2. Rūpakaṇḍaṃ
Uddesavaṇṇanā
IdāniM0.139V0.134 rūpamabyākataṃ bhājetabbaṃ , tañca kenaci samayavavatthānaṃ katvā na sakkā bhājetuṃ .Na hi rūpassa cittuppādena samayavavatthānaṃ sakkā kātuṃ acittasamuṭṭhānasabbhāvato , cittasamuṭṭhānassa ca anekacittasamuṭṭhānatāya rūpasamuṭṭhāpakacittānañca kesañci katthaci asamuṭṭhāpanatāya vavatthānābhāvato , viññattidvayavajjitassa rūpassa acittasahabhubhāvato ca , na ca rūpānaṃ upasampajja viharaṇena samayavavatthānaṃ yujjati mahaggatappamāṇānaṃ jhānānaṃ viya rūpānaṃ upasampajja vihātabbatābhāvā , upādārūpehi ca na yujjati tesaṃ sahajātādipaccayabhāvena appavattanato , nāpi mahābhūtehi yujjati kesañci mahābhūtānaṃ kehici upādārūpehi vinā pavattito asamānakālānañca sabbhāvato .Na hi ‘‘ yasmiṃ samaye pathavīdhātu uppannā hoti , tasmiṃ samaye cakkhāyatanaṃ hotī ’’ ti sakkā vattuṃ sotādinissayabhūtāya pathaviyā cittādisamuṭṭhānāya ca saha cakkhāyatanassa abhāvā .Evaṃ sotāyatanādīsupi yojetabbaṃ .
M0.139V0.134 rūpamabyākataṃ bhājetabbaṃ , tañca kenaci samayavavatthānaṃ katvā na sakkā bhājetuṃ .Mahābhūtehi asamānakālāni viññattiupacayādīnipi tasmiṃ samaye hontīti na sakkā vattunti .
Ekasmiñca kāle anekāni kalāpasahassāni uppajjanti pavattanti ca , na arūpadhammānaṃ viya rūpānaṃ kalāpadvayasahābhāvo atthi .
Ekasmiñca kalāpe vattamāne eva aññassa nirodho , aññassa cuppatti hotīti sabbathā rūpābyākataṃ samayavavatthānaṃ katvā na sakkā vibhajituṃ .
Ekakādīhi pana nayehi na hetuādinā sabhāvena vibhajituṃ sakkāti tathā vibhajanatthaṃ cittuppādakaṇḍe tāva avibhattaṃ abyākataṃ atthīti dassetuṃ samayavavatthānena vinā abyākatassa sabhāvatoyeva niddese ekadesaṃ niddisitvā nigamanakaraṇassa anupapattito ca
V0.135 vibhattañca avibhattañca sabbaṃ saṅgaṇhanto āha ‘‘ katame dhammā abyākatā ?Kusalā … pe … asaṅkhatā ca dhātu .
Ime dhammā abyākatā ’’ ti .
Avibhatte hi vibhajitabbe dassite vibhajanaṃ yuttaṃ ñātuṃ icchāya uppāditāyāti .
Ettha pana vipākakiriyābyākataṃ vibhattattā
M0.140 na vibhajitabbaṃ , asaṅkhatā ca dhātu bhedābhāvato .Yaṃ panettha bhedayuttattā avibhattattā ca vibhajitabbaṃ , taṃ vibhajanto āha ‘‘ tattha katamaṃ sabbaṃ rūpan ’’ tiādi .
Ayamettha pāḷiyojanā .
Nayaṃ dassetvāti ettha heṭṭhā gahaṇameva nayadassanaṃ .
Taṃ vipākesu katvā viññātattā kiriyābyākatesu nissaṭṭhaṃ .
Kāmāvacarādibhāvena vattabbassa kiriyābyākatassa vā dassanaṃ , taṃ katvā kāmāvacarātiādikaṃ gahetvā vuttattā nissaṭṭhaṃ .
Pañcavīsati rūpānīti pāḷiyaṃ vuttāni dasāyatanāni pañcadasa ca sukhumarūpāni , upacayasantatiyo vā ekanti katvā hadayavatthuñca .
Channavutīti cakkhādidasakā satta utusamuṭṭhānādayo tayo aṭṭhakā utucittajā dve saddā ca .
Kalāpabhāvena pavattarūparūpāni ‘‘ rūpakoṭṭhāsā ’’ ti vuttāni rūpakalāpakoṭṭhāsabhāvato .
Koṭṭhāsāti ca aṃsā , avayavāti attho .
Koṭṭhan ti vā sarīraṃ , tassa aṃsā kesādayo koṭṭhāsāti aññepi avayavā koṭṭhāsā viya koṭṭhāsā .
Nibbānaṃ nippadesato gahitan ti sopādisesanirupādisesarāgakkhayādiasaṅkhatādivacanīyabhāvena bhinnaṃ nippadesato gahitaṃ .
Atthato hi ekāva asaṅkhatā dhātūti .
584. Sabban ti sakalaṃ cakkavāḷaṃ .
Parimaṇḍalaṃ parimaṇḍalasaṇṭhānaṃ , parikkhepato chattiṃsa satasahassāni dasa ceva sahassāni aḍḍhacatutthāni ca yojanasatāni hontīti attho .
Ettha ca vaṭṭaṃ ‘‘ parimaṇḍalan ’’ ti vuttaṃ .
Cattāri nahutānīti cattālīsa sahassāni .
Nagavhayāti nagāti avhātabbā nagasaddanāmāti attho .
Devadānavādīnaṃ tigāvutādisarīravasena mahantāni pātubhūtāni .
Tatthāyaṃ vacanattho – bhūtāni jātāni nibbattāni mahantāni mahābhūtānīti .
Anekacchariyadassanena anekābhūtavisesadassanavasena ca māyākāro mahanto bhūtoti mahābhūto .
Yakkhādayo jātivaseneva mahantā bhūtāti mahābhūtā .
Niruḷho vā ayaṃ mahābhūtasaddo tesu daṭṭhabbo .
Pathaviyādayo pana mahābhūtā viya mahābhūtā .
Bhūtasaddassa ubhayaliṅgattā napuṃsakatā katā .
Mahāparihāratoti
V0.136 ettha vacanatthaṃ vadanto āha ‘‘ mahantehi bhūtāni , mahāparihārāniM0.141 vā bhūtānī ’’ ti .Tattha pacchimatthe purimapade uttarapadassa parihārasaddassa lopaṃ katvā ‘‘ mahābhūtānī ’’ ti vuccanti .
Accimatoti aggissa .
Koṭisatasahassaṃ ekaṃ koṭisatasahassekaṃ .
Cakkavāḷan ti taṃ sabbaṃ āṇākkhettavasena ekaṃ katvā voharanti .
Vilīyati khārodakena .
Vikīratīti viddhaṃsati .
Upādinnakesu vikāraṃ dassento ‘‘ patthaddho ’’ tiādimāha .
Kaṭṭhamukhena vāti vā -saddo upamattho .
Yathā kaṭṭhamukhasappena daṭṭho patthaddho hoti , evaṃ pathavīdhātuppakopena so kāyo kaṭṭhamukheva hoti , kaṭṭhamukhamukhagato viya patthaddho hotīti attho .
Atha vā vā -saddo evasaddassatthe .
‘‘ Pathavīdhātuppakopenā ’’ ti etassa ca parato āharitvā veditabbo .
Tatrāyamattho –
‘‘ kaṭṭhamukhena daṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti , tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhamukhagato viya hotī ’’ ti .
Atha vā aniyamattho vā -saddo .
Tatrāyamattho –
‘‘ kaṭṭhamukhena daṭṭho kāyo patthaddho hoti vā na vā hoti mantāgadavasena , pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhamukhagato viya hoti ekantapatthaddho ’’ ti .
Pūtiyoti kuthito .
Mahāvikārāni bhūtānīti mahāvikārāni jātāni , vijjamānānīti vā attho .
Ettha ca purimapade uttarapadassa vikārasaddassa lopaṃ katvā ‘‘ mahābhūtānī ’’ ti vuttāni .
Pathavītiādinā sabbalokassa pākaṭānipi vipallāsaṃ muñcitvā yathāsabhāvato pariggayhamānāni mahantena vāyāmena vinā na pariggayhantīti pākaṭānipi duviññeyyasabhāvattā ‘‘ mahantānī ’’ ti vuccanti .
Tāni hi suviññeyyāni amahantānīti gahetvā ṭhito tesaṃ duppariggahitataṃ disvā ‘‘ aho mahantāni etānī ’’ ti pajānāti .
Upādāyāti etena viññāyamānā pacchimakālakiriyā pavattīti katvā ‘‘ pavattarūpan ’’ ti vuttaṃ .
Evañhi ‘‘ upādāyā ’’ ti etena paṭiccasamuppannatā vuttā hotīti .
Atha vā upādāyati nissayatīti upādāyaṃ , upādāyameva rūpaṃ upādāyarūpaṃ , aññanissayassa ekantanissitassa rūpassetaṃ adhivacanaṃ .
Taṃ pana na sattassa , nāpi vedanādino tadabhāvepi bhāvatoti dassetuṃ ‘‘ catunnaṃ mahābhūtānan ’’ tiādimāha .
Bhavati hi nissayarūpānaṃ sāmibhāvoti .
Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā
585. Pakiṇṇakadukesu
M0.142V0.137 ajjhattikadukaṃ muñcitvā añño sabbadukehi tikavasena yojanaṃ gacchanto natthi , viññattiduko ca yojanaṃ na gacchatīti sabbadukayogīsu ādibhūtaṃ ajjhattikadukameva gahetvā sesehi sabbadukehi yojetvā tikā vuttā .Sakkā hi etena nayena aññesampi dukānaṃ dukantarehi labbhamānā tikayojanā viññātunti .
Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā
586. Catukkesu ekantacittasamuṭṭhānassa viññattidvayabhāvato viññattidukādīhi samānagatiko cittasamuṭṭhānadukoti tena saha upādādukassa yojanāya labbhamānopi catukko na vutto , tathā sanidassanadukādīnaṃ tena tassa ca oḷārikadūradukehi yojanāya labbhamānā na vuttā , dhammānaṃ vā sabhāvakiccāni bodhetabbākārañca yāthāvato jānantena bhagavatā tena aññesaṃ tassa ca aññehi yojanā na katāti kiṃ ettha kāraṇapariyesanāya , addhā sā yojanā na kātabbā , yato bhagavatā na katāti veditabbā .
Aññe pana pakiṇṇakadukā aññehi pakiṇṇakadukehi yojetuṃ yuttā , tehi yojitā eva .
Vatthudukādīsu pana sotasamphassārammaṇadukādayo vajjetvā aññehi ārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi upādinnakadukassa upādinnupādāniyadukassa ca yojanāya catukkā labbhanti , cittasamuṭṭhānadukassa ca sabbārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi .
Avasesehi pana tesaṃ aññesañca sabbavatthudukādīhi yojanāya na labbhantīti veditabbā .
Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā .