7. Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā

237. EvaṃV3.168 me sutan ti mahāsakuludāyisuttaṃ .

Tattha moranivāpeti tasmiṃ ṭhāne morānaṃ abhayaṃ ghosetvā bhojanaṃ adaṃsu .

Tasmā taṃ ṭhānaṃ moranivāpoti saṅkhaṃ gataṃ .

Annabhāroti ekassa paribbājakassa nāmaṃ .

Tathā varadharoti .

Aññe cāti na kevalaṃ ime tayo , aññepi abhiññātā bahū paribbājakā .

Appasaddassa vaṇṇavādīti idha appasaddavinītoti avatvāva idaṃ vuttaṃ .

Kasmā ?

Na hi bhagavā aññena vinītoti .

238. Purimānīti hiyyodivasaṃ upādāya purimāni nāma honti , tato paraṃ purimatarāni .

Kutūhalasālāyan ti kutūhalasālā nāma paccekasālā natthi , yattha pana nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā nānāvidhaṃ kathaṃ pavattenti , sā bahūnaṃ –

‘‘ ayaṃ kiṃ vadatiP3.236 , ayaṃ kiṃ vadatī ’’ ti kutūhaluppattiṭṭhānato ‘‘ kutūhalasālā ’’ ti vuccati .

‘‘ Kotūhalasālā ’’ tipi pāṭho .

Lābhāti ye evarūpe samaṇabrāhmaṇe daṭṭhuṃ pañhaṃ pucchituṃM3.164 dhammakathaṃ vā nesaṃ sotuṃ labhanti , tesaṃ aṅgamagadhānaṃ ime lābhāti attho .

Saṅghinotiādīsu pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho etesaṃ atthīti saṅghino .

Sveva gaṇo etesaṃ atthīti gaṇino .

Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyāti gaṇācariyā .

Ñātāti paññātā pākaṭā .

Yathābhuccaguṇehi ceva ayathābhūtaguṇehi ca samuggato yaso etesaṃ atthīti yasassino .

Pūraṇādīnañhi ‘‘ appiccho santuṭṭho , appicchatāya vatthampi na nivāsetī ’’ tiādinā nayena yaso samuggato , tathāgatassa ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādīhi yathābhūtaguṇehi .

Titthakarāti laddhikarā .

Sādhusammatāti ime sādhū sundarā sappurisāti evaṃ sammatā .

Bahujanassāti assutavato ceva andhabālaputhujjanassa vibhāvino ca paṇḍitajanassa .

Tattha titthiyā bālajanassa evaṃ sammatā , tathāgato paṇḍitajanassa .

Iminā nayena pūraṇo kassapo saṅghītiādīsu attho veditabbo .

Bhagavā pana yasmā aṭṭhatiṃsa ārammaṇāni vibhajanto bahūni nibbānaotaraṇatitthāni akāsi , tasmā ‘‘ titthakaro ’’ ti vattuṃ vaṭṭati .

KasmāV3.169 panete sabbepi tattha osaṭāti ?

Upaṭṭhākarakkhaṇatthañceva lābhasakkāratthañca .

Tesañhi evaṃ hoti –

‘‘ amhākaṃ upaṭṭhākā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gaccheyyuṃ , te ca rakkhissāma .

Samaṇassa ca gotamassa upaṭṭhāke sakkāraṃ karonte disvā amhākampi upaṭṭhākā amhākaṃP3.237 sakkāraṃ karissantī ’’ ti .

Tasmā yattha yattha bhagavā osarati , tattha tattha sabbe osaranti .

239. Vādaṃ āropetvāti vāde dosaṃ āropetvā .

Apakkantāti , apagatā , keci disaṃ pakkantā , keci gihibhāvaṃ pattā , keci imaṃ sāsanaṃ āgatā .

Sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ , atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho .

Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ .

Adhiciṇṇaṃ te viparāvattan ti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ , taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ viparivattitvā ṭhitaṃ , na kiñci jātanti attho .

Āropito te vādoti mayā tava vāde dosoM3.165 āropito .

Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara vicara , tattha tattha gantvā sikkhāti attho .

Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi , idāneva nibbeṭhehi .

Dhammakkosenāti sabhāvakkosena .

240. Taṃ no sossāmāti taṃ amhākaṃ desitaṃ dhammaṃ suṇissāma .

Khuddamadhun ti khuddakamakkhikāhi kataṃ daṇḍakamadhuṃ .

Anelakan ti niddosaṃ apagatamacchikaṇḍakaṃ .

Pīḷeyyāti dadeyya .

Paccāsīsamānarūpoti pūretvā nu kho no bhojanaṃ dassatīti bhājanahattho paccāsīsamāno paccupaṭṭhito assa .

SampayojetvātiP3.238 appamattakaṃ vivādaṃ katvā .

241. Itarītarenāti lāmakalāmakena .

Pavivittoti idaṃ paribbājako kāyavivekamattaṃ sandhāya vadati , bhagavā pana tīhi vivekehi vivittova .

242. Kosakāhārāpīti dānapatīnaṃ ghare aggabhikkhāṭhapanatthaṃ khuddakasarāvā honti , dānapatino aggabhattaṃ vā tattha ṭhapetvā bhuñjanti , pabbajite sampatte taṃ bhattaṃ tassa denti .

Taṃ sarāvakaṃ kosakoti vuccati .

Tasmā ye ca ekeneva bhattakosakena yāpenti , te kosakāhārāti .

Beluvāhārāti beluvamattabhattāhārā .

Samatittikan ti oṭṭhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhāsamaṃV3.170 .

Iminā dhammenāti iminā appāhāratādhammena .

Ettha pana sabbākāreneva bhagavā anappāhāroti na vattabbo .

Padhānabhūmiyaṃ chabbassāni appāhārova ahosi , verañjāyaṃ tayo māse patthodaneneva yāpesi pālileyyakavanasaṇḍe tayo māse bhisamuḷāleheva yāpesi .

IdhaP3.239 pana etamatthaṃ dasseti –

‘‘ ahaṃ ekasmiṃ kāle appāhāro ahosiṃ , mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī ’’ ti .

Tasmā yadi te iminā dhammena sakkareyyuṃ , mayā hi te visesatarā .

Añño ceva pana dhammo atthi , yena maṃ te sakkarontīti dasseti .

Iminā nayena sabbavāresu yojanā veditabbā .

PaṃsukūlikātiM3.166 samādinnapaṃsukūlikaṅgā .

Lūkhacīvaradharāti satthasuttalūkhāni cīvarāni dhārayamānā .

Nantakānīti antavirahitāni vatthakhaṇḍāni , yadi hi nesaṃ anto bhaveyya , pilotikāti saṅkhaṃ gaccheyyuṃ .

Uccinitvāti phāletvā dubbalaṭṭhānaṃ pahāya thiraṭṭhānameva gahetvā .

Alābulomasānīti alābulomasadisasuttāni sukhumānīti dīpeti .

Ettāvatā ca satthā cīvarasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo .

Atimuttakasusānato hissa puṇṇadāsiyā pārupitvā pātitasāṇapaṃsukūlaṃ gahaṇadivase udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī akampi .

Idha pana etamatthaṃ dasseti –

‘‘ ahaṃ ekasmiṃyeva kāle paṃsukūlaṃ gaṇhiṃ , mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī ’’ ti .

PiṇḍapātikātiP3.240 atirekalābhaṃ paṭikkhipitvā samādinnapiṇḍapātikaṅgā .

Sapadānacārinoti loluppacāraṃ paṭikkhipitvā samādinnasapadānacārā .

Uñchāsake vate ratāti uñchācariyasaṅkhāte bhikkhūnaṃ pakativate ratā , uccanīcagharadvāraṭṭhāyino hutvā kabaramissakaṃ bhattaṃ saṃharitvā paribhuñjantīti attho .

Antaragharan ti brahmāyusutte ummārato paṭṭhāya antaragharaṃ , idha indakhīlato paṭṭhāya adhippetaṃ .

Ettāvatā ca satthā piṇḍapātasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo , appāhāratāya vuttaniyāmeneva pana sabbaṃ vitthāretabbaṃ .

Idha pana etamatthaṃ dasseti –

‘‘ ahaṃ ekasmiṃyeva kāle nimantanaṃ na sādayiṃ , mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī ’’ ti .

Rukkhamūlikāti channaṃ paṭikkhipitvā samādinnarukkhamūlikaṅgā .

Abbhokāsikāti channañca rukkhamūlañcaV3.171 paṭikkhipitvā samādinnaabbhokāsikaṅgā .

Aṭṭhamāseti hemantagimhike māse .

Antovasse pana cīvarānuggahatthaṃ channaṃ pavisanti .

Ettāvatā ca satthā senāsanasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo , senāsanasantosoP3.241 panassa chabbassikamahāpadhānena ca pālileyyakavanasaṇḍena ca dīpetabbo .

Idha pana etamatthaṃ dasseti –

‘‘ ahaṃ ekasmiṃyeva kāle channaṃ na pāvisiṃ , mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī ’’ ti .

ĀraññikātiM3.167 gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipitvā samādinnaāraññikaṅgā .

Saṅghamajjhe osarantīti abaddhasīmāya kathitaṃ , baddhasīmāyaṃ pana vasantā attano vasanaṭṭhāneyeva uposathaṃ karonti .

Ettāvatā ca satthā no pavivittoti na vattabbo ,‘‘ icchāmahaṃ , bhikkhave , aḍḍhamāsaṃ paṭisalliyitun ’’ ti ( pārā .162;565) evañhissa paviveko paññāyati .

Idha pana etamatthaṃ dasseti ‘‘ ahaṃ ekasmiṃyeva tathārūpe kāle paṭisalliyiṃ , mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī ’’ ti .

Mamaṃ sāvakāti maṃ sāvakā .

244. Sanidānan ti sappaccayaṃ .

Kiṃ pana appaccayaṃ nibbānaṃ na desetīti .

No na deseti , sahetukaṃ pana taṃ desanaṃ katvā deseti , no ahetukanti .

Sappāṭihāriyan ti purimassevetaṃ vevacanaṃ , sakāraṇanti attho .

Taṃ vatāti ettha vatāti nipātamattaṃ .

245. Anāgataṃ vādapathan ti ajja ṭhapetvā sve vā punadivase vā aḍḍhamāse vā māse vā saṃvacchare vā tassa tassa pañhassa upari āgamanavādapathaṃ .

NaP3.242 dakkhatīti yathā saccako nigaṇṭho attano niggahaṇatthaṃ āgatakāraṇaṃ visesetvā vadanto na addasa , evaṃ na dakkhatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .

Sahadhammenāti sakāraṇena .

Antarantarā kathaṃ opāteyyun ti mama kathāvāraṃ pacchinditvā antarantare attano kathaṃ paveseyyunti attho .

Na kho panāhaṃ , udāyīti , udāyi , ahaṃ ambaṭṭhasoṇadaṇḍakūṭadantasaccakanigaṇṭhādīhi saddhiṃ mahāvāde vattamānepi –

‘‘ aho vata me ekasāvakopi upamaṃ vā kāraṇaṃ vā āharitvā dadeyyā ’’ ti evaṃ sāvakesu anusāsaniṃ na paccāsīsāmi .

Mamayevāti evarūpesu ṭhānesu sāvakā mamayeva anusāsaniṃ ovādaṃ paccāsīsanti .

246. TesāhaṃV3.172 cittaṃ ārādhemīti tesaṃ ahaṃ tassa pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ gaṇhāmi sampādemi paripūremi , aññaṃ puṭṭho aññaṃ na byākaromi , ambaṃ puṭṭho labujaṃ viya labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ viya .

Ettha ca ‘‘ adhisīle sambhāventī ’’ ti vuttaṭṭhāne buddhasīlaṃ nāma kathitaṃ ,‘‘ abhikkante ñāṇadassaneM3.168 sambhāventī ’’ ti vuttaṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ ,‘‘ adhipaññāya sambhāventī ’’ ti vuttaṭṭhāne ṭhānuppattikapaññā ,‘‘ yena dukkhenā ’’ ti vuttaṭṭhāne saccabyākaraṇapaññā .

Tattha sabbaññutaññāṇañca saccabyākaraṇapaññañca ṭhapetvāP3.243 avasesā paññā adhipaññaṃ bhajati .

247. Idāni tesaṃ tesaṃ visesādhigamānaṃ paṭipadaṃ ācikkhanto puna caparaṃ udāyītiādimāha .

Tattha abhiññāvosānapāramippattāti abhiññāvosānasaṅkhātañceva abhiññāpāramīsaṅkhātañca arahattaṃ pattā .

Sammappadhāneti upāyapadhāne .

Chandaṃ janetīti kattukamyatākusalacchandaṃ janeti .

Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti .

Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ pavatteti .

Cittaṃ paggaṇhātīti cittaṃ ukkhipati .

Padahatīti upāyapadhānaṃ karoti .

Bhāvanāya pāripūriyāti vaḍḍhiyā paripūraṇatthaṃ .

Apicettha –

‘‘ yā ṭhiti , so asammoso … pe … yaṃ vepullaṃ , sā bhāvanāpāripūrī ’’ ti ( vibha .406) evaṃ purimaṃ purimassa pacchimaṃ pacchimassa atthotipi veditabbaṃ .

Imehi pana sammappadhānehi kiṃ kathitaṃ ?

Kassapasaṃyuttapariyāyena sāvakassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā .

Vuttañhetaṃ tattha –

‘‘ CattāromeP3.244 , āvuso , sammappadhānā .

Katame cattāro ?

Idhāvuso , bhikkhu , anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti .

Uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti .

Anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti .

Uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karotī ’’ ti ( saṃ . ni .2.145).

EtthaV3.173 ca pāpakā akusalāti lobhādayo veditabbā .

Anuppannā kusalā dhammāti samathavipassanā ceva maggo ca , uppannā kusalā nāma samathavipassanāva .

Maggo pana sakiṃ uppajjitvā nirujjhamāno anatthāya saṃvattanakoM3.169 nāma natthi .

So hi phalassa paccayaṃ datvāva nirujjhati .

Purimasmimpi vā samathavipassanāva gahetabbāti vuttaṃ , taṃ pana na yuttaṃ .

Tattha ‘‘ uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantī ’’ ti atthassa āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira khīṇāsavatthero ‘‘ mahācetiyañca mahābodhiñca vandissāmī ’’ ti samāpattilābhinā bhaṇḍagāhakasāmaṇerena saddhiṃ janapadato mahāvihāraṃ āgantvā vihārapariveṇaṃ pāvisi .

Sāyanhasamaye mahābhikkhusaṅghe cetiyaṃ vandamāne cetiyaṃ vandanatthāya na nikkhami .

Kasmā ?

Khīṇāsavānañhi tīsu ratanesu mahantaṃ gāravaṃ hoti .

Tasmā bhikkhusaṅghe vanditvā paṭikkamante manussānaṃ sāyamāsabhuttavelāyaṃ sāmaṇerampi ajānāpetvā ‘‘ cetiyaṃ vandissāmī ’’ ti ekakova nikkhami .

SāmaṇeroP3.245 –

‘‘ kiṃ nu kho thero avelāya ekakova gacchati , jānissāmī ’’ ti upajjhāyassa padānupadiko nikkhami .

Thero anāvajjanena tassa āgamanaṃ ajānanto dakkhiṇadvārena cetiyaṅgaṇaṃ āruhi .

Sāmaṇeropi anupadaṃyeva āruḷho .

Mahāthero mahācetiyaṃ ulloketvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā haṭṭhapahaṭṭho cetiyaṃ vandati .

Sāmaṇero therassa vandanākāraṃ disvā ‘‘ upajjhāyo me ativiya pasannacitto vandati , kiṃ nu kho pupphāni labhitvā pūjaṃ kareyyā ’’ ti cintesi .

Thero vanditvā uṭṭhāya sirasi añjaliṃ ṭhapetvā mahācetiyaṃ ulloketvā ṭhito .

Sāmaṇero ukkāsitvā attano āgatabhāvaṃ jānāpesi .

Thero parivattetvā olokento ‘‘ kadā āgatosī ’’ ti pucchi .

Tumhākaṃ cetiyaṃ vandanakāle , bhante .

Ativiya pasannā cetiyaṃ vandittha kiṃ nu kho pupphāni labhitvā pūjeyyāthāti ?

Āma sāmaṇera imasmiṃ cetiye viya aññatra ettakaṃ dhātūnaṃ nidhānaṃ nāma natthi , evarūpaṃ asadisaṃ mahāthūpaṃ pupphāni labhitvā ko na pūjeyyāti .

Tena hi , bhante , adhivāsetha , āharissāmīti tāvadeva jhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā himavantaṃ gantvā vaṇṇagandhasampannapupphāni parissāvanaṃ pūretvā mahāthere dakkhiṇamukhato pacchimaṃ mukhaṃ asampatteyeva āgantvā pupphaparissāvanaṃ hatthe ṭhapetvā ‘‘ pūjetha , bhante ,’’ ti āhaV3.174 .

Thero ‘‘ atimandāni no sāmaṇera pupphānī ’’ ti āha .

Gacchatha , bhante , bhagavato guṇe āvajjitvā pūjethāti .

TheroM3.170 pacchimamukhanissitena sopāṇena āruyha kucchivedikābhūmiyaṃP3.246 pupphapūjaṃ kātuṃ āraddho .

Vedikābhūmiyaṃ paripuṇṇāni pupphāni patitvā dutiyabhūmiyaṃ jaṇṇupamāṇena odhinā pūrayiṃsu .

Tato otaritvā pādapiṭṭhikapantiṃ pūjesi .

Sāpi paripūri .

Paripuṇṇabhāvaṃ ñatvā heṭṭhimatale vikiranto agamāsi .

Sabbaṃ cetiyaṅgaṇaṃ paripūri .

Tasmiṃ paripuṇṇe ‘‘ sāmaṇera pupphāni na khīyantī ’’ ti āha .

Parissāvanaṃ , bhante , adhomukhaṃ karothāti .

Adhomukhaṃ katvā cālesi , tadā pupphāni khīṇāni .

Parissāvanaṃ sāmaṇerassa datvā saddhiṃ hatthipākārena cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā pariveṇaṃ gacchanto cintesi –

‘‘ yāva mahiddhiko vatāyaṃ sāmaṇero , sakkhissati nu kho imaṃ iddhānubhāvaṃ rakkhitun ’’ ti .

Tato ‘‘ na sakkhissatī ’’ ti disvā sāmaṇeramāha –

‘‘ sāmaṇera tvaṃ idāni mahiddhiko , evarūpaṃ pana iddhiṃ nāsetvā pacchimakāle kāṇapesakāriyā hatthena madditakañjiyaṃ pivissasī ’’ ti .

Daharakabhāvassa nāmesa dosoyaṃ , so upajjhāyassa kathāyaṃ saṃvijjitvā –

‘‘ kammaṭṭhānaṃ me , bhante , ācikkhathā ’’ ti na yāci , amhākaṃ upajjhāyo kiṃ vadatīti taṃ pana asuṇanto viya agamāsi .

Thero mahācetiyañca mahābodhiñca vanditvā sāmaṇeraṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā anupubbena kuṭeḷitissamahāvihāraṃ agamāsi .

Sāmaṇero upajjhāyassa padānupadiko hutvā bhikkhācāraṃ na gacchati ,‘‘ kataraṃ gāmaṃ pavisatha , bhante ,’’ tiP3.247 pucchitvā pana ‘‘ idāni me upajjhāyo gāmadvāraṃ patto bhavissatī ’’ ti ñatvā attano ca upajjhāyassa ca pattacīvaraṃ gahetvā ākāsena gantvā therassa pattacīvaraṃ datvā piṇḍāya pavisati .

Thero sabbakālaṃ ovadati –

‘‘ sāmaṇera mā evamakāsi , puthujjaniddhi nāma calā anibaddhā , asappāyaṃ rūpādiārammaṇaṃ labhitvā appamattakeneva bhijjati , santāya samāpattiyā parihīnāya brahmacariyavāso santhambhituṃ na sakkotī ’’ ti .

Sāmaṇero ‘‘ kiṃ katheti mayhaṃ upajjhāyo ’’ ti sotuṃ na icchati , tatheva karoti .

Thero anupubbena cetiyavandanaṃ karonto kammubinduvihāraṃ nāma gato .

Tattha vasantepi there sāmaṇero tatheva karoti .

AthekadivasaṃV3.175M3.171 ekā pesakāradhītā abhirūpā paṭhamavaye ṭhitā kammabindugāmato nikkhamitvā padumassaraṃ oruyha gāyamānā pupphāni bhañjati .

Tasmiṃ samaye sāmaṇero padumassaramatthakena gacchati , gacchanto pana silesikāya kāṇamacchikā viya tassā gītasadde bajjhi .

Tāvadevassa iddhi antarahitā , chinnapakkhakāko viya ahosi .

Santasamāpattibalena pana tattheva udakapiṭṭhe apatitvā simbalitūlaṃ viya patamānaṃ anupubbena padumasaratīre aṭṭhāsi .

So vegena gantvā upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā nivatti .

Mahāthero ‘‘ pagevetaṃ mayā diṭṭhaṃ , nivāriyamānopi na nivattissatī ’’ ti kiñci avatvā piṇḍāya pāvisi .

Sāmaṇero gantvā padumasaratīre aṭṭhāsi tassā paccuttaraṇaṃ āgamayamāno .

Sāpi sāmaṇeraṃ ākāsena gacchantañca puna āgantvā ṭhitañca disvā ‘‘ addhā esa maṃ nissāya ukkaṇṭhito ’’ ti ñatvā ‘‘ paṭikkama sāmaṇerā ’’ ti āha .

So paṭikkami .

Itarā paccuttaritvā sāṭakaṃ nivāsetvā taṃ upasaṅkamitvā ‘‘ kiṃ , bhante ,’’ ti pucchi .

So tamatthaṃ ārocesi .

Sā bahūhi kāraṇehi gharāvāse ādīnavaṃ brahmacariyavāse ānisaṃsañca dassetvāP3.248 ovadamānāpi tassa ukkaṇṭhaṃ vinodetuṃ asakkontī –

‘‘ ayaṃ mama kāraṇā evarūpāya iddhiyā parihīno , na dāni yuttaṃ pariccajitun ’’ ti idheva tiṭṭhāti vatvā gharaṃ gantvā mātāpitūnaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi .

Tepi āgantvā nānappakāraṃ ovadamānā vacanaṃ aggaṇhantaṃ āhaṃsu –

‘‘ tvaṃ amhe uccakulāti sallakkhesi , mayaṃ pesakārā .

Sakkhissasi pesakārakammaṃ kātun ’’ ti sāmaṇero āha –

‘‘ upāsaka gihibhūto nāma pesakārakammaṃ vā kareyya naḷakārakammaṃ vā , kiṃ iminā sāṭakamattena lobhaṃ karothā ’’ ti .

Pesakāro udare baddhasāṭakaṃ datvā gharaṃ netvā dhītaraṃ adāsi .

So pesakārakammaṃ uggaṇhitvā pesakārehi saddhiṃ sālāya kammaṃ karoti .

Aññesaṃ itthiyo pātova bhattaṃ sampādetvā āhariṃsu , tassa bhariyā na tāva āgacchati .

So itaresu kammaṃ vissajjetvā bhuñjamānesu tasaraṃ vaṭṭento nisīdi .

Sā pacchā agamāsi .

Atha naṃ so ‘‘ aticirenaM3.172 āgatāsī ’’ ti tajjesi .

Mātugāmo ca nāma api cakkavattirājānaṃ attani paṭibaddhacittaṃ ñatvā dāsaṃ viya sallakkheti .

Tasmā sā evamāha –

‘‘ aññesaṃ ghare dārupaṇṇaloṇādīni sannihitāni , bāhirato āharitvā dāyakā pesanatakārakāpi atthi , ahaṃ panaV3.176 ekikāva , tvampi mayhaṃ ghare idaṃ atthi idaṃ natthīti na jānāsi .

Sace icchasi , bhuñja , no ce icchasi , mā bhuñjā ’’ ti .

So ‘‘ na kevalañca ussūre bhattaṃ āharasi , vācāyapi maṃ ghaṭṭesī ’’ ti kujjhitvā aññaṃ paharaṇaṃ apassanto tameva tasaradaṇḍakaṃP3.249 tasarato luñcitvā khipi .

Sā taṃ āgacchantaṃ disvā īsakaṃ parivatti .

Tasaradaṇḍakassa ca koṭi nāma tikhiṇā hoti , sā tassā parivattamānāya akkhikoṭiyaṃ pavisitvā aṭṭhāsi .

Sā ubhohi hatthehi vegena akkhiṃ aggahesi , bhinnaṭṭhānato lohitaṃ paggharati .

So tasmiṃ kāle upajjhāyassa vacanaṃ anussari –

‘‘ idaṃ sandhāya maṃ upajjhāyo ‘ anāgate kāle kāṇapesakāriyā hatthehi madditakañjiyaṃ pivissasī ’ ti āha , idaṃ therena diṭṭhaṃ bhavissati , aho dīghadassī ayyo ’’ ti mahāsaddena rodituṃ ārabhi .

Tamenaṃ aññe –

‘‘ alaṃ , āvuso , mā rodi , akkhi nāma bhinnaṃ na sakkā rodanena paṭipākatikaṃ kātun ’’ ti āhaṃsu .

So ‘‘ nāhametamatthaṃ rodāmi , apica kho imaṃ sandhāya rodāmī ’’ ti sabbaṃ paṭipāṭiyā kathesi .

Evaṃ uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattanti .

Aparampi vatthu – tiṃsamattā bhikkhū kalyāṇimahācetiyaṃ vanditvā aṭavimaggena mahāmaggaṃ otaramānā antarāmagge jhāmakhette kammaṃ katvā āgacchantaṃ ekaṃ manussaṃ addasaṃsu .

Tassa sarīraṃ masimakkhitaṃ viya ahosi .

Masimakkhitaṃyeva ekaṃ kāsāvaṃ kacchaṃ pīḷetvā nivatthaṃ , olokiyamāno jhāmakhāṇuko viya khāyati .

So divasabhāge kammaṃ katvā upaḍḍhajjhāyamānānaṃ dārūnaṃ kalāpaṃ ukkhipitvā piṭṭhiyaṃ vippakiṇṇehi kesehi kummaggena āgantvā bhikkhūnaṃ sammukhe aṭṭhāsi .

Sāmaṇerā disvā aññamaññaṃ olokayamānā ,–

‘‘ āvuso , tuyhaṃ pitā tuyhaṃ mahāpitāP3.250 tuyhaṃ mātulo ’’ ti hasamānā gantvā ‘‘ konāmo tvaṃ upāsakā ’’ ti nāmaṃ pucchiṃsu .

So nāmaṃ pucchito vippaṭisārī hutvā dārukalāpaṃ chaḍḍetvāM3.173 vatthaṃ saṃvidhāya nivāsetvā mahāthere vanditvā ‘‘ tiṭṭhatha tāva , bhante ,’’ ti āha .

Mahātherā aṭṭhaṃsu .

Daharasāmaṇerā āgantvā mahātherānaṃ sammukhāpi parihāsaṃ karonti .

Upāsako āha –

‘‘ bhante , tumhe maṃ passitvā parihasatha , ettakeneva matthakaṃ pattamhāti mā sallakkhetha .

Ahampi pubbe tumhādisova samaṇo ahosiṃ .

Tumhākaṃ pana cittekaggatāmattakampi natthi , ahaṃ imasmiṃ sāsaneV3.177 mahiddhiko mahānubhāvo ahosiṃ , ākāsaṃ gahetvā pathaviṃ karomi , pathaviṃ ākāsaṃ .

Dūraṃ gaṇhitvā santikaṃ karomi , santikaṃ dūraṃ .

Cakkavāḷasatasahassaṃ khaṇena vinivijjhāmi .

Hatthe me passatha , idāni makkaṭahatthasadisā , ahaṃ imeheva hatthehi idha nisinnova candimasūriye parāmasiṃ .

Imesaṃyeva pādānaṃ candimasūriye pādakathalikaṃ katvā nisīdiṃ .

Evarūpā me iddhi pamādena antarahitā , tumhe mā pamajjittha .

Pamādena hi evarūpaṃ byasanaṃ pāpuṇanti .

Appamattā viharantā jātijarāmaraṇassa antaṃ karonti .

Tasmā tumhe maññeva ārammaṇaṃ karitvā appamattā hotha , bhante ,’’ ti tajjetvā ovādamadāsi .

Te tassa kathentasseva saṃvegaṃ āpajjitvā vipassamānā tiṃsajanā tattheva arahattaṃ pāpuṇiṃsūti .

Evampi uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantīti veditabbā .

Anuppannānaṃ pāpakānan ti cettha ‘‘ anuppanno vā kāmāsavoP3.251 na uppajjatī ’’ tiādīsu vuttanayena attho veditabbo .

Uppannānaṃ pāpakānan ti ettha pana catubbidhaṃ uppannaṃ vattamānuppannaṃ bhutvāvigatuppannaṃ , okāsakatuppannaṃ , bhūmiladdhuppannanti .

Tattha ye kilesā vijjamānā uppādādisamaṅgino , idaṃ vattamānuppannaṃ nāma .

Kamme pana javite ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhavipāko bhutvā vigataṃ nāma .

Kammaṃ uppajjitvā niruddhaṃ bhavitvā vigataṃ nāma .

Tadubhayampi bhutvāvigatuppannan ti saṅkhaṃ gacchati .

Kusalākusalaṃ kammaṃ aññassa kammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti , evaṃ kate okāse vipāko uppajjamāno okāsakaraṇato paṭṭhāya uppannoti saṅkhaṃ gacchati .

Idaṃ okāsakatuppannaṃ nāma .

Pañcakkhandhā pana vipassanāya bhūmi nāma .

Te atītādibhedā honti .

Tesu anusayitakilesā pana atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā .

Atītakhandhesu anusayitāpi hi appahīnāva honti , anāgatakhandhesu , paccuppannakhandhesuM3.174 anusayitāpi appahīnāva honti .

Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ tāsu tāsu bhūmīsu asamugghātitakilesā bhūmiladdhuppannāti saṅkhaṃ gacchantī ’’ ti .

Aparampi catubbidhaṃ uppannaṃ samudācāruppannaṃ , ārammaṇādhigahituppannaṃ , avikkhambhituppannaṃ asamugghātituppannanti .

Tattha sampati vattamānaṃyeva samudācāruppannaṃ nāma .

Sakiṃ cakkhūni ummīletvā ārammaṇe nimitte gahite anussaritānussaritakkhaṇe kilesāP3.252 nuppajjissantīti naV3.178 vattabbā .

Kasmā ?

Ārammaṇassa adhigahitattā .

Yathā kiṃ ?

Yathā khīrarukkhassa kuṭhāriyā āhatāhataṭṭhāne khīraṃ na nikkhamissatīti na vattabbaṃ , evaṃ .

Idaṃ ārammaṇādhigahituppannaṃ nāma .

Samāpattiyā avikkhambhitā kilesā pana imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā .

Kasmā ?

Avikkhambhitattā .

Yathā kiṃ ?

Yathā sace khīrarukkhe kuṭhāriyā āhaneyyuṃ , imasmiṃ nāma ṭhāne khīraṃ na nikkhameyyāti na vattabbaṃ , evaṃ .

Idaṃ avikkhambhituppannaṃ nāma .

Maggena asamugghātitakilesā pana bhavagge nibbattassāpi uppajjantīti purimanayeneva vitthāretabbaṃ .

Idaṃ asamugghātituppannaṃ nāma .

Imesu uppannesu vattamānuppannaṃ bhutvāvigatuppannaṃ okāsakatuppannaṃ samudācāruppannanti catubbidhaṃ uppannaṃ na maggavajjhaṃ , bhūmiladdhuppannaṃ ārammaṇādhigahituppannaṃ avikkhambhituppannaṃ asamugghātituppannanti catubbidhaṃ maggavajjhaṃ .

Maggo hi uppajjamāno ete kilese pajahati .

So ye kilese pajahati , te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Hañci atīte kilese pajahati , tena hi khīṇaṃ khepeti , niruddhaṃ nirodheti , vigataṃ vigameti atthaṅgataṃ atthaṅgameti .

Atītaṃ yaṃ natthi , taṃ pajahati .

Hañci anāgate kilese pajahati , tena hi ajātaṃ pajahati , anibbattaṃ , anuppannaṃ , apātubhūtaṃ pajahati .

Anāgataṃ yaṃ natthi , taṃ pajahati , hañci paccuppanne kilese pajahati , tena hi ratto rāgaṃ pajahatiP3.253 , duṭṭho dosaṃ , mūḷho mohaṃ , vinibaddho mānaṃ , parāmaṭṭho diṭṭhiṃ , vikkhepagato uddhaccaṃ , aniṭṭhaṅgato vicikicchaṃ , thāmagato anusayaṃ pajahati .

Kaṇhasukkadhammā yuganaddhā samameva vattanti .

Saṃkilesikā maggabhāvanā hoti … pe … tena hi natthi maggabhāvanā , natthi phalasacchikiriyā , natthi kilesappahānaṃ , natthi dhammābhisamayoti .

AtthiM3.175 maggabhāvanā … pe … atthi dhammābhisamayoti .

Yathā kathaṃ viya , seyyathāpi taruṇo rukkho ajātaphalo … pe … apātubhūtāyeva na pātubhavantī ’’ ti .

Iti pāḷiyaṃ ajātaphalarukkho āgato , jātaphalarukkhena pana dīpetabbaṃ .

Yathā hi saphalo taruṇambarukkho , tassa phalāni manussā paribhuñjeyyuṃ , sesāni pātetvā pacchiyo pūreyyuṃV3.179 .

Athañño puriso taṃ pharasunā chindeyya , tenassa neva atītāni phalāni nāsitāni honti , na anāgatapaccuppannāni nāsitāni .

Atītāni hi manussehi paribhuttāni , anāgatāni anibbattāni , na sakkā nāsetuṃ .

Yasmiṃ pana samaye so chinno , tadā phalāniyeva natthīti paccuppannānipi anāsitāni .

Sace pana rukkho acchinno , athassa pathavīrasañca āporasañca āgamma yāni phalāni nibbatteyyuṃ , tāni nāsitāni honti .

Tāni hi ajātāneva na jāyanti , anibbattāneva na nibbattanti , apātubhūtāneva na pātubhavanti , evameva maggo nāpi atītādibhede kilese pajahati , nāpi na pajahati .

Yesañhi kilesānaṃ maggena khandhesu apariññātesu uppatti siyā , maggena uppajjitvā khandhānaṃ pariññātattā te kilesā ajātāva na jāyanti , anibbattāva na nibbattanti , apātubhūtāva na pātubhavanti , taruṇaputtāya itthiyā puna avijāyanatthaṃ , byādhitānaṃP3.254 rogavūpasamanatthaṃ pītabhesajjehi cāpi ayamattho vibhāvetabbo .

Evaṃ maggo ye kilese pajahati , te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā , na ca maggo kilese na pajahati .

Ye pana maggo kilese pajahati , te sandhāya ‘‘ uppannānaṃ pāpakānan ’’ tiādi vuttaṃ .

Na kevalañca maggo kileseyeva pajahati , kilesānaṃ pana appahīnattā ye ca uppajjeyyuṃ upādinnakakkhandhā , tepi pajahatiyeva .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca , etthete nirujjhantī ’’ ti ( cūḷani .6) vitthāro .

Iti maggo upādinnaanupādinnato vuṭṭhāti .

Bhavavasena pana sotāpattimaggo apāyabhavato vuṭṭhāti , sakadāgāmimaggo sugatibhavekadesato , anāgāmimaggo sugatikāmabhavato , arahattamaggoM3.176 rūpārūpabhavato vuṭṭhāti .

Sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadanti .

Atha maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ uppādāya bhāvanā hoti , kathaṃ vā uppannānaṃ ṭhitiyāti .

Maggappavattiyāyeva .

Maggo hi pavattamāno pubbe anuppannapubbattā anuppanno nāma vuccati .

Anāgatapubbañhi ṭhānaṃ āgantvā ananubhūtapubbaṃ vā ārammaṇaṃ anubhavitvā vattāro bhavanti ‘‘ anāgataṭṭhānaṃ āgatamhā , ananubhūtaṃ ārammaṇaṃ anubhavāmā ’’ ti .

Yā cassa pavatti , ayameva ṭhiti nāmāti ṭhitiyā bhāvetītipi vattuṃ vaṭṭati .

IddhipādesuV3.180P3.255 saṅkhepakathā cetokhilasutte ( ma . ni .1.185 ādayo ) vuttā .

Upasamamānaṃ gacchati , kilesūpasamatthaṃ vā gacchatīti upasamagāmī .

Sambujjhamānā gacchati , maggasambodhatthāya vā gacchatīti sambodhagāmī .

Vivekanissitā dīni sabbāsavasaṃvare vuttāni .

Ayamettha saṅkhepo , vitthārato panāyaṃ bodhipakkhiyakathā visuddhimagge vuttā .

248. Vimokkhakathāyaṃ vimokkheti kenaṭṭhena vimokkhā , adhimuccanaṭṭhena .

Ko panāyaṃ adhimuccanaṭṭho nāma ?

Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho , ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho , pituaṅke vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti .

Ayaṃ panattho pacchimavimokkhe natthi , purimesu sabbesu atthi .

Rūpī rūpāni passatīti ettha ajjhattakesādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ , tadassa atthīti rūpī .

Bahiddhā rūpāni passatīti bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati .

Iminā ajjhattaP3.256 bahiddhāvatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāripi rūpāvacarajjhānāni dassitāni .

Ajjhattaṃ arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī , attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho .

Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni .

Subhanteva adhimutto hotīti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni .

Tattha kiñcāpi antoappanāyaṃ subhantiM3.177 ābhogo natthi , yo pana suvisuddhaṃ subhakasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā viharati , so yasmā subhanti adhimutto hotīti vattabbataṃ āpajjati , tasmā evaṃ desanā katā .

Paṭisambhidāmagge pana ‘‘ kathaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho .

Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati … pe … mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti .

Karuṇāsahagatena , muditāsahagatena , upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati … pe … upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti .

Evaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho ’’ ti ( paṭi . ma .1.212) vuttaṃ .

SabbasoV3.181 rūpasaññānan tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttameva .

Ayaṃ aṭṭhamo vimokkhoti ayaṃ catunnaṃ khandhānaṃ sabbasoP3.257 vissaṭṭhattā vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāma .

249. Abhibhāyatanakathāyaṃ abhibhāyatanānīti abhibhavanakāraṇāni .

Kiṃ abhibhavanti ?

Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi .

Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti , puggalassa ñāṇuttaritāya ārammaṇāni .

Ajjhattaṃ rūpasaññītiādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti .

Ajjhattañca nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti , pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti , lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti , odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti .

Taṃ pana sunīlaṃ supītakaṃ sulohitakaṃ suodātaṃ na hoti , asuvisuddhameva hoti .

Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassetaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti , nimittaṃ pana bahiddhā , so evaṃ ajjhattaṃ parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena –

‘‘ ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī ’’ ti vuccati .

Parittānīti avaḍḍhitāni .

Suvaṇṇadubbaṇṇānīti suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā , parittavaseneva idamabhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ .

TāniM3.178P3.258 abhibhuyyāti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘‘ kimettha bhuñjitabbaṃ atthī ’’ ti saṅkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti , evamevaṃ ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo –

‘‘ kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi , nāyaṃ mama bhāro ’’ ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati , saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho .

Jānāmi passāmīti iminā panassa ābhogo kathito , so ca kho samāpattito vuṭṭhitassa , na antosamāpattiyaṃ .

Evaṃsaññī hotīti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti .

Abhibhavasaññā hissa antosamāpattiyaṃ atthi , ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva .

Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni , mahantānīti attho .

Abhibhuyyāti ettha pana yathā mahagghasoV3.182 puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘‘ aññāpi hotu , aññāpi hotu , kimesā mayhaṃ karissatī ’’ ti taṃ na mahantato passati , evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘ kimettha samāpajjitabbaṃ , nayidaṃ appamāṇaṃ , na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī ’’ ti tāni abhibhavitvā samāpajjati , saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho .

Ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito .

EkoP3.259 bahiddhā rūpāni passatīti yassa parikammampi nimittampi bahiddhāva uppannaṃ , so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena –

‘‘ ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī ’’ ti vuccati .

Sesamettha catutthābhibhāyatane vuttanayameva .

Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ , appamāṇaṃ mohacaritavasena , suvaṇṇaṃ dosacaritavasena , dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena .

Etesañhi etāni sappāyāni .

Sā ca nesaṃ sappāyatā vitthārato visuddhimagge cariyaniddese vuttā .

Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ .

Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena .

Nīlanidassanānīti nidassanavasena .

Apaññāyamānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃM3.179 hoti .

Nīlanibhāsānīti idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ , nīlobhāsāni nīlapabhāyuttānīti attho .

Etena nesaṃ suvisuddhataṃ dasseti .

Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni cattāri abhibhāyatanāni vuttāni .

Umāpupphan ti etañhi pupphaṃ siniddhaṃ muduṃ dissamānampi nīlameva hoti .

Girikaṇṇikapupphādīni pana dissamānāni setadhātukāni honti .

Tasmā idameva gahitaṃ , na tāni .

Bārāṇaseyyakan ti bārāṇasiyaṃ bhavaṃ .

Tattha kira kappāsopi mudu , suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā , udakampi suci siniddhaṃ , tasmā vatthaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ hoti , dvīsu passesu maṭṭhaṃ mudu siniddhaṃ khāyati .

PītānītiādīsuP3.260 imināva nayena attho veditabbo .

‘‘ Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā ’’ tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañceva parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge vitthārato vuttameva .

Abhiññāvosānapāramippattāti ito pubbesu satipaṭṭhānādīsu te dhamme bhāvetvā arahattappattāvaV3.183 abhiññāvosānapāramippattā nāma honti , imesu pana aṭṭhasu abhibhāyatanesu ciṇṇavasībhāvāyeva abhiññāvosānapāramippattā nāma .

250. Kasiṇakathāyaṃ sakalaṭṭhena kasiṇāni , tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanāni .

Uddhan ti upari gaganatalābhimukhaṃ .

Adhoti heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṃ .

Tiriyan ti khettamaṇḍalamiva samantā paricchinditvā .

Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti , ekacco adho , ekacco samantato .

Tena tena kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo .

Tena vuttaṃ –

‘‘ pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃadhotiriyan ’’ ti .

Advayan ti disāanudisāsu advayaṃ .

Idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ .

Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakamevaP3.261 hoti anaññaṃ , evamevaṃ pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti , natthi tassa añño kasiṇasambhedoti .

Esa nayo sabbattha .

Appamāṇan ti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ .

Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati , ayamassa ādi , idaṃ majjhanti pamāṇaṃ gaṇhātīti .

Viññāṇakasiṇan ti cetthaM3.180 kasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ viññāṇaṃ .

Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse , kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā .

Ayamettha saṅkhepo .

Kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato visuddhimagge vuttāneva .

Idhāpi ciṇṇavasibhāveneva abhiññāvosānapāramippattā hontīti veditabbā .

Tathā ito anantaresu catūsu jhānesu .

Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ mahāassapurasutte vuttameva .

252. Vipassanāñāṇe pana rūpītiādīnamattho vuttoyeva .

Ettha sitamettha paṭibaddhan ti ettha cātumahābhūtike kāye nissitañca paṭibaddhañca .

Subhoti sundaro .

Jātimāti suparisuddhaākarasamuṭṭhito .

Suparikammakatoti suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo .

Acchoti tanucchavi .

Vippasannoti suṭṭhu vippasanno .

Sabbākārasampannoti dhovana vedhanādīhi sabbehi ākārehi sampanno .

Nīlan tiādīhiP3.262 vaṇṇasampattiṃ dasseti .

Tādisañhi āvutaṃ pākaṭaṃ hoti .

Evameva khoti ettha evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ – maṇi viya hi karajakāyo .

ĀvutasuttaṃV3.184 viya vipassanāñāṇaṃ .

Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu .

Hatthe karitvā paccavekkhato ‘‘ ayaṃ kho maṇī ’’ ti maṇino āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno cātumahābhūtikakāyassa āvibhūtakālo .

‘‘ Tatridaṃ suttaṃ āvutan ’’ ti suttassa āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tadārammaṇānaṃ phassapañcamakānaṃ vā sabbacittacetasikānaṃ vā vipassanāñāṇasseva vā āvibhūtakāloti .

Kiṃ panetaṃ ñāṇassa āvibhūtaṃ , puggalassāti .

Ñāṇassa , tassa pana āvibhāvattā puggalassa āvibhūtāva honti .

Idañca vipassanāñāṇaṃ maggassa anantaraṃ , evaṃ santepi yasmā abhiññāvāre āraddhe etassa antarāvāro natthi , tasmā idheva dassitaṃ .

Yasmā ca aniccādivasena akatasammasanassa dibbāya sotadhātuyā bheravasaddaṃ suṇanto pubbenivāsānussatiyā bherave khandhe anussarato dibbena cakkhunā bheravarūpaṃM3.181 passato bhayasantāso uppajjati , na aniccādivasena katasammasanassa , tasmā abhiññāpattassa bhayavinodakahetusampādanatthampi idaṃ idheva dassitaṃ .

Idhāpi arahattavaseneva abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā .

253. ManomayiddhiyaṃP3.263 ciṇṇavasitāya .

Tattha manomayan ti manena nibbattaṃ .

Sabbaṅgapaccaṅgin ti sabbehi aṅgehi ca paccaṅgehi ca samannāgataṃ .

Ahīnindriyan ti saṇṭhānavasena avikalindriyaṃ .

Iddhimatā nimmitarūpañhi sace iddhimā odāto , tampi odātaṃ .

Sace aviddhakaṇṇo , tampi aviddhakaṇṇanti evaṃ sabbākārehi tena sadisameva hoti .

Muñjamhā īsikan tiādi upamattayampi taṃ sadisabhāvadassanatthameva vuttaṃ .

Muñjasadisā eva hi tassa anto īsikā hoti .

Kosasadisoyeva asi , vaṭṭāya kosiyā vaṭṭaṃ asimeva pakkhipanti , patthaṭāya patthaṭaṃ .

Karaṇḍāti idampi ahikañcukassa nāmaṃ , na vilīvakaraṇḍakassa .

Ahikañcuko hi ahinā sadisova hoti .

Tattha kiñcāpi ‘‘ puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyyā ’’ ti hatthena uddharamāno viya dassito , atha kho cittenevassa uddharaṇaṃ veditabbaṃ .

Ayañhi ahi nāma sajātiyaṃV3.185 ṭhito , kaṭṭhantaraṃ vā rukkhantaraṃ vā nissāya , tacato sarīranikkaḍḍhanapayogasaṅkhātena thāmena , sarīraṃ khādamānaṃ viya purāṇatacaṃ jigucchantoti imehi catūhi kāraṇehi sayameva kañcukaṃ jahāti , na sakkā tato aññena uddharituṃ .

Tasmā cittena uddharaṇaṃ sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ .

Iti muñjādisadisaṃ imassa bhikkhuno sarīraṃ , īsikādisadisaṃ nimmitarūpanti idamettha opammasaṃsandanaṃ .

NimmānavidhānaṃP3.264 panettha parato ca iddhividhādipañcaabhiññākathā sabbākārena visuddhimagge vitthāritāti tattha vuttanayeneva veditabbā .

Upamāmattameva hi idha adhikaṃ .

Tattha chekakumbhakārādayo viya iddhividhañāṇalābhī bhikkhu daṭṭhabbo .

Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Icchiticchitabhājanavikatiādikaraṇaṃ viya tassa bhikkhuno vikubbanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Idhāpi ciṇṇavasitāvaseneva abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā .

Tathā ito parāsu catūsu abhiññāsu .

255. TatthaM3.182 dibbasotadhātuupamāyaṃ saṅkhadhamoti saṅkhadhamako .

Appakasirenevāti niddukkheneva .

Viññāpeyyāti jānāpeyya .

Tattha evaṃ cātuddisā viññāpente saṅkhadhamake ‘‘ saṅkhasaddo ayan ’’ ti vavatthāpentānaṃ sattānaṃ tassa saṅkhasaddassa āvibhūtakālo viya yogino dūrasantikabhedānaṃ dibbānañceva mānusakānañca saddānaṃ āvibhūtakālo daṭṭhabbo .

256. Cetopariyañāṇa-upamāyaṃ daharoti taruṇo .

Yuvāti yobbanena samannāgato .

Maṇḍanakajātikoti yuvāpi samāno na alasiyo kiliṭṭhavatthasarīro , atha kho maṇḍanakapakatiko , divasassa dve tayo vāre nhāyitvā suddhavattha-paridahana-alaṅkārakaraṇasīloti attho .

Sakaṇikan tiP3.265 kāḷatilakavaṅka-mukhadūsipīḷakādīnaṃ aññatarena sadosaṃ .

Tattha yathā tassa mukhanimittaṃ paccavekkhato mukhadoso pākaṭo hoti , evaṃ cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotīti veditabbaṃ .

Pubbenivāsaupamādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ sabbaṃ mahāassapure vuttameva .

259. Ayaṃ kho udāyi pañcamo dhammoti ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena ekaṃ dhammaṃV3.186 katvā pañcamo dhammoti vutto .

Yathā hi aṭṭhakanāgarasutte ( ma . ni .2.17 ādayo ) ekādasa pabbāni pucchāvasena ekadhammo kato , evamidha ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena eko dhammo katoti veditabbāni .

Imesu ca pana ekūnavīsatiyā pabbesu paṭipāṭiyā aṭṭhasu koṭṭhāsesu vipassanāñāṇe ca āsavakkhayañāṇe ca arahattavasena abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā , sesesu ciṇṇavasibhāvavasena .

Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Samaṇamuṇḍikasuttavaṇṇanā

260. EvaṃV3.187M3.183 me sutan ti samaṇamuṇḍikasuttaṃ .

Tattha uggāhamānoti tassa paribbājakassa nāmaṃ .

Sumanoti pakatināmaṃ .

Kiñci kiñci pana uggahituṃ uggāhetuṃ samatthatāya uggāhamānoti naṃ sañjānanti .

SamayaṃP3.266 pavadanti etthāti samayappavādakaṃ .

Tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhācelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṃ pavadanti kathenti dīpenti , tasmā so ārāmo samayappavādakoti vuccati .

Sveva tindukācīrasaṅkhātāya timbarūsakarukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīraṃ .

Yasmā panettha paṭhamaṃ ekā sālā ahosi , pacchā mahāpuññaṃ poṭṭhapādaparibbājakaṃ nissāya bahū sālā katā , tasmā tameva ekaṃ sālaṃ upādāya laddhanāmavasena ekasālakoti vuccati .

Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasañchanno ārāmoti katvā mallikāya ārāmoti saṅkhaṃ gato .

Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme .

Paṭivasatīti vāsaphāsutāya vasati .

Divā divassāti divasassa divā nāma majjhanhātikkamo , tasmiṃ divasassapi divābhūte atikkantamatte majjhanhike nikkhamīti attho .

Paṭisallīnoti tato tato rūpādigocarato cittaṃ paṭisaṃharitvā līno , jhānaratisevanavasena ekībhāvaṃ gato .

Manobhāvanīyānan ti manavaḍḍhanakānaṃ , yeP3.267 āvajjato manasikaroto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti unnamati vaḍḍhati .

Yāvatāti yattakā .

Ayaṃ tesaṃ aññataroti ayaṃ tesaṃ abbhantaro eko sāvako .

Appeva nāmāti tassa upasaṅkamanaṃ patthayamāno āha .

Patthanākāraṇaṃ pana sandakasutte vuttameva .

261. Etadavocāti dandapañño ayaṃ gahapati , dhammakathāya naṃ saṅgaṇhitvā attano sāvakaṃ karissāmīti maññamāno etaṃ ‘‘ catūhi kho ’’ tiādivacanaṃ avoca .

Tattha paññpemīti dassemi ṭhapemi .

Sampannakusalan ti paripuṇṇakusalaṃ .

Paramakusalan ti uttamakusalaṃ .

Ayojjhan ti vādayuddhena yujjhitvā cāletuṃ asakkuṇeyyaṃ acalaṃ nikkampaṃ thiraṃ .

NaM3.184 karotīti akaraṇamattamevaV3.188 vadati , ettha pana saṃvarappahānaṃ vā paṭisevanappahānaṃ vā na vadati .

Sesapadesupi eseva nayo .

Neva abhinandīti titthiyā nāma jānitvāpi ajānitvāpi yaṃ vā taṃ vā vadantīti maññamāno nābhinandi .

Na paṭikkosīti sāsanassa anulomaṃ viya pasannākāraṃ viya vadatīti maññamāno na paṭisedheti .

262. Yathā uggāhamānassāti yathā tassa vacanaṃ , evaṃ sante uttānaseyyako kumāro ayojjhasamaṇo thirasamaṇo bhavissati , mayaṃ pana evaṃ na vadāmāti dīpeti .

Kāyotipi na hotīti sakakāyo parakāyotipi visesañāṇaṃ na hoti .

AññatraP3.268 phanditamattāti paccattharaṇe valisamphassena vā maṅguladaṭṭhena vā kāyaphandanamattaṃ nāma hoti .

Taṃ ṭhapetvā aññaṃ kāyena karaṇakammaṃ nāma natthi .

Tampi ca kilesasahagatacitteneva hoti .

Vācātipi na hotīti micchāvācā sammāvācātipi nānattaṃ na hoti .

Roditamattāti jighacchāpipāsāparetassa pana roditamattaṃ hoti .

Tampi kilesasahagatacitteneva .

Saṅkappoti micchāsaṅkappo sammāsaṅkappotipi nānattaṃ na hoti .

Vikūjitamattāti vikūjitamattaṃ rodanahasitamattaṃ hoti .

Daharakumārakānañhi cittaṃ atītārammaṇaṃ pavattati , nirayato āgatā nirayadukkhaṃ saritvā rodanti , devalokato āgatā hasanti , tampi kilesasahagatacitteneva hoti .

Ājīvoti micchājīvo sammājīvotipi nānattaṃ na hoti .

Aññatra mātuthaññāti thaññacoradārakā nāma honti , mātari khīraṃ pāyantiyā apivitvā aññavihitakāle piṭṭhipassena āgantvā thaññaṃ pivanti .

Ettakaṃ muñcitvā añño micchājīvo natthi .

Ayampi kilesasahagatacitteneva hotīti dasseti .

263. Evaṃ paribbājakavādaṃ paṭikkhipitvā idāni sayaṃ sekkhabhūmiyaṃ mātikaṃ ṭhapento catūhi kho ahan tiādimāha .

Tattha samadhigayha tiṭṭhatīti visesetvā tiṭṭhati .

NaP3.269 kāyena pāpa kamman tiādīsu na kevalaṃ akaraṇamattameva , bhagavā pana ettha saṃvarappahānapaṭisaṅkhā paññapeti .

TaṃM3.185 sandhāyevamāha .

Na ceva sampannakusalan tiādi pana khīṇāsavaṃ sandhāya vuttaṃ .

IdāniV3.189 asekkhabhūmiyaṃ mātikaṃ ṭhapento dasahi kho ahan tiādimāha .

Tattha tīṇi padāni nissāya dve paṭhamacatukkā ṭhapitā , ekaṃ padaṃ nissāya dve pacchimacatukkā .

Ayaṃ sekkhabhūmiyaṃ mātikā .

264. Idāni taṃ vibhajanto katame ca thapati akusalasīlātiādimāha .

Tattha sarāgan ti aṭṭhavidhaṃ lobhasahagatacittaṃ .

Sadosan ti paṭighasampayuttacittadvayaṃ .

Samohan ti vicikicchuddhaccasahagatacittadvayampi vaṭṭati , sabbākusalacittānipi .

Moho sabbākusale uppajjatīti hi vuttaṃ .

Itosamuṭṭhānāti ito sarāgādicittato samuṭṭhānaṃ uppatti etesanti itosamuṭṭhānā .

Kuhin ti kataraṃ ṭhānaṃ pāpuṇitvā aparisesā nirujjhanti .

Ettheteti sotāpattiphale bhummaṃ .

Pātimokkhasaṃvarasīlañhi sotāpattiphale paripuṇṇaṃ hoti , taṃ ṭhānaṃ patvā akusalasīlaṃ asesaṃ nirujjhati .

Akusalasīlanti ca dussīlassetaṃ adhivacananti veditabbaṃ .

Akusalānaṃ sīlānaṃ nirodhāya paṭipannoti ettha yāva sotāpattimaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti , phalapatte pana te nirodhitā nāma honti .

265. Vītarāgan tiādīhiP3.270 aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalacittameva vuttaṃ .

Etena hi kusalasīlaṃ samuṭṭhāti .

Sīlavā hotīti sīlasampanno hoti guṇasampanno ca .

No ca sīlamayoti alamettāvatā , natthi ito kiñci uttari karaṇīyanti evaṃ sīlamayo na hoti .

Yatthassa teti arahattaphale bhummaṃ .

Arahattaphalañhi patvā akusalasīlaṃ asesaṃ nirujjhati .

Nirodhāya paṭipannoti ettha yāva arahattamaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti , phalapatte pana te nirodhitā nāma honti .

266. Kāmasaññā dīsuV3.190 kāmasaññā aṭṭhalobhasahagatacittasahajātā , itarā dve domanassasahagatacittadvayena sahajātā .

PaṭhamaṃM3.186 jhānan ti anāgāmiphalapaṭhamajjhānaṃ .

Ettheteti anāgāmiphale bhummaṃ .

Anāgāmiphalañhi patvā akusalasaṅkappā aparisesā nirujjhanti .

Nirodhāya paṭipannoti ettha yāva anāgāmimaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti , phalapatte pana te nirodhitā nāma honti .

Nekkhammasaññādayo hi tissopi aṭṭhakāmāvacarakusalasahajātasaññāva .

267. Ettheteti arahattaphale bhummaṃ .

Dutiyajjhānikaṃ arahattaphalañhi pāpuṇitvā kusalasaṅkappā aparisesā nirujjhanti .

Nirodhāya paṭipannoti ettha yāva arahattamaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti , phalapatte pana te nirodhitā nāma honti .

Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Samaṇamuṇḍikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .