8. Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā
454. Evaṃ
V3.303 me sutan ti vāseṭṭhasuttaṃ .Tattha icchānaṅgalavanasaṇḍeti icchānaṅgalagāmassa avidūre vanasaṇḍe .
Caṅkīti ādayo pañcapi janā rañño pasenadissa kosalassa purohitā eva .
Aññe ca abhiññātāti aññe ca bahū abhiññātā brāhmaṇā .
Te kira chaṭṭhe chaṭṭhe māse dvīsu ṭhānesu sannipatanti .
Yadā jātiṃ sodhetukāmā honti , tadā pokkharasātissa santike jātisodhanatthaṃ ukkaṭṭhāya sannipatanti .
Yadā mante sodhetukāmā honti , tadā icchānaṅgale sannipatanti .
Imasmiṃ kāle mantasodhanatthaṃ sannipatiṃsu .
Ayamantarā kathāti yaṃ attano sahāyakabhāvānurūpaṃ kathaṃ kathentā anuvicariṃsu , tassā kathāya antarā ayamaññā kathā udapādi .
Sīlavāti guṇavā .
Vattasampannoti ācārasampanno .
455. Anuññātapaṭiññātāti
P3.432 sikkhitā tumheti evaṃ ācariyehi anuññātā , āma ācariya sikkhitamhāti evaṃ sayañca paṭiññātā .Asmāti bhavāma .
Ahaṃ pokkharasātissa , tārukkhassāyaṃ māṇavoti ahaṃ pokkharasātissa jeṭṭhantevāsī aggasisso , ayaṃ tārukkhassāti dīpeti .
Tevijjānan ti tivedānaṃ brāhmaṇānaṃ .
Yadakkhātan ti yaṃ atthato ca byañjanato ca ekaṃ padampi akkhātaṃ .
Tatra kevalinosmaseti taṃ sakalaṃ jānanato tattha niṭṭhāgatamhāti attho .
Idāni taṃ kevalibhāvaṃ āvikaronto padakasmātiādimāha .
Tattha jappe ācariyasādisāti kathanaṭṭhāne mayaṃ ācariyasadisāyeva .
Kammunāti
M3.295 dasakusalakammapathakammunā .Ayañhi pubbe sattavidhaṃ kāyavacīkammaṃ sandhāya ‘‘ yato kho , bho , sīlavā hotī ’’ ti āha , tividhaṃ manokammaṃ sandhāya ‘‘ vattasampanno ’’ ti .
Tena samannāgato hi ācārasampanno hoti .
Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumantabhāvena bhagavantaṃ ālapati .
Khayātītan ti
V3.304 ūnabhāvaṃ atītaṃ , paripuṇṇanti attho .Peccāti upagantvā .
Namassantīti namo karonti .
Cakkhuṃ loke samuppannan ti avijjandhakāre loke taṃ andhakāraṃ vidhamitvā lokassa diṭṭhadhammikādiatthadassanena cakkhu hutvā samuppannaṃ .
456. Evaṃ
P3.433 vāseṭṭhena thometvā yācito bhagavā dvepi jane saṅgaṇhanto tesaṃ vo ahaṃ byakkhissan tiādimāha .Tattha byakkhissan ti byākarissāmi .
Anupubban ti tiṭṭhatu tāva brāhmaṇacintā , tiṇarukkhakīṭapaṭaṅgato paṭṭhāya anupaṭipāṭiyā ācikkhissāmīti attho .
Jātivibhaṅgan ti jātivitthāraṃ .
Aññamaññā hi jātiyoti tesaṃ tesañhi pāṇānaṃ jātiyo aññamaññā nānappakārāti attho .
Tiṇarukkheti anupādinnakajātiṃ katvā pacchā upādinnakajātiṃ kathessāmi , evaṃ tassa jātibhedo pākaṭo bhavissatīti imaṃ desanaṃ ārabhi .
Mahāsīvatthero pana ‘‘ kiṃ , bhante , anupādinnakaṃ bījanānatāya nānaṃ , upādinnaṃ kammanānatāyāti ?
Evaṃ vattuṃ na vaṭṭatī ’’ ti pucchito āma na vaṭṭati .
Kammañhi yoniyaṃ khipati .
Yonisiddhā ime sattā nānāvaṇṇā hontīti .
Tiṇarukkheti ettha antopheggū bahisārā antamaso tālanāḷikerādayopi tiṇāneva , antosārā pana bahipheggū sabbe rukkhā nāma .
Na cāpi paṭijānareti mayaṃ tiṇā mayaṃ rukkhāti vā , ahaṃ tiṇaṃ , ahaṃ rukkhoti vā evaṃ na jānanti .
Liṅgaṃ jātimayan ti ajānantānampi ca tesaṃ jātimayameva saṇṭhānaṃ attano mūlabhūtatiṇādisadisameva hoti .
Kiṃ kāraṇā ?
Aññamaññā hi jātiyo .
Yasmā aññā tiṇajāti , aññā rukkhajāti .
Tiṇesupi aññā tālajāti , aññā nāḷikerajāti , evaṃ vitthāretabbaṃ .
Iminā idaṃ dasseti – yaṃ jātivasena nānā
M3.296 hoti , taṃ attano paṭiññaṃ paresaṃ vā upadesaṃ vināpi aññajātito visesena gayhati .Yadi ca jātiyā brāhmaṇo
P3.434 bhaveyya , sopi attano paṭiññaṃ paresaṃ vā upadesaṃ vinā khattiyato vessato suddato vā visesena gayheyya , na ca gayhati .Tasmā na jātiyā brāhmaṇoti .
Parato pana ‘‘ yathā etāsu jātīsū ’’ ti gāthāya etamatthaṃ vacībhedeneva āvikarissati .
Evaṃ
V3.305 anupādinnakesu jātiṃ dassetvā upādinnakesu dassento tato kīṭetiādimāha .Yāva kunthakipilliketi kunthakipillikaṃ pariyantaṃ katvāti attho .
Ettha ca ye uppatitvā gacchanti , te paṭaṅgā nāma .
Aññamaññā hi jātiyoti tesampi nīlarattādivaṇṇavasena jātiyo nānappakārāva honti .
Khuddaketi kāḷakādayo .
Mahallaketi sasabiḷārādayo .
Pādūdareti udarapāde , udaraṃyeva nesaṃ pādāti vuttaṃ hoti .
Dīghapiṭṭhiketi sappānañhi sīsato yāva naṅguṭṭhā piṭṭhiyeva hoti , tena te ‘‘ dīghapiṭṭhikā ’’ ti vuccanti .
Udaketi odake , udakamhi jāte .
Pakkhīti sakuṇe .
Te hi pattehi yantīti pattayānā , vehāsaṃ gacchantīti vihaṅgamā .
Evaṃ thalajalākāsagocarānaṃ pāṇānaṃ jātibhedaṃ dassetvā idāni yenādhippāyena taṃ dasseti , taṃ āvikaronto yathā etāsūti gāthamāha .
Tassattho saṅkhepena vuttova .
Vitthārato panettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ
P3.435 sayameva dassento na kesehītiādimāha .Tatrāyaṃ yojanā – yaṃ vuttaṃ ‘‘ natthi manussesu liṅgajātimayaṃ puthū ’’ ti , taṃ evaṃ natthīti veditabbaṃ .
Seyyathidaṃ ?
Na kesehīti .
Na hi –
‘‘ brāhmaṇānaṃ edisā kesā honti , khattiyānaṃ edisā ’’ ti niyamo atthi yathā hatthiassamigādīnanti iminā nayena sabbaṃ yojetabbaṃ .
Liṅgaṃ jātimayaṃ neva , yathā aññāsu jātisūti idaṃ pana vuttassevatthassa nigamananti veditabbaṃ .
Tassāyaṃ yojanā – evaṃ yasmā imehi
M3.297 kesādīhi natthi manussesu liṅgaṃ jātimayaṃ puthu , tasmā veditabbametaṃ ‘‘ brāhmaṇādibhedesu manussesu liṅgaṃ jātimayaṃ neva , yathā aññāsu jātisū ’’ ti . 457. Idāni evaṃ jātibhede asatipi ‘‘ brāhmaṇo khattiyo ’’ ti idaṃ nānattaṃ yathā jātaṃ
V3.306 , taṃ dassetuṃ paccattan ti gāthamāha .Tattha vokāran ti nānattaṃ .
Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā hi tiracchānānaṃ yonisiddhameva kesādisaṇṭhānena nānattaṃ , tathā brāhmaṇādīnaṃ attano attano sarīre taṃ natthi .
Evaṃ santepi yadetaṃ ‘‘ brāhmaṇo khattiyo ’’ ti vokāraṃ , taṃ vokārañca manussesu samaññāya pavuccati , vohāramatteneva pavuccatīti .
Ettāvatā bhagavā bhāradvājassa vādaṃ niggaṇhitvā idāni yadi jātiyā brāhmaṇo bhaveyya , ājīvasīlācāravipannopi brāhmaṇo bhaveyya .
Yasmā pana porāṇā brāhmaṇā tassa brāhmaṇabhāvaṃ na icchanti , loke ca aññepi paṇḍitamanussā , tasmā vāseṭṭhassa vādaṃ paggaṇhanto yo hi koci manussesūti aṭṭha gāthā āha .
Tattha gorakkhan ti khettarakkhaṃ , kasikammanti vuttaṃ hoti .
Goti hi pathaviyā nāmaṃ , tasmā evamāha .
Puthusippenāti tantavāyakammādinānāsippena .
Vohāran ti vaṇijjaṃ .
Parapessenāti
P3.436 paresaṃ veyyāvaccakammena .Issatthan ti āvudhajīvikaṃ , usuñca sattiṃ cāti vuttaṃ hoti .
Porohiccenāti purohitakammena .
Evaṃ brāhmaṇasamayena ca lokavohārena ca ājīvasīlācāravipannassa abrāhmaṇabhāvaṃ sādhetvā evaṃ sante na jātiyā brāhmaṇo , guṇehi pana brāhmaṇo hoti .
Tasmā yattha katthaci kule jāto yo guṇavā , so brāhmaṇo , ayamettha ñāyoti evametaṃ ñāyaṃ atthato āpādetvā idāni naṃ vacībhedena pakāsento na cāhaṃ brāhmaṇan tiādimāha .
Tassattho – ahañhi yvāyaṃ catunnaṃ yonīnaṃ yattha katthaci jāto , tatrāpi visesena yo brāhmaṇassa saṃvaṇṇitāya mātari sambhūto , taṃ yonijaṃ mattisambhavaṃ , yā cāyaṃ ubhato sujātotiādinā nayena brāhmaṇehi brāhmaṇassa parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yoni vuttā , saṃsuddhagahaṇikoti iminā
M3.298 ca mātisampatti , tatopi jātasambhūtattā yonijo mattisambhavoti vuccati , taṃ yonijaṃ mattisambhavaṃ iminā ca yonijamattisambhavamattena na brāhmaṇaṃ brūmi .Kasmā ?
Yasmā , bho bhoti , vacanamattena aññehi sakiñcanehi visiṭṭhattā bhovādi nāma so hoti , sace hoti sakiñcano sapalibodho .
Yo panāyaṃ yattha katthaci jātopi rāgādikiñcanābhāvena akiñcano , sabbagahaṇapaṭinissaggena anādāno , akiñcanaṃ anādānaṃ , tamahaṃ brūmi
P3.437 brāhmaṇaṃ .Kasmā ?
Yasmā bāhitapāpoti .
458. Kiñcabhiyyo
V3.307 sabbasaṃyojanaṃ chetvātiādi sattavīsati gāthā .Tattha sabbasaṃyojanan ti dasavidhasaṃyojanaṃ .
Na paritassatīti taṇhāparitassanāya na paritassati .
Saṅgātigan ti rāgasaṅgādayo atikkantaṃ .
Visaṃyuttan ti catūhi yonīhi sabbakilesehi vā visaṃyuttaṃ .
Naddhin ti upanāhaṃ .
Varattan ti taṇhaṃ .
Sandānan ti yuttapāsaṃ , diṭṭhipariyuṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ .
Sahanukkaman ti anukkamo vuccati pāse pavesanagaṇṭhi , diṭṭhānusayassetaṃ nāmaṃ .
Ukkhittapalighan ti ettha palighoti avijjā .
Buddhan ti catusaccabuddhaṃ .
Titikkhatīti khamati .
Khantibalan ti adhivāsanakhantibalaṃ .
Sā pana sakiṃ uppannā balānīkaṃ nāma na hoti , punappunaṃ uppannā pana hoti .
Tassā atthitāya balānīkaṃ .
Vatavantan ti dhutaṅgavantaṃ .
Sīlavantan ti guṇavantaṃ .
Anussadan ti rāgādiussadavirahitaṃ .
‘‘ Anussutan ’’ tipi pāṭho , anavassutanti attho .
Dantan ti nibbisevanaṃ .
Na limpatīti na allīyati .
Kāmesūti kilesakāmavatthukāmesu .
Dukkhassa
P3.438 pajānāti , idheva khayan ti ettha arahattaphalaṃ dukkhakkhayoti adhippetaṃ .Pajānātīti adhigamavasena jānāti .
Pannabhāran ti ohitabhāraṃ , khandhakilesaabhisaṅkhārakāmaguṇabhāre otāretvā ṭhitaṃ .
Visaṃyuttapadaṃ vuttatthameva .
Gambhīrapaññan ti gambhīresu ārammaṇesu pavattapaññaṃ .
Medhāvin ti pakatipaññāya paññavantaṃ .
Anāgārehi
M3.299 cūbhayan ti anāgārehi ca visaṃsaṭṭhaṃ ubhayañca , dvīhipi cetehi visaṃsaṭṭhamevāti attho .Anokasārin ti okaṃ vuccati pañcakāmaguṇālayo , taṃ anallīyamānanti attho .
Appicchan ti anicchaṃ .
Tasesūti
V3.308 sataṇhesu .Thāvaresūti nittaṇhesu .
Attadaṇḍesūti gahitadaṇḍesu .
Nibbutan ti kilesanibbānena nibbutaṃ .
Sādānesūti saupādānesu .
Ohitoti patito .
459. Akakkasan ti niddosaṃ .
Sadoso hi rukkhopi sakakkasoti vuccati .
Viññāpanin ti atthaviññāpanikaṃ .
Saccan ti avisaṃvādikaṃ .
Udīrayeti bhaṇati .
Yāya
P3.439 nābhisajjeti yāya girāya parassa sajjanaṃ vā lagganaṃ vā na karoti , tādisaṃ apharusaṃ giraṃ bhāsatīti attho .Dīghan ti suttāruḷhabhaṇḍaṃ .
Rassan ti vippakiṇṇabhaṇḍaṃ .
Aṇun ti khuddakaṃ .
Thūlan ti mahantaṃ .
Subhāsubhan ti sundarāsundaraṃ .
Dīghabhaṇḍañhi appagghampi hoti mahagghampi .
Rassādīsupi eseva nayo .
Iti ettāvatā na sabbaṃ pariyādiṇṇaṃ ,‘‘ subhāsubhan ’’ ti iminā pana pariyādiṇṇaṃ hoti .
Nirāsayan ti nittaṇhaṃ .
Ālayāti taṇhālayā .
Aññāyāti jānitvā .
Amatogadhan ti amatabbhantaraṃ .
Anuppattan ti anupaviṭṭhaṃ .
Ubho saṅgan ti ubhayampetaṃ saṅgaṃ .
Puññañhi sagge laggāpeti , apuññaṃ apāye , tasmā ubhayampetaṃ saṅganti āha .
Upaccagāti atīto .
Anāvilan ti āvilakaraṇakilesavirahitaṃ .
Nandībhavaparikkhīṇan ti parikkhīṇanandiṃ parikkhīṇabhavaṃ .
‘‘ Yo
V3.309 iman ’’ ti gāthāya avijjāyeva visaṃvādakaṭṭhena palipatho , mahāviduggatāya duggaṃ , saṃsaraṇaṭṭhena saṃsāro , mohanaṭṭhena mohoti vutto .Tiṇṇoti
P3.440 caturoghatiṇṇo .Pāraṅgatoti nibbānaṃ gato .
Jhāyīti ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānavasena jhāyī .
Anejoti nittaṇho .
Anupādāya
M3.300 nibbutoti kiñci gahaṇaṃ aggahetvā sabbakilesanibbānena nibbuto .Kāmeti duvidhepi kāme .
Anāgāroti anāgāro hutvā .
Paribbajeti paribbajati .
Kāmabhavaparikkhīṇan ti khīṇakāmaṃ khīṇabhavaṃ .
Mānusakaṃ yogan ti mānusakaṃ pañcakāmaguṇayogaṃ .
Dibbaṃ yogan ti dibbaṃ pañcakāmaguṇayogaṃ .
Sabbayogavisaṃyuttan ti sabbakilesayogavisaṃyuttaṃ .
Ratin ti pañcakāmaguṇaratiṃ .
Aratin ti kusalabhāvanāya ukkaṇṭhitaṃ .
Vīran ti vīriyavantaṃ .
Sugatan ti sundaraṃ ṭhānaṃ gataṃ , sundarāya vā paṭipattiyā gataṃ .
Gatin ti nibbattiṃ .
Pureti atīte .
Pacchāti anāgate .
Majjheti paccuppanne .
Kiñcanan ti
P3.441 kiñcanakārako kileso .Mahesin ti mahante guṇe pariyesanaṭṭhena mahesiṃ .
Vijitāvinan ti vijitavijayaṃ .
460. Evaṃ bhagavā guṇato khīṇāsavaṃyeva brāhmaṇaṃ dassetvā ye jātito brāhmaṇoti abhinivesaṃ karonti , te idaṃ ajānantā , sāva nesaṃ diṭṭhi duddiṭṭhīti dassento samaññā hesāti gāthādvayamāha .
Tassattho – yadidaṃ brāhmaṇo khattiyo bhāradvājo vāseṭṭhoti nāmagottaṃ pakappitaṃ kataṃ abhisaṅkhataṃ , samaññā hesā lokasmiṃ , vohāramattanti attho .
Kasmā ?
Yasmā samuccā samudāgataṃ samaññāya āgataṃ .
Etañhi tattha tattha jātakāleyevassa ñātisālohitehi pakappitaṃ kataṃ .
No ce naṃ evaṃ pakappeyyuṃ , na koci kiñci disvā ayaṃ brāhmaṇoti vā bhāradvājoti
V3.310 vā jāneyya .Evaṃ pakappitaṃ petaṃ dīgharattānusayitaṃ , diṭṭhigatamajānataṃ , taṃ pakappitaṃ nāmagottaṃ ‘‘ nāmagottamattametaṃ , vohāratthaṃ pakappitan ’’ ti , ajānantānaṃ sattānaṃ hadaye dīgharattaṃ diṭṭhigatamanusayitaṃ .
Tassa anusayitattā taṃ nāmagottaṃ ajānantā no pabrunti ,‘‘ jātiyā hoti brāhmaṇo ’’ ti ajānantāva evaṃ vadantīti vuttaṃ hoti .
Evaṃ
M3.301 ‘‘ ye ‘ jātito brāhmaṇo ’ ti abhinivesaṃ karonti , te idaṃ vohāramattaṃ ajānantā , sāva nesaṃ diṭṭhi duddiṭṭhī ’’ ti dassetvā idāni nippariyāyameva jātivādaṃ paṭikkhipanto kammavādañca patiṭṭhapento na jaccātiādimāha .Tattha ‘‘ kammunā ’’ ti upaḍḍhagāthāya vitthāraṇatthaṃ kassako kammunātiādi vuttaṃ .
Tattha kammunāti paccuppannena kasikammādinibbattakacetanākammunā .
Paṭiccasamuppādadassāti
P3.442 iminā paccayena evaṃ hotīti evaṃ paṭiccasamuppādadassāvino .Kammavipākakovidāti sammānāvamānārahakule kammavasena uppatti hoti , aññāpi hīnapaṇītatā hīnapaṇīte kamme vipaccamāne hotīti .
Evaṃ kammavipākakusalā .
Kammunā vattatīti gāthāya pana lokoti vā pajāti vā sattoti vā ekoyevattho , vacanamattabhedo .
Purimapadena cettha ‘‘ atthi brahmā mahābrahmā seṭṭho sajitā ’’ ti diṭṭhiyā paṭisedho veditabbo .
Kammunā hi tāsu tāsu gatīsu vattati loko , tassa ko sajitāti .
Dutiyapadena ‘‘ evaṃ kammunā nibbattopi ca pavattepi atītapaccuppannabhedena kammunā vattati , sukhadukkhāni paccanubhonto hīnapaṇītādibhedañca āpajjanto pavattatī ’’ ti dasseti .
Tatiyena tamevatthaṃ nigameti ‘‘ evaṃ sabbathāpi kammanibandhanā sattā kammeneva baddhā hutvā pavattanti , na aññathā ’’ ti .
Catutthena tametthaṃ upamāya vibhāveti .
Yathā hi rathassa yāyato āṇi nibandhanaṃ hoti , na tāya anibaddho yāti , evaṃ lokassa nibbattato ca pavattato ca kammaṃ nibandhanaṃ , na tena anibaddho nibbattati na pavattati .
Idāni yasmā
P3.443 evaṃ kammanibandhano loko , tasmā seṭṭhena kammunā seṭṭhabhāvaṃ dassento tapenāti gāthādvayamāha .Tattha tapenāti dhutaṅgatapena .
Brahmacariyenāti methunaviratiyā .
Saṃyamenāti sīlena
V3.311 .Damenāti indriyadamena .
Etenāti etena seṭṭhena parisuddhena brahmabhūtena kammunā brāhmaṇo hoti .
Kasmā ?
Yasmā etaṃ brāhmaṇamuttamaṃ , yasmā etaṃ kammaṃ uttamo brāhmaṇaguṇoti vuttaṃ hoti .
‘‘ Brahmānan ’’ tipi pāṭho .
Ayaṃ panettha vacanattho – brahmaṃ ānetīti brahmānaṃ , brāhmaṇabhāvaṃ āvahatīti vuttaṃ hoti .
Dutiyagāthāya
M3.302 santoti santakileso .Brahmā sakkoti brahmā ca sakko ca , yo evarūpo , so na kevalaṃ brāhmaṇo , atha kho brahmā ca sakko ca so vijānataṃ paṇḍitānaṃ , evaṃ vāseṭṭha , jānāhīti vuttaṃ hoti .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .