5. Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā
207. Evaṃ
V3.151 me sutan ti māgaṇḍiyasuttaṃ .Tattha agyāgāreti aggihomasālayaṃ .
Tiṇasanthāraketi dve māgaṇḍiyā mātulo ca bhāgineyyo ca .
Tesu mātulo pabbajitvā arahattaṃ patto , bhāgineyyopi
P3.210 saupanissayo nacirasseva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissati .Athassa bhagavā upanissayaṃ disvā ramaṇīyaṃ devagabbhasadisaṃ gandhakuṭiṃ pahāya tattha chārikatiṇakacavarādīhi uklāpe agyāgāre tiṇasanthārakaṃ paññāpetvā parasaṅgahakaraṇatthaṃ katipāhaṃ vasittha .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Tenupasaṅkamīti na kevalaṃ taṃdivasameva , yasmā pana taṃ agyāgāraṃ gāmūpacāre dārakadārikāhi okiṇṇaṃ avivittaṃ , tasmā bhagavā niccakālampi divasabhāgaṃ tasmiṃ vanasaṇḍe vītināmetvā sāyaṃ vāsatthāya tattha upagacchati .
Addasā
M3.147 kho … pe … tiṇasanthārakaṃ paññattan ti bhagavā aññesu divasesu tiṇasanthārakaṃ saṅgharitvā saññāṇaṃ katvā gacchati , taṃdivasaṃ pana paññapetvāva agamāsi .Kasmā ?
Tadā hi paccūsasamaye lokaṃ oloketvāva addasa –
‘‘ ajja māgaṇḍiyo idhāgantvā imaṃ tiṇasanthārakaṃ disvā bhāradvājena saddhiṃ tiṇasanthārakaṃ ārabbha kathāsallāpaṃ karissati , athāhaṃ āgantvā dhammaṃ desessāmi , so dhammaṃ sutvā mama santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissati .
Paresaṃ saṅgahakaraṇatthameva hi mayā pāramiyo pūritā ’’ ti tiṇasanthārakaṃ paññapetvāva agamāsi .
Samaṇaseyyānurūpaṃ maññeti imaṃ tiṇasanthārakaṃ ‘‘ samaṇassa anucchavikā seyyā ’’ ti maññāmi .
Na ca asaññatasamaṇassa nivutthaṭṭhānametaṃ .
Tathāhettha hatthena ākaḍḍhitaṭṭhānaṃ vā pādena ākaḍḍhitaṭṭhānaṃ vā sīsena pahaṭaṭṭhānaṃ vā na paññāyati , anākulo anākiṇṇo abhinno
P3.211 chekena cittakārena tūlikāya paricchinditvā paññatto viya .Saññatasamaṇassa vasitaṭṭhānaṃ , kassa bho vasitaṭṭhānanti pucchati .
Bhūnahunoti hatavaḍḍhino mariyādakārakassa .
Kasmā evamāha ?
Chasu dvāresu vaḍḍhipaññāpanaladdhikattā .
Ayañhi tassa laddhi – cakkhu brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ , adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ , diṭṭhaṃ samatikkamitabbaṃ .
Sotaṃ brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ , asutaṃ
V3.152 sotabbaṃ , sutaṃ samatikkamitabbaṃ .Ghānaṃ brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ , aghāyitaṃ ghāyitabbaṃ , ghāyitaṃ samatikkamitabbaṃ .
Jivhā brūhetabbā vaḍḍhetabbā , assāyitaṃ sāyitabbaṃ , sāyitaṃ samatikkamitabbaṃ .
Kāyo brūhetabbo vaḍḍhetabbo , aphuṭṭhaṃ phusitabbaṃ , phuṭṭhaṃ samatikkamitabbaṃ .
Mano brūhetabbo vaḍḍhetabbo , aviññātaṃ vijānitabbaṃ , viññātaṃ samatikkamitabbaṃ .
Evaṃ so chasu dvāresu vaḍḍhiṃ paññapeti .
Bhagavā pana –
‘‘ Cakkhunā saṃvaro sādhu , sādhu sotena saṃvaro ;
Ghānena saṃvaro sādhu , sādhu jivhāya saṃvaro .
Kāyena saṃvaro sādhu , sādhu vācāya saṃvaro ;
Manasā saṃvaro sādhu , sādhu sabbattha saṃvaro ;
Sabbattha saṃvuto bhikkhu , sabbadukkhā pamuccatī ’’ ti .( dha . pa .360-361)–
Chasu
M3.148 dvāresu saṃvaraṃ paññapeti .Tasmā so ‘‘ vaḍḍhihato samaṇo gotamo mariyādakārako ’’ ti maññamāno ‘‘ bhūnahuno ’’ ti āha .
Ariye ñāye dhamme kusaleti parisuddhe kāraṇadhamme anavajje .
Iminā kiṃ dasseti ?
Evarūpassa nāma uggatassa paññātassa yasassino upari vācaṃ bhāsamānena vīmaṃsitvā upadhāretvā mukhe ārakkhaṃ ṭhapetvā bhāsitabbo
P3.212 hoti .Tasmā mā sahasā abhāsi , mukhe ārakkhaṃ ṭhapehīti dasseti .
Evañhi no sutte ocaratīti yasmā amhākaṃ sutte evaṃ āgacchati , na mayaṃ mukhāruḷhicchāmattaṃ vadāma , sutte ca nāma āgataṃ vadamānā kassa bhāyeyyāma , tasmā sammukhāpi naṃ vadeyyāmāti attho .
Appossukkoti mama rakkhanatthāya anussukko avāvaṭo hutvāti attho .
Vuttova naṃ vadeyyāti mayā vuttova hutvā apucchitova kathaṃ samuṭṭhāpetvā ambajambūādīni gahetvā viya apūrayamāno mayā kathitaniyāmena bhavaṃ bhāradvājo vadeyya , vadassūti attho .
208. Assosi
V3.153 khoti satthā ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā māgaṇḍiyaṃ tattha āgataṃ addasa , dvinnaṃ janānaṃ bhāsamānānaṃ dibbasotena saddampi assosi .Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattiyā vuṭṭhito .
Saṃviggoti pītisaṃvegena saṃviggo calito kampito .
Tassa kira etadahosi –
‘‘ neva māgaṇḍiyena samaṇassa gotamassa ārocitaṃ , na mayā .
Amhe muñcitvā añño ettha tatiyopi natthi , suto bhavissati amhākaṃ saddo tikhiṇasotena purisenā ’’ ti .
Athassa abbhantare pīti uppajjitvā navanavutilomakūpasahassāni uddhaggāni akāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ saṃviggo lomahaṭṭhajāto ’’ ti .
Atha
P3.213 kho māgaṇḍiyo paribbājakoti paribbājakassa pabhinnamukhaṃ viya bījaṃ paripākagataṃ ñāṇaṃ , tasmā sannisīdituṃ asakkonto āhiṇḍamāno puna satthu santikaṃ āgantvā ekamantaṃ nisīdi .Taṃ dassetuṃ ‘‘ atha kho māgaṇḍiyo ’’ tiādi vuttaṃ .
209. Satthā –
‘‘ evaṃ kira tvaṃ , māgaṇḍiya , maṃ avacā ’’ ti avatvāva cakkhuṃ kho , māgaṇḍiyāti paribbājakassa dhammadesanaṃ ārabhi .
Tattha vasanaṭṭhānaṭṭhena
M3.149 rūpaṃ cakkhussa ārāmoti cakkhu rūpārāmaṃ .Rūpe ratanti rūparataṃ .
Rūpena cakkhu āmoditaṃ pamoditanti rūpasamuditaṃ .
Dantan ti nibbisevanaṃ .
Guttan ti gopitaṃ .
Rakkhitan ti ṭhapitarakkhaṃ .
Saṃvutan ti pihitaṃ .
Saṃvarāyāti pidhānatthāya .
210. Paricāritapubboti abhiramitapubbo .
Rūpapariḷāhan ti rūpaṃ ārabbha uppajjanapariḷāhaṃ .
Imassa pana te , māgaṇḍiya , kimassa vacanīyan ti imassa rūpaṃ pariggaṇhitvā arahattappattassa khīṇāsavassa tayā kiṃ vacanaṃ vattabbaṃ assa , vuḍḍhihato mariyādakārakoti idaṃ vattabbaṃ , na vattabbanti pucchati .
Na kiñci , bho gotamāti , bho gotama , kiñci vattabbaṃ natthi .
Sesadvāresupi eseva nayo .
211. Idāni yasmā tayā pañcakkhandhe pariggahetvā arahattappattassa khīṇāsavassa kiñci vattabbaṃ natthi , ahañca pañcakkhandhe pariggahetvā
P3.214 sabbaññutaṃ patto , tasmā ahampi te na kiñci vattabboti dassetuṃ ahaṃ kho panātiādimāha .Tassa mayhaṃ māgaṇḍiyāti gihikāle attano sampattiṃ dassento āha .
Tattha vassikotiādīsu yattha sukhaṃ hoti vassakāle
V3.154 vasituṃ , ayaṃ vassiko .Itaresupi eseva nayo .
Ayaṃ panettha vacanattho – vassaṃ vāso vassaṃ , vassaṃ arahatīti vassiko .
Itaresupi eseva nayo .
Tattha vassiko pāsādo nātiucco hoti nātinīco , dvāravātapānānipissa nātitanūni nātibahūni , bhūmattharaṇapaccattharaṇakhajjabhojjānipettha missakāneva vaṭṭanti .
Hemantike thambhāpi bhittiyopi nīcā honti , dvāravātapānāni tanukāni sukhumacchiddāni .
Uṇhapavesanatthāya bhittiniyūhāni nīharīyanti .
Bhūmattharaṇapaccattharaṇanivāsanapārupanāni panettha uṇhavīriyāni kambalādīni vaṭṭanti .
Khajjabhojjaṃ siniddhaṃ kaṭukasannissitañca .
Gimhike thambhāpi bhittiyopi uccā honti .
Dvāravātapānāni panettha bahūni vipulajālāni bhavanti .
Bhūmattharaṇādīni dukūlamayāni vaṭṭanti , khajjabhojjāni madhurarasasītavīriyāni .
Vātapānasamīpesu cettha nava cāṭiyo ṭhapetvā udakassa pūretvā nīluppalādīhi sañchādenti .
Tesu tesu padesesu udakayantāni
M3.150 karonti , yehi deve vassante viya udakadhārā nikkhamanti .Bodhisattassa pana aṭṭhasatasuvaṇṇaghaṭe ca rajataghaṭe ca gandhodakassa pūretvā nīluppalagacchake katvā sayanaṃ parivāretvā ṭhapayiṃsu .
Mahantesu lohakaṭāhesu
P3.215 gandhakalalaṃ pūretvā nīluppalapadumapuṇḍarīkāni ropetvā utuggahaṇatthāya tattha tattha ṭhapesuṃ .Sūriyarasmīhi pupphāni pupphanti .
Nānāvidhā bhamaragaṇā pāsādaṃ pavisitvā pupphesu rasaṃ gaṇhantā vicaranti .
Pāsādo atisugandho hoti .
Yamakabhittiyā antare lohanāḷiṃ ṭhapetvā navabhūmikapāsādassa upari ākāsaṅgaṇe ratanamaṇḍapamatthake sukhumacchiddakaṃ jālaṃ baddhaṃ ahosi .
Ekasmiṃ ṭhāne sukkhamahiṃsacammaṃ pasāreti .
Bodhisattassa udakakīḷanavelāya mahiṃsacamme pāsāṇaguḷe khipanti , meghathanitasaddo viya hoti .
Heṭṭhā yantaṃ parivattenti , udakaṃ abhiruhitvā jālamatthake patati , vassapatanasalilaṃ viya hoti .
Tadā bodhisatto nīlapaṭaṃ nivāseti , nīlapaṭaṃ pārupati , nīlapasādhanaṃ pasādheti .
Parivārāpissa cattālīsanāṭakasahassāni nīlavatthābharaṇāneva nīlavilepanāni hutvā mahāpurisaṃ parivāretvā ratanamaṇḍapaṃ gacchanti .
Divasabhāgaṃ udakakīḷaṃ kīḷanto sītalaṃ utusukhaṃ anubhoti .
Pāsādassa catūsu disāsu cattāro sarā honti .
Divākāle nānāvaṇṇasakuṇagaṇā pācīnasarato
V3.155 vuṭṭhāya viravamānā pāsādamatthakena pacchimasaraṃ gacchanti .Pacchimasarato vuṭṭhāya pācīnasaraṃ , uttarasarato dakkhiṇasaraṃ , dakkhiṇasarato uttarasaraṃ gacchanti , antaravassasamayo viya hoti .
Hemantikapāsādo pana pañcabhūmiko ahosi , vassikapāsādo sattabhūmiko .
Nippurisehīti purisavirahitehi .
Na kevalañcettha tūriyāneva nippurisāni , sabbaṭṭhānānipi nippurisāneva
P3.216 .Dovārikāpi itthiyova , nhāpanādiparikammakarāpi itthiyova .
Rājā kira –
‘‘ tathārūpaṃ issariyasukhasampattiṃ anubhavamānassa purisaṃ disvā parisaṅkā uppajjati , sā me puttassa
M3.151 mā ahosī ’’ ti sabbakiccesu itthiyova ṭhapesi .Tāya ratiyā ramamānoti idaṃ catutthajjhānikaphalasamāpattiratiṃ sandhāya vuttaṃ .
212. Gahapati vā gahapatiputto vāti ettha yasmā khattiyānaṃ setacchattasmiṃyeva patthanā hoti , mahā ca nesaṃ papañco , brāhmaṇā mantehi atittā mante gavesantā vicaranti , gahapatino pana muddāgaṇanamattaṃ uggahitakālato paṭṭhāya sampattiṃyeva anubhavanti , tasmā khattiyabrāhmaṇe aggahetvā ‘‘ gahapati vā gahapatiputto vā ’’ ti āha .
Āvaṭṭeyyāti mānusakakāmahetu āvaṭṭo bhaveyyāti attho .
Abhikkantatarāti visiṭṭhatarā .
Paṇītatarāti atappakatarā .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Kusaggenudakamādāya , samudde udakaṃ mine ;
Evaṃ mānusakā kāmā , dibbakāmāna santike ’’ ti .( jā .2.21.389)–
Samadhigayha tiṭṭhatīti dibbasukhaṃ gaṇhitvā tato visiṭṭhatarā hutvā tiṭṭhati .
Opammasaṃsandanaṃ panettha evaṃ veditabbaṃ – gahapatissa pañcahi kāmaguṇehi samaṅgībhūtakālo viya bodhisattassa tīsu pāsādesu cattālīsasahassaitthimajjhe modanakālo , tassa sucaritaṃ pūretvā sagge nibbattakālo viya bodhisattassa abhinikkhamanaṃ katvā bodhipallaṅke sabbaññutaṃ paṭividdhakālo
P3.217 , tassa nandanavane sampattiṃ anubhavanakālo viya tathāgatassa catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītivattanakālo , tassa mānusakānaṃ pañcannaṃ kāmaguṇānaṃV3.156 apatthanakālo viya tathāgatassa catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītināmentassa hīnajanasukhassa apatthanakāloti . 213. Sukhīti paṭhamaṃ dukkhito pacchā sukhito assa .
Serīti paṭhamaṃ vejjadutiyako pacchā serī ekako bhaveyya .
Sayaṃvasīti paṭhamaṃ vejjassa vase vattamāno vejjena nisīdāti vutte nisīdi , nipajjāti vutte nipajji , bhuñjāti vutte bhuñji , pivāti vutte pivi , pacchā sayaṃvasī jāto .
Yena kāmaṃ
M3.152 gamoti paṭhamaṃ icchiticchitaṭṭhānaṃ gantuṃ nālattha , pacchā roge vūpasante vanadassana-giridassana-pabbatadassanādīsupi yenakāmaṃ gamo jāto , yattha yattheva gantuṃ icchati , tattha tattheva gaccheyya .Etthāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – purisassa kuṭṭhikālo viya hi bodhisattassa agāramajjhe vasanakālo , aṅgārakapallaṃ viya ekaṃ kāmavatthu , dve kapallāni viya dve vatthūni , sakkassa pana devarañño aḍḍhateyyakoṭiyāni aṅgārakapallāni viya aḍḍhatiyanāṭakakoṭiyo , nakhehi vaṇamukhāni tacchetvā aṅgārakapalle paritāpanaṃ viya vatthupaṭisevanaṃ , bhesajjaṃ āgamma arogakālo viya kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā nikkhamma buddhabhūtakāle catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītivattanakālo , aññaṃ kuṭṭhipurisaṃ disvā apatthanakālo viya tāya ratiyā vītināmentassa hīnajanaratiyā apatthanakāloti .
214. Upahatindriyoti
P3.218 kimirakuṭṭhena nāma upahatakāyappasādo .Upahatindriyāti upahatapaññindriyā .
Te yathā so upahatakāyindriyo kuṭṭhī dukkhasamphassasmiṃyeva aggismiṃ sukhamiti viparītasaññaṃ paccalattha , evaṃ paññindriyassa upahatattā dukkhasamphassesveva kāmesu sukhamiti viparītasaññaṃ paccalatthuṃ .
215. Asucitarāni cevātiādīsu pakatiyāva tāni asucīni ca duggandhāni ca pūtīni ca , idāni pana asucitarāni ceva duggandhatarāni ca pūtitarāni ca honti .
Kācīti tassa hi paritāpentassa ca kaṇḍūvantassa ca pāṇakā anto pavisanti , duṭṭhalohitaduṭṭhapubbā paggharanti .
Evamassa kāci assādamattā hoti .
Ārogyaparamāti
V3.157 gāthāya ye keci dhanalābhā vā yasalābhā vā puttalābhā vā atthi , ārogyaṃ tesaṃ paramaṃ uttamaṃ , natthi tato uttaritaro lābhoti , ārogyaparamā lābhā .Yaṃkiñci jhānasukhaṃ vā maggasukhaṃ vā phalasukhaṃ vā atthi , nibbānaṃ tattha paramaṃ , natthi tato uttaritaraṃ sukhanti nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ .
Aṭṭhaṅgiko maggānan ti pubbabhāgamaggānaṃ pubbabhāgagamaneneva amatagāmīnaṃ aṭṭhaṅgiko khemo , natthi tato khemataro
M3.153 añño maggo .Atha vā khemaṃ amatagāminan ti ettha khemantipi amatantipi nibbānasseva nāmaṃ .
Yāvatā puthusamaṇabrāhmaṇā parappavādā khemagāmino ca amatagāmino cāti laddhivasena gahitā , sabbesaṃ tesaṃ khemaamatagāmīnaṃ maggānaṃ aṭṭhaṅgiko paramo uttamoti ayamettha attho .
216. Ācariyapācariyānan ti ācariyānañceva ācariyācariyānañca .
Sametīti
P3.219 ekanāḷiyā mitaṃ viya ekatulāya tulitaṃ viya sadisaṃ hoti ninnānākaraṇaṃ .Anomajjatīti pāṇiṃ heṭṭhā otārento majjati –
‘‘ idaṃ taṃ , bho gotama , ārogyaṃ , idaṃ taṃ nibbānan ’’ ti kālena sīsaṃ kālena uraṃ parimajjanto evamāha .
217. Chekan ti sampannaṃ .
Sāhuḷicīrenāti kāḷakehi eḷakalomehi katathūlacīrena .
Saṅkāracoḷakenātipi vadanti .
Vācaṃ nicchāreyyāti kālena dasāya kālena ante kālena majjhe parimajjanto nicchāreyya , vadeyyāti attho .
Pubbakehesāti pubbakehi esā .
Vipassīpi hi bhagavā … pe … kassapopi bhagavā catuparisamajjhe nisinno imaṃ gāthaṃ abhāsi ,‘‘ atthanissitagāthā ’’ ti mahājano uggaṇhi .
Satthari parinibbute aparabhāge paribbājakānaṃ antaraṃ paviṭṭhā .
Te potthakagataṃ katvā padadvayameva rakkhituṃ sakkhiṃsu .
Tenāha – sā etarahi anupubbena puthujjanagāthāti .
218. Rogova bhūtoti rogabhūto .
Sesapadesupi eseva nayo .
Ariyaṃ cakkhun ti parisuddhaṃ vipassanāñāṇañceva maggañāṇañca .
Pahotīti samattho .
Bhesajjaṃ kareyyāti uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ añjanañcāti bhesajjaṃ kareyya .
219. Na cakkhūni uppādeyyāti yassa hi antarā pittasemhādipaliveṭhena
P3.220 cakkhupasādoV3.158 upahato hoti , so chekaṃ vejjaṃ āgamma sappāyabhesajjaṃ sevanto cakkhūni uppādeti nāma .Jaccandhassa pana
M3.154 mātukucchiyaṃyeva vinaṭṭhāni , tasmā so na labhati .Tena vuttaṃ ‘‘ na cakkhūni uppādeyyā ’’ ti .
220. Dutiyavāre jaccandhoti jātakālato paṭṭhāya pittādipaliveṭhena andho .
Amusmin ti tasmiṃ pubbe vutte .
Amittatopi daheyyāti amitto me ayanti evaṃ amittato ṭhapeyya .
Dutiyapadepi eseva nayo .
Iminā cittenāti vaṭṭe anugatacittena .
Tassa me upādānapaccayāti ekasandhi dvisaṅkhepo paccayākāro kathito , vaṭṭaṃ vibhāvitaṃ .
221. Dhammānudhamman ti dhammassa anudhammaṃ anucchavikaṃ paṭipadaṃ .
Ime rogā gaṇḍā sallāti pañcakkhandhe dasseti .
Upādānanirodhāti vivaṭṭaṃ dassento āha .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .