Niddesavārakathāvaṇṇanā
377. SahajātadhammesuV0.116 akampanaṃ na kosajjesu akampanaṃ viya tappaṭipakkhabhāvato daṭṭhabbaṃ , taṃtaṃpāpakiriyāya ussahanavasena pana thiratā tattha akampanaṃ .
V0.116 akampanaṃ na kosajjesu akampanaṃ viya tappaṭipakkhabhāvato daṭṭhabbaṃ , taṃtaṃpāpakiriyāya ussahanavasena pana thiratā tattha akampanaṃ . 381. Diṭṭhiyā virūpaṃ phanditan ti tathā tathā sassatādivasena pavattā diṭṭhi eva vuccati .
Tarantīti titthe viya pilavanti .
Vipariyesatoti vatthussa viparītato .
390. Sabhāvapaṭicchādanavasena pakatiattādiasantagahaṇassa aniccādīnaṃ niccādivisamagahaṇassa ca saññādivipariyesassa nissayattā ‘‘ asantaṃ asamañca bujjhatī ’’ ti vuttaṃ .
Dutiyacittavaṇṇanā
399. Kiñcāpi … pe … parāmasantassa uppajjatīti purimacittena avisesaṃ dasseti .
Anussāhanāvasīdanabhāvena saṃhatabhāvo thinaṃ .
Tatiyacittavaṇṇanā
400. Idha mānena saddhiṃ pañca apaṇṇakaṅgānīti avirajjhanakaṅgāni uppattiarahaṅgāni hontīti attho daṭṭhabbo .
Mānassa aniyatattā na niyatayevāpanakāti
M0.121 .Paṭṭhāne hi ‘‘ saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā ’’ ti ( paṭṭhā .3.4.1) ettha ‘‘ catukkhattuṃ kāmarāgena tikkhattuṃ paṭighena ca māno vicikicchā bhavarāgo tayopete sakadāgāmino saṃyojanānaṃ saṃyojanehi dasavidhā yojanā ’’ ti dassitāya dasavidhāya yojanāya ‘‘ kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanan ’’ ti vatvā ‘‘ kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojanan ’’ ti ‘‘ mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanan ’’ ti ca vatvā ‘‘ bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojanan ’’ ti vuttāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito , tathā kilesadukepi .
Idha ca vakkhati ‘‘ dasavidhā saṃyojanānaṃ yojanā , tathā dasavidhā kilesānan ’’ ti ca .
Unnamanavaseneva sampaggaharaso
V0.117 , na vīriyaṃ viya taṃtaṃkiccasādhane abbhussāhanavasena .Omānassapi attānaṃ avaṃkatvā gahaṇaṃ sampaggahoti daṭṭhabbo .
Catutthacittavaṇṇanā
402. Pariharaṇatthaṃ vikkhittā hutvā ussāhaṃ janentā ‘‘ pariharaṇatthaṃ saussāhā ’’ ti vuttā , tesaṃ .
Navamacittavaṇṇanā
413. Visappanaaniṭṭharūpasamuṭṭhānavasena attano pavattiākāravasena ca visappanaraso .
Doso upayogaphalesu aniṭṭhattā visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo .
Anabhiratirasāti evaṃpakāresu paṭikkhepena rasavacanesu taṃtaṃpaṭipakkhakiccagahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Kaṭukākāragati kaṭukañcukatā , attasampatti āvāsādi , parāyattatāya dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ .
Yathā hi dāsabye sati dāso parāyatto hoti , evaṃ kukkucce sati taṃsamaṅgī .
Na hi so attano dhammatāya pavattituṃ sakkoti kusaleti .
Atha vā katākatākusalakusalānusocane āyattatāya tadubhayavasena kukkuccena taṃsamaṅgī hotīti dāsabyaṃ viya taṃ hoti .
418. Viruddhākāroti
M0.122 viruddhassa puggalassa , cittassa vā ākāro viruddhabhāvo .Tena virujjhanaṃ virodhoti dasseti .
Vacanan ti etaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ .
Sabbameva hi kiccaṃ etena kariyamānaṃ suropitaṃ sujanitaṃ na hotīti .
Ropasaddavacanatthameva keci vaṇṇenti .
Taṃ appamāṇan ti kodhassa tathāpavattanasabhāvābhāvā aññena kenaci kāraṇena paripuṇṇatā siyāti sandhāya vuttaṃ .
Ekādasamacittavaṇṇanā
422. Vigatā cikicchāti cikicchituṃ dukkaratāya vuttaṃ , na sabbathā cikicchābhāvā vicikicchāyāti tadatthaṃ dasseti .
424. Nicchayābhāvā
V0.118 asaṇṭhahanato cetaso pavattipaccayamattatāya ‘‘ pavattiṭṭhitimattan ’’ ti vuttaṃ . 425. Ekaṃ ākāraṃ gantuṃ asamatthatāya attano āmukhaṃ sappanato osakkati .
Dvādasamacittavaṇṇanā
429. Uddhaccaṃ attano gahitākāre eva ṭhatvā bhamatīti ekārammaṇasmiṃyeva vipphandanaṃ hoti .
Vicikicchā pana yadipi rūpādīsu ekasmiññevārammaṇe uppajjati , tathāpi ‘‘ evaṃ nu kho , idaṃ nu kho ’’ ti uppajjamānā ‘‘ nanu kho , aññaṃ nu kho ’’ ti aññaṃ gahetabbākāraṃ apekkhatīti nānārammaṇe calanaṃ hoti .
‘‘ Evaṃsampadamidaṃ veditabban ’’ ti ettāvatā imasmiṃ cittadvaye vuttapakiṇṇakaṃ dassetvā dvādasasu dassetuṃ ‘‘ sabbesupī ’’ tiādimāha .
Kusalesupi ārammaṇādhipatiṃ anuddharitvā sahajātādhipatino eva uddhaṭattā idhāpi so eva uddharitabbo siyāti ‘‘ sahajātādhipati labbhamānopi na uddhaṭo ’’ ti vuttaṃ nārammaṇādhipatino alabbhamānattā .
Sopi hi aṭṭhasu lobhasahagatesu labbhatīti .
Sesopīti vīmaṃsato aññopi sahajātādhipati natthi , yo uddharitabbo siyā .
Ārammaṇādhipatimhi vattabbameva natthi .
Kañci dhamman ti chandādīsu ekampi sahajātaṃ .
Kusalattike tāva paṭiccavārādīsu ‘‘ na hetupaccayā adhipatipaccayā ’’ ti ekassapi pañhassa
M0.123 anuddhaṭattā paṭṭhāne paṭisiddhatā veditabbā .Aññathā hi ‘‘ akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati na hetupaccayā adhipatipaccayā ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.86) etassa vasena ‘‘ ekan ’’ ti vattabbaṃ siyā .
Dassanena pahātabbābhāvatoti dassanena pahātabbassa abhāvato , dassanena pahātabbesu vā abhāvato .
Etena paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamananti tattha anāgamanena paṭisandhianākaḍḍhanaṃ sādheti .
Anākaḍḍhanato anāgamanaṃ pana sādhetuṃ ‘‘ tesu hī ’’ tiādimāha .
Ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyya .
Tathā ca sati dassanena pahātabbaṃ siyā apāyagamanīyassa dassanena
V0.119 pahātabbabhāvato .Na cetaṃ dassanena pahātabbaṃ siyā , tasmā dassanena pahātabbavibhaṅge nāgatanti adhippāyo .
Kathaṃ panetaṃ ñāyati ‘‘ paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamanan ’’ ti ?
Dassanena pahātabbānaññeva nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa vuttattā .
Duvidhā hi akusalā dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbāti .
Tattha bhāvanāya pahātabbacetanānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto , itarāsaññeva vutto .
‘‘ Bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo ’’ ti ettha hi sahajātameva vibhattaṃ , na nānākkhaṇikanti .
Tathā paccanīyepi ‘‘ bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo … pe … sahajātapaccayena … pe … upanissayapaccayena … pe ….
Pacchājātapaccayena paccayo ’’ ti ettakameva vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ kammapaccayena paccayo ’’ ti .
Itarattha ca vuttaṃ .
Uddhaccasahagatā ca cetanā bhāvanāya pahātabbesu eva āgatāti nānākkhaṇikakammapaccayo na siyāti .
Yadi siyā , bhāvanāya pahātabbacetanāya ca nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo vucceyya , na tu vutto .
Tasmā uddhaccasahagatā nānākkhaṇikakammapaccayabhāve sati dassanena pahātabbesu vattabbā siyā , tadabhāvā na vuttāti .
Paṭisandhianākaḍḍhanato tattha anāgatāti ayametthādhippāyo .
Nānākkhaṇikakammapaccayāvacanena pana bhāvanāya pahātabbānaṃ pavattivipākatā paṭikkhittā .
Pavattivipākassapi hi nānākkhaṇikakammapaccayatā na sakkā nivāretuṃ .
Vuttañca
M0.124 ‘‘ sukhāya vedanāya sampayutto dhammo dukkhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa kammapaccayena paccayo , nānākkhaṇikā ’’ tiādi ( paṭṭhā .1.3.56-57).Yadi bhāvanāya pahātabbānaṃ vipākadānaṃ natthi , kathaṃ te vipākadhammadhammā hontīti ?
Abhiññācittādīnaṃ viya vipākārahasabhāvattā .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ … pe … avikkhepo hoti , imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā , tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .730-731) idampi tesaṃ vipākārahataññeva sandhāya vuttaṃ siyā .
Idaṃ pana ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabbaṃ .
Atthi hi ettha vacanokāso .
Na hi vipāketi vacanaṃ vipākadhammavacanaṃ viya vipākārahataṃ vadatīti .
Akusalapadavaṇṇanā niṭṭhitā .