4. Rājavaggo
1. Ghaṭikārasuttavaṇṇanā
282. Evaṃ
V3.198M3.193 me sutan ti ghaṭikārasuttaṃ .Tattha sitaṃ pātvākāsīti mahāmaggena gacchanto aññataraṃ bhūmippadesaṃ oloketvā –
‘‘ atthi nu kho mayā cariyaṃ caramānena imasmiṃ ṭhāne nivutthapubban ’’ ti āvajjanto addasa
P3.279 –‘‘ kassapabuddhakāle imasmiṃ ṭhāne vegaḷiṅgaṃ nāma gāmanigamo ahosi , ahaṃ tadā jotipālo nāma māṇavo ahosiṃ , mayhaṃ sahāyo ghaṭikāro nāma kumbhakāro ahosi , tena saddhiṃ mayā idha ekaṃ sukāraṇaṃ kataṃ , taṃ bhikkhusaṅghassa apākaṭaṃ paṭicchannaṃ , handa naṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karomī ’’ ti maggā okkamma aññatarasmiṃ padese ṭhitakova sitapātukammamakāsi , aggaggadante dassetvā mandahasitaṃ hasi .
Yathā hi lokiyamanussā uraṃ paharantā –
‘‘ kuhaṃ kuhan ’’ ti hasanti , na evaṃ buddhā , buddhānaṃ pana hasitaṃ haṭṭhapahaṭṭhākāramattameva hoti .
Hasitañca nāmetaṃ terasahi somanassasahagatacittehi hoti .
Tattha lokiyamahājano akusalato catūhi , kāmāvacarakusalato catūhīti aṭṭhahi cittehi hasati , sekkhā akusalato diṭṭhisampayuttāni dve apanetvā chahi cittehi hasanti , khīṇāsavā catūhi sahetukakiriyacittehi ekena ahetukakiriyacittenāti pañcahi cittehi hasanti .
Tesupi balavārammaṇe āpāthagate dvīhi ñāṇasampayuttacittehi hasanti , dubbalārammaṇe duhetukacittadvayena ca ahetukacittena cāti tīhi cittehi hasanti .
Imasmiṃ pana ṭhāne kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatacittaṃ bhagavato haṭṭhapahaṭṭhākāramattaṃ hasitaṃ uppādesi .
Taṃ
V3.199 panetaṃ hasitaṃ evaṃ appamattakampi therassa pākaṭaṃ ahosi .Kathaṃ ?
Tathārūpe hi kāle tathāgatassa catūhi dāṭhāhi catuddīpikamahāmeghamukhato sateratāvijjulatā viya virocamānā mahātālakkhandhapamāṇā rasmivaṭṭiyo
P3.280 uṭṭhahitvā tikkhattuṃ sīsavaraṃ padakkhiṇaṃ katvāM3.194 dāṭhaggesuyeva antaradhāyanti .Tena saññāṇena āyasmā ānando bhagavato pacchato gacchamānopi sitapātubhāvaṃ jānāti .
Bhagavantaṃ etadavocāti –
‘‘ ettha kira kassapo bhagavā bhikkhusaṅghaṃ ovadi , catusaccappakāsanaṃ akāsi , bhagavatopi ettha nisīdituṃ ruciṃ uppādessāmi , evamayaṃ bhūmibhāgo dvīhi buddhehi paribhutto bhavissati , mahājano gandhamālādīhi pūjetvā cetiyaṭṭhānaṃ katvā paricaranto saggamaggaparāyaṇo bhavissatī ’’ ti cintetvā etaṃ ‘‘ tena hi , bhante ,’’ tiādivacanaṃ avoca .
283. Muṇḍakena samaṇakenāti muṇḍaṃ muṇḍoti , samaṇaṃ vā samaṇoti vattuṃ vaṭṭati , ayaṃ pana aparipakkañāṇattā brāhmaṇakule uggahitavohāravaseneva hīḷento evamāha .
Sottisinānin ti sinānatthāya katasottiṃ .
Sotti nāma kuruvindapāsāṇacuṇṇāni lākhāya bandhitvā kataguḷikakalāpakā vuccati , yaṃ sandhāya –
‘‘ tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū kuruvindakasuttiyā nahāyantī ’’ ti ( cūḷava .243) vuttaṃ .
Taṃ ubhosu antesu gahetvā sarīraṃ ghaṃsanti .
Evaṃ sammāti yathā etarahipi manussā ‘‘ cetiyavandanāya gacchāma , dhammassavanatthāya gacchāmā ’’ ti vuttā ussāhaṃ na karonti ,‘‘ naṭasamajjādidassanatthāya gacchāmā ’’ ti vuttā pana ekavacaneneva sampaṭicchanti , tatheva
P3.281 sinhāyitunti vutte ekavacanena sampaṭicchanto evamāha . 284. Jotipālaṃ māṇavaṃ āmantesīti ekapasse ariyaparihārena paṭhamataraṃ nhāyitvā paccuttaritvā ṭhito tassa mahantena issariyaparihārena nhāyantassa nhānapariyosānaṃ āgametvā taṃ nivatthanivāsanaṃ kese vodake kurumānaṃ āmantesi .
Ayan ti āsannattā dassento āha .
Ovaṭṭikaṃ vinivaṭṭhetvāti nāgabalo bodhisatto ‘‘ apehi sammā ’’ ti īsakaṃ parivattamānova tena gahitagahaṇaṃ vissajjāpetvāti attho .
Kesesu parāmasitvā etadavocāti so kira cintesi –
‘‘ ayaṃ
V3.200 jotipālo paññavā , sakiṃ dassanaṃ labhamāno tathāgatassa dassanepi pasīdissati , dhammakathāyapi pasīdissati , pasanno ca pasannākāraṃ kātuṃ sakkhissati , mittā nāma etadatthaṃ honti , yaṃkiñci katvā mama sahāyaṃ gahetvā dasabalassa santikaṃ gamissāmī ’’ ti .Tasmā naṃ kesesu parāmasitvā etadavoca .
Ittarajaccoti
M3.195 aññajātiko , mayā saddhiṃ asamānajātiko , lāmakajātikoti attho .Na vatidan ti idaṃ amhākaṃ gamanaṃ na vata orakaṃ bhavissati na khuddakaṃ , mahantaṃ bhavissati .
Ayañhi na attano thāmena gaṇhi , satthu thāmena gaṇhīti gahaṇasmiṃyeva niṭṭhaṃ agamāsi .
Yāvatādohipīti ettha dokārahikārapikārā nipātā , yāvatuparimanti attho .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ vācāya ālapanaṃ ovaṭṭikāya gahaṇañca atikkamitvā yāva kesaggahaṇampi tattha gamanatthaṃ payogo kattabbo ’’ ti .
285. Dhammiyā
P3.282 kathāyāti idha satipaṭilābhatthāya pubbenivāsapaṭisaṃyuttā dhammī kathā veditabbā .Tassa hi bhagavā ,–
‘‘ jotipāla , tvaṃ na lāmakaṭṭhānaṃ otiṇṇasatto , mahābodhipallaṅke pana sabbaññutaññāṇaṃ patthetvā otiṇṇosi , tādisassa nāma pamādavihāro na yutto ’’ tiādinā nayena satipaṭilābhāya dhammaṃ kathesi .
Parasamuddavāsītherā pana vadanti –
‘‘ jotipāla , yathā ahaṃ dasapāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā vīsatisahassabhikkhuparivāro loke vicarāmi , evamevaṃ tvampi dasapāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā samaṇagaṇaparivāro loke vicarissasi .
Evarūpena nāma tayā pamādaṃ āpajjituṃ na yuttan ’’ ti yathāssa pabbajjāya cittaṃ namati , evaṃ kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ kathesīti .
286. Alattha kho , ānanda ,… pe … pabbajjaṃ alattha upasampadan ti pabbajitvā kimakāsi ?
Yaṃ bodhisattehi kattabbaṃ .
Bodhisattā hi buddhānaṃ sammukhe pabbajanti .
Pabbajitvā ca pana ittarasattā viya patitasiṅgā na honti , catupārisuddhisīle pana supatiṭṭhāya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā terasa dhutaṅgāni samādāya araññaṃ pavisitvā gatapaccāgatavattaṃ pūrayamānā
V3.201 samaṇadhammaṃ karontā vipassanaṃ vaḍḍhetvā yāva anulomañāṇaṃ āhacca tiṭṭhanti , maggaphalatthaṃ vāyāmaṃ na karonti .Jotipālopi tatheva akāsi .
287. Aḍḍhamāsupasampanneti kuladārakañhi pabbājetvā aḍḍhamāsampi avasitvā gate mātāpitūnaṃ soko na
P3.283 vūpasammati , sopi pattacīvaraggahaṇaṃM3.196 na jānāti , daharabhikkhusāmaṇerehi saddhiṃ vissāso na uppajjati , therehi saddhiṃ sineho na patiṭṭhāti , gatagataṭṭhāne anabhirati uppajjati .Ettakaṃ pana kālaṃ nivāse sati mātāpitaro passituṃ labhanti .
Tena tesaṃ soko tanubhāvaṃ gacchati , pattacīvaraggahaṇaṃ jānāti , sāmaṇeradaharabhikkhūhi saddhiṃ vissāso jāyati , therehi saddhiṃ sineho patiṭṭhāti , gatagataṭṭhāne abhiramati , na ukkaṇṭhati .
Tasmā ettakaṃ vasituṃ vaṭṭatīti aḍḍhamāsaṃ vasitvā pakkāmi .
Paṇḍupuṭakassa sālinoti puṭake katvā sukkhāpitassa rattasālino .
Tassa kira sālino vappakālato paṭṭhāya ayaṃ parihāro – kedārā suparikammakatā honti , tattha bījāni patiṭṭhāpetvā gandhodakena siñciṃsu , vappakāle vitānaṃ viya upari vatthakilañjaṃ bandhitvā paripakkakāle vīhisīsāni chinditvā muṭṭhimatte puṭake katvā yottabaddhe vehāsaṃyeva sukkhāpetvā gandhacuṇṇāni attharitvā koṭṭhakesu pūretvā tatiye vasse vivariṃsu .
Evaṃ tivassaṃ parivutthassa sugandharattasālino apagatakāḷake suparisuddhe taṇḍule gahetvā khajjakavikatimpi bhattampi paṭiyādiyiṃsu .
Taṃ sandhāya vuttaṃ paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ … pe … kālaṃ ārocāpesīti .
288. Adhivuṭṭho meti kiṃ sandhāya vadati ?
Vegaḷiṅgato
P3.284 nikkhamanakāle ghaṭikāro attano santike vassāvāsaṃ vasanatthāya paṭiññaṃ aggahesi , taṃ sandhāya vadati .Ahudeva aññathattaṃ ahu domanassan ti temāsaṃ dānaṃ dātuṃ , dhammañca sotuṃ , iminā ca niyāmena vīsati bhikkhusahassāni paṭijaggituṃ nālatthanti alābhaṃ ārabbha cittaññathattaṃ cittadomanassaṃ ahosi , na tathāgataṃ ārabbha .
Kasmā ?
Sotāpannattā .
So kira pubbe brāhmaṇabhatto ahosi .
Athekasmiṃ samaye paccante kupite vūpasamanatthaṃ gacchanto uracchadaṃ nāma dhītaramāha –
‘‘ amma amhākaṃ deve mā pamajjī ’’ ti .
Brāhmaṇā taṃ rājadhītaraṃ disvā visaññino ahesuṃ .
Ke ime cāti
V3.202 vutte tumhākaṃ bhūmidevāti .Bhūmidevā nāma evarūpā hontīti niṭṭhubhitvā pāsādaṃ abhiruhi .
Sā ekadivasaṃ vīthiṃ olokentī ṭhitā kassapassa bhagavato aggasāvakaṃ disvā pakkosāpetvā
M3.197 piṇḍapātaṃ datvā anumodanaṃ suṇamānāyeva sotāpannā hutvā ‘‘ aññepi bhikkhū atthī ’’ ti pucchitvā ‘‘ satthā vīsatiyā bhikkhusahassehi saddhiṃ isipatane vasatī ’’ ti ca sutvā nimantetvā dānaṃ adāsi .Rājā paccantaṃ vūpasametvā āgato .
Atha naṃ paṭhamatarameva brāhmaṇā āgantvā dhītu avaṇṇaṃ vatvā paribhindiṃsu .
Rājā pana dhītu jātakāleyeva varaṃ adāsi .
Tassā ‘‘ satta divasāni rajjaṃ dātabban ’’ ti varaṃ gaṇhiṃsu .
Athassā rājā satta divasāni rajjaṃ niyyātesi .
Sā satthāraṃ bhojayamānā rājānaṃ pakkosāpetvā bahisāṇiyaṃ nisīdāpesi .
Rājā satthu anumodanaṃ sutvāva sotāpanno jāto .
Sotāpannassa ca nāma tathāgataṃ ārabbha āghāto natthi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ na tathāgataṃ ārabbhā ’’ ti .
Yaṃ icchati taṃ haratūti so kira bhājanāni pacitvā kayavikkayaṃ
P3.285 na karoti , evaṃ pana vatvā dārutthāya vā mattikatthāya vā palālatthāya vā araññaṃ gacchati .Mahājanā ‘‘ ghaṭikārena bhājanāni pakkānī ’’ ti sutvā parisuddhataṇḍulaloṇadadhitelaphāṇitādīni gahetvā āgacchanti .
Sace bhājanaṃ mahagghaṃ hoti , mūlaṃ appaṃ , yaṃ vā taṃ vā datvā gaṇhāmāti taṃ na gaṇhanti .
Dhammiko vāṇijo mātāpitaro paṭijaggati , sammāsambuddhaṃ upaṭṭhahati , bahu no akusalaṃ bhavissatīti puna gantvā mūlaṃ āharanti .
Sace pana bhājanaṃ appagghaṃ hoti , ābhataṃ mūlaṃ bahu , dhammiko vāṇijo , amhākaṃ puññaṃ bhavissatīti yathābhataṃ gharasāmikā viya sādhukaṃ paṭisāmetvā gacchanti .
Evaṃguṇo pana kasmā na pabbajatīti .
Rañño vacanapathaṃ pacchindanto andhe jiṇṇe mātāpitaro posetīti āha .
289. Ko nu khoti kuhiṃ nu kho .
Kumbhiyāti ukkhalito .
Pariyogāti sūpabhājanato .
Paribhuñjāti bhuñja .
Kasmā panete evaṃ vadanti ?
Ghaṭikāro kira bhattaṃ pacitvā sūpaṃ sampādetvā mātāpitaro bhojetvā sayampi bhuñjitvā bhagavato vaḍḍhamānakaṃ bhattasūpaṃ paṭṭhapetvā āsanaṃ paññapetvā ādhārakaṃ upaṭṭhapetvā udakaṃ paccupaṭṭhapetvā mātāpitūnaṃ saññaṃ
V3.203 datvā araññaṃ gacchati .Tasmā evaṃ vadanti .
Abhivissatthoti
M3.198 ativissattho .Pītisukhaṃ
P3.286 na vijahatīti na nirantaraṃ vijahati , atha kho rattibhāge vā divasabhāge vā gāme vā araññe vā yasmiṃ yasmiṃ khaṇe –‘‘ sadevake nāma loke aggapuggalo mayhaṃ gehaṃ pavisitvā sahatthena āmisaṃ gahetvā paribhuñjati , lābhā vata me ’’ ti anussarati , tasmiṃ tasmiṃ khaṇe pañcavaṇṇā pīti uppajjati .
Taṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ .
290. Kaḷopiyāti pacchito .
Kiṃ pana bhagavā evamakāsīti .
Paccayo dhammiko , bhikkhūnaṃ patte bhattasadiso , tasmā evamakāsi .
Sikkhāpadapaññattipi ca sāvakānaṃyeva hoti , buddhānaṃ sikkhāpadavelā nāma natthi .
Yathā hi rañño uyyāne pupphaphalāni honti , aññesaṃ tāni gaṇhantānaṃ niggahaṃ karonti , rājā yathāruciyā paribhuñjati , evaṃsampadametaṃ .
Parasamuddavāsītherā pana ‘‘ devatā kira paṭiggahetvā adaṃsū ’’ ti vadanti .
291. Haratha , bhante , haratha bhadramukhāti amhākaṃ putto ‘‘ kuhiṃ gatosī ’’ ti vutte –
‘‘ dasabalassa santikan ’’ ti vadati , kuhiṃ nu kho gacchati , satthu vasanaṭṭhānassa ovassakabhāvampi na jānātīti putte aparādhasaññino gahaṇe tuṭṭhacittā evamāhaṃsu .
Temāsaṃ ākāsacchadanaṃ aṭṭhāsīti bhagavā kira catunnaṃ vassikānaṃ māsānaṃ ekaṃ māsaṃ atikkamitvā tiṇaṃ āharāpesi , tasmā evamāha .
Ayaṃ panettha padattho – ākāsaṃ chadanamassāti ākāsacchadanaṃ .
Na devotivassīti kevalaṃ nātivassi , yathā panettha
P3.287 pakatiyā ca nibbakosassa udakapātaṭṭhānabbhantare ekampi udakabindu nātivassi , evaṃ ghanachadanagehabbhantare viya na vātātapāpi ābādhaṃ akaṃsu , pakatiyā utupharaṇameva ahosi .Aparabhāge tasmiṃ nigame chaḍḍitepi taṃ ṭhānaṃ anovassakameva ahosi .
Manussā kammaṃ karontā deve vassante tattha sāṭake ṭhapetvā kammaṃ karonti .
Yāva kappuṭṭhānā taṃ ṭhānaṃ tādisameva bhavissati .
Tañca kho pana na tathāgatassa iddhānubhāvena , tesaṃyeva pana guṇasampattiyā .
Tesañhi –
‘‘ sammāsambuddho kattha na labheyya , amhākaṃ nāma dvinnaṃ andhakānaṃ nivesanaṃ uttiṇaṃ kāresī ’’ ti na tappaccayā domanassaṃ udapādi –
‘‘ sadevake loke aggapuggalo amhākaṃ
M3.199 nivesanā tiṇaṃ āharāpetvā gandhakuṭiṃ chādāpesī ’’ ti pana tesaṃ anappakaṃV3.204 balavasomanassaṃ udapādi .Iti tesaṃyeva guṇasampattiyā idaṃ pāṭihāriyaṃ jātanti veditabbaṃ .
292. Taṇḍulavāhasatānīti ettha dve sakaṭāni eko vāhoti veditabbo .
Tadupiyañca sūpeyyan ti sūpatthāya tadanurūpaṃ telaphāṇitādiṃ .
Vīsatibhikkhusahassassa temāsatthāya bhattaṃ bhavissatīti kira saññāya rājā ettakaṃ pesesi .
Alaṃ me raññova hotūti kasmā paṭikkhipi ?
Adhigataappicchatāya .
Evaṃ kirassa ahosi –
‘‘ nāhaṃ raññā diṭṭhapubbo , kathaṃ nu kho pesesī ’’ ti .
Tato cintesi –
‘‘ satthā bārāṇasiṃ gato , addhā so rañño vassāvāsaṃ yāciyamāno mayhaṃ paṭiññātabhāvaṃ ārocetvā mama guṇakathaṃ kathesi , guṇakathāya laddhalābho pana naṭena naccitvā laddhaṃ viya
P3.288 gāyakena gāyitvā laddhaṃ viya ca hoti .Kiṃ mayhaṃ iminā , kammaṃ katvā uppannena mātāpitūnampi sammāsambuddhassapi upaṭṭhānaṃ sakkā kātun ’’ ti .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Ghaṭikārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .