ .
Paṭṭhāne ( paṭṭhā .3.1.102) ca vuttaṃ ‘‘ sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo ’’ ti ,‘‘ ahetukaṃ bhavaṅgaṃ sahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo ’’ ti ca .
Kusalākusalānaṃ sukhadukkhavipākamatto vipāko na iṭṭhāniṭṭhānaṃ vibhāgaṃ karoti , javanaṃ pana rajjanavirajjanādivasena iṭṭhāniṭṭhavibhāgaṃ karotīti ‘‘ ārammaṇarasaṃ javanameva anubhavatī ’’ ti vuttaṃ .
Avijjamāne
V0.126 kārake kathaṃ āvajjanādibhāvena pavatti hotīti taṃ dassetuṃ pañcavidhaṃ niyāmaṃ nāma gaṇhiṃsu .Niyāmo ca dhammānaṃ sabhāvakiccapaccayabhāvavisesova .
Taṃtaṃsadisaphaladānan ti tassa tassa attano anurūpaphalassa
M0.131 dānaṃ .Sadisavipākadānan ti ca anurūpavipākadānanti attho .
Idaṃ vatthun ti ekavacananiddeso ekagāthāvatthubhāvena kato .
Jagatippadesoti yathāvuttato aññopi lokappadeso .
Kālagatiupadhipayogapaṭibāḷhañhi pāpaṃ na vipacceyya , na padesapaṭibāḷhanti .
Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānapaṭisandhiyādidhammānaṃ niyāmo dasasahassikampanapaccayabhāvo dhammaniyāmo .
Ayaṃ idha adhippetoti etena niyāmavasena āvajjanādibhāvo , na kārakavasenāti etamatthaṃ dasseti .
Imasmiṃ ṭhāneti soḷasavipākakathāṭhāne .
Dvādasahi vāhetabbā nāḷiyantopamā na dvādasannaṃ cittānaṃ ekasmiṃ dvāre ekārammaṇe saha kiccakaraṇavasena vuttā , atha kho dvādasannaṃ ekasmiṃ dvāre sakiccakaraṇamattavasena .
Ahetukapaṭisandhijanakasadisajavanānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ dassento ‘‘ catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa … pe … patiṭṭhātī ’’ ti āha .
Ahetukapaṭisandhikassa pana tihetukajavane javite paṭisandhidāyakena kammena ahetukassa tadārammaṇassa nibbatti na paṭisedhitā .
Evaṃ duhetukapaṭisandhikassapi tihetukānantaraṃ duhetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbaṃ .
Paripuṇṇavipākassa ca paṭisandhijanakakammassa vasenāyaṃ vipākavibhāvanā tassā mukhanidassanamattamevāti pavattivipākassa ca ekassa tihetukādikammassa soḷasavipākacittādīni vuttanayena yojetabbāni .
Tasmā yena kenaci kammunā ekena anekaṃ tadārammaṇaṃ pavattamānaṃ kammavisesābhāvā yesaṃ taṃ anubandhabhūtaṃ , tesaṃ javanasaṅkhātānaṃ paccayānaṃ visesena visiṭṭhaṃ hotīti javanenāyaṃ tadārammaṇaniyāmo vutto , na nānākammunā nibbattamānassa vasena .
Evañca katvā paṭṭhāne ( paṭṭhā .3.1.98)‘‘ sahetuke khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati .
Kusalākusale niruddhe ahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ ti ñāṇānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ ,‘‘ kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ ti akusalānantarañca sahetukatadārammaṇaṃ vuttaṃ , na ca ‘‘ taṃ etena therena adassitan ’’ ti katvā tassa paṭisedho kato hotīti .
Yaṃ
M0.132 pana javanena … pe … taṃ kusalaṃ sandhāya vuttan ti idaṃ kusalassa viya akusalassa sadisoV0.127 vipāko natthīti katvā vuttaṃ .Sasaṅkhārikāsaṅkhārikaniyamanaṃ pana sandhāya tasmiṃ vutte akusalepi na taṃ na yujjatīti .
Aṭṭhānametan ti idaṃ niyamitādivasena yoniso ayoniso vā āvaṭṭite ayoniso yoniso vā vavatthāpanassa abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .
Paṭisiddhan ti avacanameva paṭisedhoti katvā vuttaṃ .
Kāmataṇhānibbattena kammunā mahaggatalokuttarānubhavanavipāko na hotīti tattha tadārammaṇābhāvo veditabbo .
Āpāthagate visaye tanninnaṃ bhavaṅgaṃ āvajjanaṃ uppādetīti āvajjanaṃ visaye ninnattā uppajjati .
Bhavaṅgaṃ pana sabbadā savisaye ninnamevāti visayantaraviññāṇassa paccayo hutvāpi tadabhāvā vinā āvajjanena savisaye ninnattāva uppajjati .
Ciṇṇattāti āvajjanena vinā bahulaṃ uppannapubbattā .
Samudācārattāti āpāthagate visaye paṭisandhivisaye ca bahulaṃ uppāditapubbattā .
Ciṇṇattāti vā puggalena āsevitabhāvo vutto .
Samudācārattāti sayaṃ bahulaṃ pavattabhāvo .
Nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatanan ti idaṃ tadanantarameva nirodhaphusanaṃ sandhāya vuttaṃ , na arūpakkhandhānaṃ viya nirodhassa anantarapaccayabhāvaṃ .
Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana kiñci parikammena vinā uppajjamānaṃ natthi .
Parikammāvajjanameva tassa āvajjananti aññassa viya etassapi sāvajjanatāya bhavitabbaṃ .
Ayaṃ panetthādhippāyo daṭṭhabbo – nevasaññānāsaññāyatanassa na nirodhassa anantarapaccayabhāve ninnāditā aññattha diṭṭhā atadatthaparikammabhāve ca uppattiyā , atha ca taṃ tassa anantarapaccayo hoti , tathā ca uppajjati .
Evaṃ yathāvuttā manoviññāṇadhātu asatipi nirāvajjanuppattiyaṃ ninnādibhāve nirāvajjanā uppajjatīti .
Evañca katvā ‘‘ ariyamaggacittaṃ maggānantarāni phalacittānī ’’ ti idaṃ vuttaṃ .
Yadi hi nibbānārammaṇāvajjanābhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ siyā , gotrabhuvodānāni nidassanāni siyuṃ teheva etesaṃ nirāvajjanatāsiddhito .
Phalasamāpattikāle ca ‘‘ parittārammaṇaṃ mahaggatārammaṇaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā
M0.133 anantarapaccayena paccayo ’’ ti vacanato samānārammaṇāvajjanarahitattā ‘‘ maggānantarāni phalacittānī ’’ ti evaṃ phalasamāpatticittāni na vajjetabbāni siyuṃ , gotrabhuvodānāni pana yadipi nibbāne ciṇṇāni samudācārāni ca na honti , ārammaṇantare ciṇṇasamudācārāneva .Phalasamāpatticittāni ca maggavīthito uddhaṃ tadatthaparikammasabbhāvāti tesaṃ gahaṇaṃ na kataṃ , anulomānantarañca phalasamāpatticittaṃ ciṇṇaṃ samudācāraṃ , na nevasaññānāsaññāyatanānantaraṃ
V0.128 maggānantarassa viya tadatthaparikammābhāvāti ‘‘ nirodhā vuṭṭhahantassā ’’ ti tañca nidassanaṃ .Ārammaṇena pana vinā nuppajjatīti idaṃ etassa mahaggatārammaṇattābhāvā pucchaṃ kāretvā ārammaṇaniddhāraṇatthaṃ vuttaṃ .
Tatthāti vipākakathāyaṃ .
Jaccandhapīṭhasappiupamānidassanaṃ vipākassa nissayena vinā appavattidassanatthaṃ .
Visayaggāhoti idaṃ cakkhādīnaṃ savisayaggahaṇena cakkhuviññāṇādivipākassa dassanatthaṃ vuttaṃ .
Upanissayato cakkhādīnaṃ dassanādiatthato ca tasseva vipākassa dassanatthaṃ ‘‘ upanissayamatthaso ’’ ti vuttaṃ .
Hadayavatthumevāti yathā purimacittāni hadayavatthunissitāni ca pasādavatthuanugatāni ca aññārammaṇāni honti , na evaṃ bhavaṅgaṃ , taṃ panetaṃ vatthārammaṇantararahitaṃ kevalaṃ hadayavatthumeva nissāya pavattatīti vuttaṃ hoti .
Hadayarūpavatthukan ti idhāpi aññavatthānugatanti adhippāyo veditabbo .
Makkaṭakassa hi suttārohaṇaṃ viya pasādavatthukaṃ cittaṃ , suttena gamanādīni viya tadanugatāni sesacittānīti .
Suttaghaṭṭanamakkaṭakacalanāni viya pasādaghaṭṭanabhavaṅgacalanāni saha hontīti dīpanato ‘‘ ekekaṃ … pe … āgacchatī ’’ tipi dīpeti .
Bhavaṅgassa āvaṭṭitakāloti idaṃ dovārikasadisānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pādaparimajjakasadisassa āvajjanassa saññādānasadiso anantarapaccayabhāvo eva bhavaṅgāvaṭṭananti katvā vuttaṃ .
Vipākamanodhātuādīnaṃ adisvāva sampaṭicchanādikaraṇaṃ gāḷhaggahaṇamattaputhulacaturassabhāvavijānanamattakahāpaṇabhāvavijānanamattakammopanayanamattasāmaññavasena vuttaṃ , na gāḷhaggāhakādīnaṃ kahāpaṇadassanassa abhāvo taṃsamānabhāvo ca sampaṭicchanādīnaṃ adhippetoti veditabbo .
Paṇḍaraṃ
M0.134 etan ti paṇḍararūpadassanasāmaññato cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādhetīti dīpanaṃ veditabbaṃ .Evaṃ sotadvārādīsupi yojetabbaṃ savanādivasena .
Santāpanavasena guḷasīlo guḷappayojano vā goḷiyako .
Upanissayatoti na upanissayapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ .
Yasmiṃ pana asati yo na hoti , so idha ‘‘ upanissayo ’’ ti adhippeto .
Ālokasannissitan ti idampi āloke sati sabbhāvaṃ sandhāya vuttaṃ , na upanissayapaccayataṃ .
Mandathāmagataṃ nāma kiriyacittassa paccayabhāvaṃ anupagantvā sayameva pavattamānaṃ .
Asaṅkhārikasasaṅkhārikesu
V0.129 dosaṃ disvāti na kammassa viruddhasabhāvena vipākena bhavitabbanti asaṅkhārikakammassa sasaṅkhārikavipākesu , sasaṅkhārikakammassa ca asaṅkhārikavipākesu dosaṃ disvā .Ahetukānaṃ pana rūpādīsu abhinipātamattādikiccānaṃ na sasaṅkhārikaviruddho sabhāvoti asaṅkhārikatā natthi , asaṅkhārikaviruddhasabhāvābhāvā nāpi sasaṅkhārikatāti ubhayāvirodhā ubhayenapi tesaṃ nibbattiṃ anujānāti .
Cittaniyāman ti tadārammaṇaniyāmaṃ .
Kiriyato pañcāti imesaṃ … pe … patiṭṭhātīti kiriyajavanānantarañca tadārammaṇaṃ vuttaṃ .
Paṭṭhāne ( paṭṭhā .1.3.94) pana ‘‘ kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ ti vipākadhammadhammānameva anantarā tadārammaṇaṃ vuttaṃ .
Kusalattike ca ‘‘ sekkhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato ’’ tiādinā ( paṭṭhā .1.1.406) kusalākusalajavanameva vatvā tadanantaraṃ tadārammaṇaṃ vuttaṃ , na abyākatānantaraṃ , na ca katthaci kiriyānantaraṃ tadārammaṇassa vuttaṭṭhānaṃ dissati .
Vijjamāne ca tasmiṃ avacane kāraṇaṃ natthi , tasmā upaparikkhitabbo eso theravādo .
Vipphārikañhi javanaṃ nāvaṃ viya nadīsoto bhavaṅgaṃ anubandhatīti yuttaṃ , na pana chaḷaṅgupekkhavato santavuttiṃ kiriyajavanaṃ paṇṇapuṭaṃ viya nadīsototi .
Piṇḍajavanaṃ javatīti kusalākusalakiriyajavanāni piṇḍetvā kathitānīti tathā kathitāni javanāni piṇḍitāni viya vuttāni , ekasmiṃ vā tadārammaṇe piṇḍetvā dassitāni hutvā javitāneva vuttāni .
Imañca pana piṇḍajavanaṃ vadantena akusalato cattāriyeva upekkhāsahagatāni gahetvā dvādasupekkhāsahagatajavanāni piṇḍitāni viya vuttāni .
Paṭṭhāne pana ‘‘ kusalaṃ assādeti abhinandati , taṃ ārabbha rāgo uppajjati .
Diṭṭhi , vicikicchā
M0.135 , uddhaccaṃ , domanassaṃ uppajjati .Akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ ti vuttattā itarāni dve iṭṭhārammaṇe pavattavicikicchuddhaccasahagatānipi kusalavipāke tadārammaṇe piṇḍetabbāni siyuṃ .
Tesaṃ pana anantaraṃ ahetukavipākeneva tadārammaṇena bhavitabbaṃ , so ca santīraṇabhāveneva gahitoti apubbaṃ gahetabbaṃ natthi .
Ahetuke ca piṇḍetabbaṃ nārahantīti adhippāyena na piṇḍetīti .
Tihetukajavanāvasāne panetthāti etasmiṃ dutiyavāde tihetukajavanāvasāne tihetukatadārammaṇaṃ yuttanti dassetuṃ yuttaṃ vadati javanasamānattā , nālabbhamānattā aññassa .
Paṭhamattherena akusalānantaraṃ vuttassa ahetukatadārammaṇassa , kusalānantaraṃ vuttassa ca sahetukatadārammaṇassa
V0.130 akusalānantaraṃ uppattiṃ vadantassa hi paṭisandhijanakaṃ tihetukakammaṃ duhetukāhetukaṃ vipākaṃ janayantampi tihetukajavanānantaraṃ na janetīti na ettha kāraṇaṃ dissatīti evaṃ yuttaṃ gahetabbaṃ avuttampīti adhippāyo .Atha vā tasmiṃ tasmiṃ theravāde yena adhippāyena sasaṅkhārāsaṅkhāravidhānādi vuttaṃ , taṃ teneva adhippāyena yuttaṃ gahetabbaṃ , na adhippāyantaraṃ adhippāyantarena āloḷetabbanti attho .
Hetusadisamevāti janakakammahetusadisameva .
Mahāpakaraṇe āvi bhavissatīti mahāpakaraṇe āgatapāḷiyā pākaṭaṃ uppattividhānaṃ āvi bhavissatīti adhippāyena vadati .
Kāmāvacarakusalavipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā
499. Anantarāyenāti parihānipaccayavirahena .
Paṭipadādibhedoti paṭipadārammaṇabhedo .
Tathā hi dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ jhānaṃ uppādetvā punappunaṃ samāpajjantassa taṃ jhānaṃ taṃpaṭipadameva hoti .
Etasmiṃ aparihīne tassa vipāko nibbattamāno tappaṭipadova bhavituṃ arahatīti .
Chandādhipateyyādibhāvo pana tasmiṃ khaṇe vijjamānānaṃ chandādīnaṃ adhipatipaccayabhāvena hoti , na āgamanavasena .
Tathā hi ekameva
M0.136 jhānaṃ nānākkhaṇesu nānādhipateyyaṃ hoti .Catutthajjhānasseva hi caturiddhipādabhāvena bhāvanā hoti , tasmā vipākassa āgamanavasena chandādhipateyyāditā na vuttā .
Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā
505. Yathā vaṭṭaṃ ācinati , tathā taṇhādīhi abhisaṅkhataṃ lokiyakammaṃ upacitan ti vuccati
V0.131 .Lokuttaraṃ pana evaṃ na hotīti tathā na vuttaṃ .
Suddhāgamanavasenāti animittāppaṇihitanāmadāyakehi saguṇārammaṇehi vijjamānehipi phalassa suññatanāmadānadīpane aggahitabhāveneva avomissenāti attho .
Āgamanato suññatāppaṇihitanāmavato maggassa āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmattayadānaṃ yojitaṃ , itarassapi pana tatheva yojetabbaṃ .
Nayamattadassanañhetaṃ .
Saguṇārammaṇehi pana nāmattayavato aniccānupassanānantarassapi maggassa āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmattayadānaṃ na nivāritanti .
Vaḷañjanakaphalasamāpattiyā ca vipassanāgamanavasena nāmalābhe maggassa viya animittanāmalābho na siyā .
Yathā pana maggānantarassa viya vaḷañjanakaphalasamāpattiyāpi jhānapaṭipadābhedo hoti , evaṃ suññatādināmalābhe sati animittanāmañca labhatīti .
Avūpasantāyāti idaṃ kenaci aññena anantaritattā tādisāya eva saddhāya … pe … paññāya ca anantarapaccayabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tena chandādayopi attano anantarasadisānaṃ chandādīnaṃ uppādakā adhipatibhūtā adhipatibhūte eva uppādentīti imamatthaṃ dīpeti .
555. Kilesasamucchedakassa maggassa sammādiṭṭhiādikassa niyyānikasabhāvassa phalenapi paṭippassaddhakilesena niyyānasabhāveneva bhavitabbaṃ , tasmā phalepi ‘‘ maggaṅgaṃ maggapariyāpannan ’’ ti vuttaṃ .
Evañca katvā maggavibhaṅge phalesu ca aṭṭhaṅgiko pañcaṅgiko ca maggo uddhaṭo , evaṃ bojjhaṅgāpīti .
Maggaṃ upādāyāti maggasadisatāya maggoti imamatthaṃ sandhāyāha .
Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .