10. Kīṭāgirisuttavaṇṇanā

174. EvaṃV3.133P3.186 me sutan ti kīṭāgirisuttaṃ .

Tattha kāsīsūti evaṃnāmake janapade .

Etha tumhepi , bhikkhaveti etha tumhepi , bhikkhave , ime pañca ānisaṃseM3.130 sampassamānā aññatreva rattibhojanā bhuñjatha .

Iti bhagavā rattiṃ vikālabhojanaṃ , divā vikālabhojananti imāni dve bhojanāni ekappahārena ajahāpetvā ekasmiṃ samaye divā vikālabhojanameva jahāpesi , puna kālaṃ atināmetvā rattiṃ vikālabhojanaṃ jahāpento evamāha .

Kasmā ?

Imāni hi dve bhojanāni vattamānāni vaṭṭe āciṇṇāni samāciṇṇāni nadiṃ otiṇṇaudakaṃ viya anupakkhandāni , nivātesu ca gharesu subhojanāni bhuñjitvā vaḍḍhitā sukhumālā kulaputtā dve bhojanāni ekappahārena pajahantā kilamanti .

Tasmā ekappahārena ajahāpetvā bhaddālisutte divā vikālabhojanaṃ jahāpesi , idha rattiṃ vikālabhojanaṃ .

Jahāpento pana na tajjitvā vā niggaṇhitvā vā , tesaṃ pahānapaccayā pana appābādhatañca sañjānissathāti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvāva jahāpesi .

Kīṭāgirīti tassa nigamassa nāmaṃ .

175. Assajipunabbasukāti assaji ca punabbasuko ca chasu chabbaggiyesu dve gaṇācariyā .

Paṇḍuko lohitako mettiyo bhummajakoP3.187 assaji punabbasukoti ime cha janā chabbaggiyā nāma .

Tesu paṇḍukalohitakā attano parisaṃ gahetvā sāvatthiyaṃ vasanti , mettiyabhummajakā rājagahe , ime dve janā kīṭāgirismiṃ āvāsikā honti .

Āvāsikāti nibaddhavāsino , taṃnibandhā akataṃ senāsanaṃ karonti , jiṇṇaṃ paṭisaṅkharonti , kate issarā honti .

Kālikan ti anāgate kāle pattabbaṃ ānisaṃsaṃ .

178. Mayā cetaṃ , bhikkhaveti idha kiṃ dasseti ?

Bhikkhave , divasassa tayo vāre bhuñjitvā sukhavedanaṃyeva uppādento na imasmiṃ sāsane kiccakārī nāma hoti , ettakā pana vedanā sevitabbā , ettakā na sevitabbāti etamatthaṃ dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi .

Evarūpaṃ sukhavedanaṃ pajahathāti idañca gehassitasomanassavasena vuttaṃ , upasampajja viharathāti idañca nekkhammasitasomanassavasenaV3.134 .

Ito paresupi dvīsu vāresu gehassitanekkhammasitānaṃyeva domanassānañca upekkhānañca vasena attho veditabbo .

181. Evaṃ sevitabbāsevitabbavedanaṃ dassetvā idāni yesaṃ appamādena kiccaṃ kattabbaṃ , yesañca na kattabbaṃ , te dassetuṃ nāhaṃ , bhikkhaveM3.131 , sabbesaṃyevātiādimāha .

Tattha kataṃ tesaṃ appamādenāti tesaṃ yaṃ appamādena kattabbaṃ , taṃ kataṃ .

Anulomikānīti paṭipattianulomāni kammaṭṭhānasappāyāni , yattha vasantena sakkā honti maggaphalāni pāpuṇituṃ .

IndriyāniP3.188 samannānayamānāti saddhādīni indriyāni samānaṃ kurumānā .

182. Sattime , bhikkhave , puggalāti idha kiṃ dasseti ?

Yesaṃ appamādena karaṇīyaṃ natthi , te dve honti .

Yesaṃ atthi , te pañcāti evaṃ sabbepi ime satta puggalā hontīti imamatthaṃ dasseti .

Tattha ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto .

Arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto , maggena nāmakāyato .

So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ , nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti .

Pāḷi panettha –

‘‘ katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto , idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī ’’ ti ( pu . pa .208) evaṃ abhidhamme aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā .

Paññāvimuttoti paññāya vimutto .

So sukkhavipassako , catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidhova hoti .

Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā .

Yathāha –

‘‘ na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti .

Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto ’’ ti .

PhuṭṭhantaṃP3.189 sacchikarotīti kāyasakkhī .

Yo jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati , pacchā nirodhaṃ nibbānaṃV3.135 sacchikaroti , so sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hontīti veditabbo .

Tenevāha –

‘‘ idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati , paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti .

Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī ’’ ti .

DiṭṭhantaṃM3.132 pattoti diṭṭhippatto .

Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ – dukkhā saṅkhārā , sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto .

Vitthārato panesopi kāyasakkhi viya chabbidho hoti .

Tenevāha –

‘‘ idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti … pe … ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti , tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā … pe … ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto ’’ ti ( pu . pa .208).

Saddhāvimuttoti saddhāya vimutto .

Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti .

Tenevāha –

‘‘ idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti – yathābhūtaṃ pajānāti … pe … ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānātiP3.190 .

Tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā … pe … no ca kho yathā diṭṭhippattassa .

Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto ’’ ti ( pu . pa .208).

Etesu hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti , diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati .

Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti , asi na sīghaṃ vahati , saddo suyyati , balavataro vāyāmo kātabbo hoti , evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā .

Yathā pana nisitaasinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti , asi sīghaṃ vahati , saddo na suyyati , balavavāyāmakiccaṃ na hoti , evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā .

Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī .

Dhammoti paññā , paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho .

Saddhānusārimhi ca eseva nayo .

Ubho panete sotāpattimaggaṭṭhāyeva .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ yassaV3.136 puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti , paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetiP3.191 .

Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī ’’ ti ( pu . pa .208).

Tathā –

‘‘ yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti , saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti .

Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī ’’ ti .

Ayamettha saṅkhepo .

VitthāratoM3.133 panesā ubhatobhāgavimuttādikathā visuddhimagge paññābhāvanādhikāre vuttā .

Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbā .

Yā panesā etesaṃ vibhāgadassanatthaṃ idha pāḷi āgatā , tattha yasmā rūpasamāpattiyā vinā arūpasamāpattiyo nāma natthi , tasmā āruppāti vuttepi aṭṭha vimokkhā vuttāva hontīti veditabbā .

Kāyena phusitvāti sahajātanāmakāyena phusitvā .

Paññāya cassa disvāti paññāya ca etassa ariyasaccadhamme disvā .

Ekacce āsavāti paṭhamamaggādīhi pahātabbā ekadesaāsavā .

Tathāgatappaveditāti tathāgatena paveditā catusaccadhammā .

Paññāya vodiṭṭhā hontīti imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ , imasmiṃ samādhi , imasmiṃ vipassanā , imasmiṃ maggo , imasmiṃ phalanti evaṃ atthena atthe kāraṇena kāraṇe ciṇṇacaritattā maggapaññāya sudiṭṭhā honti .

Vocaritāti vicaritā .

Saddhā niviṭṭhā hotīti okappanasaddhā patiṭṭhitā hoti .

Mattaso nijjhānaṃ khamantīti mattāya olokanaṃ khamanti .

Saddhāmattan ti saddhāyeva , itaraṃ tasseva vevacanaṃP3.192

Iti imesu appamādena karaṇīyesu puggalesu tayo paṭividdhamaggaphalā sekhā .

Tesu anulomasenāsanaṃ sevamānā kalyāṇamitte bhajamānā indriyāni samannānayamānā anupubbena arahattaṃ gaṇhanti .

Tasmā tesaṃ yathāṭhitova pāḷiattho .

Avasāne pana dve sotāpattimaggasamaṅgino .

Tehi tassa maggassa anulomasenāsanaṃ sevitaṃ , kalyāṇamittā bhajitā , indriyāni samannānītāni .

Upari pana tiṇṇaṃ maggānaṃ atthāya sevamānā bhajamānā samannānayamānā anupubbena arahattaṃ pāpuṇissantīti ayamettha pāḷiattho .

Vitaṇḍavādī pana imameva pāḷiṃ gahetvā –

‘‘ lokuttaramaggo na ekacittakkhaṇiko , bahucittakkhaṇiko ’’ ti vadati .

So vattabbo –

‘‘ yadi aññena cittena senāsanaṃ paṭisevati , aññenaV3.137 kalyāṇamitte bhajati , aññena indriyāni samannāneti , aññaṃ maggacittanti sandhāya tvaṃ ‘ na ekacittakkhaṇiko maggo , bahucittakkhaṇiko ’ ti vadasi , evaṃ sante senāsanaṃ sevamāno nīlobhāsaṃ pabbataṃ passati , vanaṃ passati , migapakkhīnaṃM3.134 saddaṃ suṇāti , pupphaphalānaṃ gandhaṃ ghāyati , pānīyaṃ pivanto rasaṃ sāyati , nisīdanto nipajjanto phassaṃ phusati .

Evaṃ te pañcaviññāṇasamaṅgīpi lokuttaradhammasamaṅgīyeva bhavissati .

Sace panetaṃ sampaṭicchasi , satthārā saddhiṃ paṭivirujjhasi .

Satthārā hi pañcaviññāṇakāyā ekantaṃ abyākatāva vuttā , taṃsamaṅgissa kusalākusalaṃ paṭikkhittaṃ , lokuttaramaggo ca ekantakusalo .

Tasmā pajahetaṃ vādan ’’ ti paññapetabbo .

Sace paññattiṃ na upagacchati ,‘‘ gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī ’’ ti uyyojetabbo .

183. NāhaṃP3.193 , bhikkhave , ādikenevāti ahaṃ , bhikkhave , paṭhamameva maṇḍūkassa uppatitvā gamanaṃ viya aññārādhanaṃ arahatte patiṭṭhānaṃ na vadāmi .

Anupubbasikkhāti karaṇatthe paccattavacanaṃ .

Parato padadvayepi eseva nayo .

Saddhājātoti okappaniyasaddhāya jātasaddho .

Upasaṅkamatīti garūnaṃ samīpaṃ gacchati .

Payirupāsatīti santike nisīdati .

Dhāretīti sādhukaṃ katvā dhāreti .

Chando jāyatīti kattukamyatākusalacchando jāyati .

Ussahatīti vīriyaṃ karoti .

Tuletīti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tulayati .

Tulayitvā padahatīti evaṃ tīraṇavipassanāya tulayanto maggapadhānaṃ padahati .

Pahitattoti pesitacitto .

Kāyena ceva paramasaccan ti nāmakāyena nibbānasaccaṃ sacchikaroti .

Paññāya cāti nāmakāyasampayuttāya maggapaññāya paṭivijjhati passati .

Idāni yasmā te satthu āgamanaṃ sutvā paccuggamanamattampi na akaṃsu , tasmā tesaṃ cariyaṃ garahanto sāpi nāma , bhikkhave , saddhā nāhosītiādimāha .

Tattha kīvadūrevimeti kittakaṃ dūre ṭhāne .

Yojanasatampi yojanasahassampi apakkantāti vattuṃ vaṭṭati , na pana kiñci āha .

Catuppadaṃ veyyākaraṇan ti catusaccabyākaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ .

184. Yassuddiṭṭhassāti yassa uddiṭṭhassa .

YopiP3.194 so , bhikkhave , satthāti bāhirakasatthāraṃ dasseti .

Evarūpīti evaṃjātikā .

Paṇopaṇaviyāti paṇaviyā ca opaṇaviyā caV3.138 .

Na upetīti na hoti .

Kayavikkayakāle viya agghavaḍḍhanahāpanaṃ na hotīti attho .

Ayaṃ goṇoM3.135 kiṃ agghati , vīsati agghatīti bhaṇanto paṇati nāma .

Na vīsati agghati , dasa agghatīti bhaṇanto opaṇati nāma .

Idaṃ paṭisedhento āha ‘‘ paṇopaṇaviyā na upetī ’’ ti .

Idāni taṃ paṇopaṇaviyaṃ dassetuṃ evañca no assa , atha naṃ kareyyāma , na ca no evamassa , na naṃ kareyyāmāti āha .

Kiṃ pana , bhikkhaveti , bhikkhave , yaṃ tathāgato sabbaso āmisehi visaṃsaṭṭho viharati , evaṃ visaṃsaṭṭhassa satthuno evarūpā paṇopaṇaviyā kiṃ yujjissati ?

Pariyogāhiya vattatoti pariyogāhitvā ukkhipitvā gahetvā vattantassa .

Ayamanudhammoti ayaṃ sabhāvo .

Jānāti bhagavā , nāhaṃ jānāmīti bhagavā ekāsanabhojane ānisaṃsaṃ jānāti , ahaṃ na jānāmīti mayi saddhāya divasassa tayo vāre bhojanaṃ pahāya ekāsanabhojanaṃ bhuñjati .

Ruḷahanīyan ti rohanīyaṃ .

Ojavantan ti sinehavantaṃ .

Kāmaṃ taco cāti iminā caturaṅgavīriyaṃ dasseti .

Ettha hi taco ekaṃ aṅgaṃ , nhāru ekaṃ , aṭṭhi ekaṃ , maṃsalohitaṃ ekanti evaṃ caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā arahattaṃ appatvā na vuṭṭhahissāmīti evaṃ paṭipajjatītiP3.195 dasseti .

Sesaṃ sabbattha uttānameva .

Desanaṃ pana bhagavā neyyapuggalassa vasena arahattanikūṭena niṭṭhāpesīti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Kīṭāgirisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā