6. Upālisuttavaṇṇanā

56. EvaṃV3.38P3.52 me sutan ti upālisuttaṃ .

Tattha nāḷandāyan ti nālandāti evaṃnāmake nagare taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā .

Pāvārikambavaneti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane .

Taṃ kira tassa uyyānaṃ ahosi , so bhagavato dhammadesanaṃ sutvā bhagavati pasanno tasmiṃ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bhagavato vihāraṃ katvā niyyādesi , so vihāro jīvakambavanaṃ viya pāvārikambavananteva saṅkhaṃ gato .

Tasmiṃ pāvārikambavane viharatīti attho .

Dīghatapassīti dīghattā evaṃladdhanāmo .

Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātato paṭikkanto .

Sāsane viya kiṃ pana bāhirāyatane piṇḍapātoti vohāro atthīti , natthi .

Paññapetīti dasseti ṭhapeti .

Daṇḍāni paññapetīti idaṃ nigaṇṭhasamayena pucchanto āha .

Kāyadaṇḍaṃ vacīdaṇḍaṃ manodaṇḍan ti ettha purimadaṇḍadvayaṃ te acittakaṃ payyapenti .

Yathā kira vāte vāyante sākhā calati , udakaṃM3.37 calati , na ca tattha cittaṃ atthi , evaṃ kāyadaṇḍopi acittakova hoti .

Yathā ca vāte vāyante tālapaṇṇādīni saddaṃ karonti , udakāni saddaṃ karontiP3.53 , na ca tattha cittaṃ atthi , evaṃ vacīdaṇḍopi acittakova hotīti imaṃ daṇḍadvayaṃ acittakaṃ paññapenti .

Cittaṃ pana manodaṇḍanti paññapenti .

Athassa bhagavā vacanaṃ patiṭṭhapetukāmo ‘‘ kiṃ pana tapassī ’’ tiādimāha .

Tattha kathāvatthusmin ti ettha kathāyeva kathāvatthu .

Kathāyaṃ patiṭṭhapesīti attho .

Kasmā pana bhagavā evamakāsi ?

Passati hi bhagavā ‘‘ ayaṃ imaṃ kathaṃ ādāya gantvā attano satthu mahānigaṇṭhassa ārocessati , tāsañca parisati , upāli gahapati nisinno , so imaṃ kathaṃ sutvā mama vādaṃ āropetuṃ āgamissati , tassāhaṃ dhammaṃ desessāmi , so tikkhattuṃ saraṇaṃ gamissati , athassa cattāri saccāni pakāsessāmi , so saccapakāsanāvasāne sotāpattiphale patiṭṭhahissati , paresaṃ saṅgahatthameva hi mayā pāramiyo pūritā ’’ ti .

Imamatthaṃ passanto evamakāsi .

57. KammāniV3.39 paññapesīti idaṃ nigaṇṭho buddhasamayena pucchanto āha .

Kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokamman ti ettha kāyadvāre ādānagahaṇamuñcanacopanapattā aṭṭhakāmāvacarakusalacetanā dvādasākusalacetanāti vīsaticetanā kāyakammaṃ nāma .

Kāyadvāre ādānādīni apatvā vacīdvāre vacanabhedaṃ pāpayamānā uppannā tāyeva vīsaticetanā vacīkammaṃ nāma .

Ubhayadvāre copanaṃ appatvā manodvāre uppannā ekūnatiṃsakusalākusalacetanā manokammaṃ nāma .

Apica saṅkhepato tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyakammaṃ nāma , catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīkammaṃ nāma , tividhaṃ manoduccaritaṃ manokammaṃ nāma .

Imasmiñca sutte kammaṃ dhuraṃ , anantarasutteP3.54 ‘‘ cattārimāni puṇṇa kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī ’’ ti ( ma . ni .2.81) evamāgatepi cetanā dhuraṃ .

Yattha katthaci pavattā cetanā ‘‘ kaṇhaṃ kaṇhavipākan ’’ tiādibhedaṃ labhati .

Niddesavāre cassa ‘‘ sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharotī ’’ tiādinā nayena sā vuttāva .

Kāyadvāre pavattā pana idha kāyakammanti adhippetaṃ , vacīdvāreM3.38 pavattā vacīkammaṃ , manodvāre pavattā manokammaṃ .

Tena vuttaṃ –

‘‘ imasmiṃ sutte kammaṃ dhuraṃ , anantarasutte cetanā ’’ ti .

Kammampi hi bhagavā kammanti paññapeti yathā imasmiṃyeva sutte .

Cetanampi , yathāha –

‘‘ cetanāhaṃ , bhikkhave , kammaṃ vadāmi , cetayitvā kammaṃ karotī ’’ ti ( a . ni .6.63).

Kasmā pana cetanā kammanti vuttā ?

Cetanāmūlakattā kammassa .

Ettha ca akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati , kusalaṃ patvā manokammaṃ .

Tathā hi mātughātādīni cattāri kammāni kāyeneva upakkamitvā kāyeneva karoti , niraye kappaṭṭhikasaṅghabhedakammaṃ vacīdvārena karoti .

Evaṃ akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati nāma .

Ekā pana jhānacetanā caturāsītikappasahassāni saggasampattiṃ āvahati , ekā maggacetanā sabbākusalaṃ samugghātetvā arahattaṃ gaṇhāpeti .

Evaṃ kusalaṃ patvā manokammaṃ mahantanti vadanto na kilamati nāma .

Imasmiṃ pana ṭhāne bhagavā akusalaṃ patvā manokammaṃ mahāsāvajjaṃ vadamāno niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vadati .

Tenevāha –

‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ , yathayidaṃ , bhikkhave , micchādiṭṭhi .

Micchādiṭṭhiparamāni , bhikkhave , mahāsāvajjānī ’’ ti ( a . ni .1.310).

IdāniV3.40 nigaṇṭhopi tathāgatena gatamaggaṃP3.55 paṭipajjanto kiñci atthanipphattiṃ apassantopi ‘‘ kiṃ panāvuso , gotamā ’’ tiādimāha .

58. Bālakiniyāti upālissa kira bālakaloṇakāragāmo nāma atthi , tato āyaṃ gahetvā manussā āgatā , so ‘‘ etha bhaṇe , amhākaṃ satthāraṃ mahānigaṇṭhaṃ passissāmā ’’ ti tāya parisāya parivuto tattha agamāsi .

Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ bālakiniyā parisāyā ’’ ti , bālakagāmavāsiniyāti attho .

Upālipamukhāyāti upālijeṭṭhakāya .

Apica bālakiniyāti bālavatiyā bālussannāyātipi attho .

Upālipamukhāyāti upāligahapatiyeva tattha thokaṃ sappañño , so tassā pamukho jeṭṭhako .

Tenāpi vuttaṃ ‘‘ upālipamukhāyā ’’ ti .

Handāti vacasāyatthe nipāto .

Chavoti lāmako .

Oḷārikassāti mahantassaM3.39 .

Upanidhāyāti upanikkhipitvā .

Idaṃ vuttaṃ hoti , kāyadaṇḍassa santike nikkhipitvā ‘‘ ayaṃ nu kho mahanto , ayaṃ mahanto ’’ ti evaṃ olokiyamāno chavo manodaṇḍo kiṃ sobhati , kuto sobhissati , na sobhati , upanikkhepamattampi nappahotīti dīpeti .

Sādhu sādhu , bhante , tapassīti dīghatapassissa sādhukāraṃ dento , bhanteti nāṭaputtamālapati .

60. NaP3.56 kho metaṃ , bhante , ruccatīti , bhante , etaṃ mayhaṃ na ruccati .

Māyāvīti māyākāro .

Āvaṭṭanimāyan ti āvaṭṭetvā gahaṇamāyaṃ .

Āvaṭṭetīti āvaṭṭetvā parikkhipitvā gaṇhāti .

Gaccha tvaṃ gahapatīti kasmā mahānigaṇṭho gahapatiṃ yāvatatiyaṃ pahiṇatiyeva ?

Dīghatapassī pana paṭibāhateva ?

Mahānigaṇṭhena hi bhagavatā saddhiṃ ekaṃ nagaraṃ upanissāya viharantenapi na bhagavā diṭṭhapubbo .

Yo hi satthuvādapaṭiñño hoti , so taṃ paṭiññaṃ appahāya buddhadassane abhabbo .

Tasmā esa buddhadassanassa aladdhapubbattā dasabalassa dassanasampattiñca niyyānikakathābhāvañca ajānanto yāvatatiyaṃ pahiṇateva .

Dīghatapassī pana kālena kālaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā tiṭṭhatipi nisīdatipi pañhampi pucchati , so tathāgatassa dassanasampattimpi niyyānikakathābhāvampi jānāti .

Athassa etadahosi –

‘‘ ayaṃ gahapati paṇḍito , samaṇassa gotamassa santike gantvā dassanepi pasīdeyya , niyyānikakathaṃ sutvāpi pasīdeyya .

Tato na puna amhākaṃ santikaṃ āgaccheyyā ’’ ti .

Tasmā yāvatatiyaṃ paṭibāhateva .

AbhivādetvātiV3.41 vanditvā .

Tathāgatañhi disvā pasannāpi appasannāpi yebhuyyena vandantiyeva , appakā na vandanti .

Kasmā ?

Atiucce hi kule jāto agāraṃ ajjhāvasantopi vanditabboyevāti .

Ayaṃ pana gahapati pasannattāva vandi , dassaneyeva kira pasanno .

Āgamā nu khvidhāti āgamā nu kho idha .

61. Sādhu sādhu , bhante , tapassīti dīghatapassissa sādhukāraṃ dento , bhanteti , bhagavantaṃ ālapati .

Sacce patiṭṭhāyāti thusarāsimhi ākoṭitakhāṇuko viya acalanto vacīsacce patiṭṭhahitvā .

SiyāP3.57 noti bhaveyya amhākaṃ .

62. IdhātiM3.40 imasmiṃ loke .

Assāti bhaveyya .

Sītodakapaṭikkhittoti nigaṇṭhā sattasaññāya sītodakaṃ paṭikkhipanti .

Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Manosattā nāma devāti manamhi sattā laggā lagitā .

Manopaṭibaddhoti yasmā manamhi paṭibaddho hutvā kālaṅkaroti , tasmā manosattesu devesu upapajjatīti dasseti .

Tassa hi pittajararogo bhavissati .

Tenassa uṇhodakaṃ pivituṃ vā hatthapādādidhovanatthāya vā gattaparisiñcanatthāya vā upanetuṃ na vaṭṭati , rogo balavataro hoti .

Sītodakaṃ vaṭṭati , rogaṃ vūpasameti .

Ayaṃ pana uṇhodakameva paṭisevati , taṃ alabhamāno odanakañjikaṃ paṭisevati .

Cittena pana sītodakaṃ pātukāmo ca paribhuñjitukāmo ca hoti .

Tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjati .

So kāyadaṇḍaṃ vacīdaṇḍaṃ rakkhāmīti sītodakaṃ pātukāmo vā paribhuñjitukāmo vā sītodakameva dethāti vattuṃ na visahati .

Tassa evaṃ rakkhitāpi kāyadaṇḍavacīdaṇḍā cutiṃ vā paṭisandhiṃ vā ākaḍḍhituṃ na sakkonti .

Manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi paṭisandhimpi ākaḍḍhatiyeva .

Iti naṃ bhagavā dubbalakāyadaṇḍavacīdaṇḍā chavā lāmakā , manodaṇḍova balavā mahantoti vadāpesi .

Tassapi upāsakassa etadahosi .

‘‘ Mucchāvasena asaññibhūtānañhi sattāhampi assāsapassāsā nappavattanti , cittasantatipavattimatteneva pana te matāti na vuccanti .

Yadā nesaṃ cittaṃ nappavattati , tadā ‘ matā ete nīharitvā te jhāpethā ’ ti vattabbataṃ āpajjanti .

Kāyadaṇḍo nirīho abyāpāro , tathāP3.58 vacīdaṇḍo .

Citteneva pana tesaṃ cutipi paṭisandhipi hotiV3.42 .

Itipi manodaṇḍova mahanto .

Bhijjitvāpi cutipaṭisandhiākaḍḍhanato eseva mahanto .

Amhākaṃ pana mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā ’’ ti sallakkhesi .

Bhagavato pana vicittāni pañhapaṭibhānāni sotukāmo na tāva anujānāti .

Na kho te sandhiyatīti na kho te ghaṭiyati .

Purimena vā pacchiman ti ‘‘ kāyadaṇḍo mahanto ’’ ti iminā purimena vacanena idāni ‘‘ manodaṇḍo mahanto ’’ ti idaṃ vacanaṃ .

Pacchimena vā puriman ti tena vā pacchimena aduṃ purimavacanaṃ na ghaṭiyati .

63. IdānissaM3.41 bhagavā aññānipi kāraṇāni āharanto ‘‘ taṃ kiṃ maññasī ’’ tiādimāha .

Tattha cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti na pāṇamatipāteti , na pāṇamatipātayati , na pāṇamatipātayato samanuñño hoti .

Na adinnaṃ ādiyati , na adinnaṃ ādiyāpeti , na adinnaṃ ādiyato samanuñño hoti .

Na musā bhaṇati , na musā bhaṇāpeti , na musā bhaṇato samanuñño hoti .

Na bhāvitamāsīsati , na bhāvitamāsīsāpeti , na bhāvitamāsīsato samanuñño hotīti iminā catukoṭṭhāsena saṃvarena saṃvuto .

Ettha ca bhāvitan ti pañcakāmaguṇā .

Sabbavārivāritoti vāritasabbaudako , paṭikkhittasabbasītodakoti attho .

So hi sītodake sattasaññī hoti , tasmā na taṃ valañjeti .

Atha vā sabbavārivāritoti sabbena pāpavāraṇena vāritapāpo .

Sabbavāriyuttoti sabbena pāpavāraṇenaP3.59 yutto .

Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo .

Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭo .

Khuddake pāṇe saṅghātaṃ āpādetīti khuddake pāṇe vadhaṃ āpādeti .

So kira ekindriyaṃ pāṇaṃ duvindriyaṃ pāṇanti paññapeti .

Sukkhadaṇḍaka-purāṇapaṇṇasakkhara-kathalānipi pāṇoteva paññapeti .

Tattha khuddakaṃ udakabindu khuddako pāṇo , mahantaṃ mahantoti saññī hoti .

Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Kismiṃ paññapetīti kattha katarasmiṃ koṭṭhāse paññapeti .

Manodaṇḍasmin ti manodaṇḍakoṭṭhāse , bhanteti .

Ayaṃ pana upāsako bhaṇantova sayampi sallakkhesi –

‘‘ amhākaṃ mahānigaṇṭho ‘ asañcetanikaṃ kammaṃ appasāvajjaṃ , sañcetanikaṃ mahāsāvajjan ’ ti paññapetvā cetanaṃ manodaṇḍoti paññapeti , aniyyānikā etassa kathā , bhagavatova niyyānikā ’’ ti .

64. IddhātiV3.43 samiddhā .

Phītāti atisamiddhā sabbapāliphullā viya .

Ākiṇṇamanussāti janasamākulā .

Pāṇāti hatthiassādayo tiracchānagatā ceva itthipurisadārakādayo manussajātikā ca .

Ekaṃ maṃsakhalan ti ekaṃ maṃsarāsiṃ .

Puñjan ti tasseva vevacanaṃ .

Iddhimāti ānubhāvasampanno .

Cetovasippattoti citte vasībhāvappatto .

BhasmaṃP3.60 karissāmīti chārikaṃ karissāmi .

Kiñhi sobhati ekā chavā nāḷandāti idampi bhaṇanto so gahapati –

‘‘ kāyapayogena paññāsampi manussā ekaṃ nāḷandaṃ ekaṃ maṃsakhalaṃ kātuṃ na sakkonti , iddhimā pana ekoM3.42 ekeneva manopadosena bhasmaṃ kātuṃ samattho .

Amhākaṃ mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā , bhagavatova kathā niyyānikā ’’ ti sallakkhesi .

65. Araññaṃ araññabhūtan ti agāmakaṃ araññameva hutvā araññaṃ jātaṃ .

Isīnaṃ manopadosenāti isīnaṃ atthāya katena manopadosena taṃ manopadosaṃ asahamānāhi devatāhi tāni raṭṭhāni vināsitāni .

Lokikā pana isayo manaṃ padosetvā vināsayiṃsūti maññanti .

Tasmā imasmiṃ lokavāde ṭhatvāva idaṃ vādāropanaṃ katanti veditabbaṃ .

Tattha daṇḍakīraññādīnaṃ evaṃ araññabhūtabhāvo jānitabbo – sarabhaṅgabodhisattassa tāva parisāya ativepullataṃ gatāya kisavaccho nāma tāpaso mahāsattassa antevāsī vivekavāsaṃ patthayamāno gaṇaṃ pahāya godhāvarītīrato kaliṅgaraṭṭhe daṇḍakīrañño kumbhapuraṃ nāma nagaraṃ upanissāya rājuyyāne vivekamanubrūhayamāno viharati .

Tassa senāpati upaṭṭhāko hoti .

Tadā ca ekā gaṇikā rathaṃ abhiruhitvā pañcamātugāmasataparivārā nagaraṃ upasobhayamānā vicarati .

Mahājano tameva olokayamāno parivāretvā vicarati , nagaravīthiyo nappahonti .

Rājā vātapānaṃ vivaritvā ṭhito taṃ disvā kā esāti pucchi .

Tumhākaṃ nagarasobhinīP3.61 devāti .

So ussūyamāno ‘‘ kiṃ etāya sobhati , nagaraṃ sayaṃ sobhissatī ’’ ti taṃ ṭhānantaraṃ acchindāpesi .

Sā tato paṭṭhāya kenaci saddhiṃ santhavaṃ katvā ṭhānantaraṃ pariyesamānā ekadivasaṃ rājuyyānaṃ pavisitvā caṅkamanakoṭiyaṃ ālambanaphalakaṃ nissāya pāsāṇaphalake nisinnaṃ tāpasaṃ disvā cintesiV3.44 –

‘‘ kiliṭṭho vatāyaṃ tāpaso anañjitamaṇḍito , dāṭhikāhi paruḷhāhi mukhaṃ pihitaṃ , massunā uraṃ pihitaṃ , ubho kacchā paruḷhā ’’ ti .

Athassā domanassaṃ uppajji –

‘‘ ahaṃ ekena kiccena vicarāmi , ayañca me kāḷakaṇṇī diṭṭho , udakaṃ āharatha , akkhīni dhovissāmī ’’ ti udakadantakaṭṭhaṃ āharāpetvā dantakaṭṭhaṃ khāditvā tāpasassa sarīre piṇḍaṃ piṇḍaṃ kheḷaṃ pātetvā dantakaṭṭhaṃ jaṭāmatthake khipitvā mukhaṃ vikkhāletvā udakaṃ tāpasassa matthakasmiṃyeva siñcitvāM3.43 –

‘‘ yehi me akkhīhi kāḷakaṇṇī diṭṭho , tāni dhotāni kalipavāhito ’’ ti nikkhantā .

Taṃdivasañca rājā satiṃ paṭilabhitvā –

‘‘ bho kuhiṃ nagarasobhinī ’’ ti pucchi .

Imasmiṃyeva nagare devāti .

Pakatiṭṭhānantaraṃ tassā dethāti ṭhānantaraṃ dāpesi .

Sā pubbe sukatakammaṃ nissāya laddhaṃ ṭhānantaraṃ tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhanti saññamakāsi .

Tato katipāhassaccayena rājā purohitassa ṭhānantaraṃ gaṇhi .

So nagarasobhiniyā santikaṃ gantvā ‘‘ bhagini kinti katvā ṭhānantaraṃ paṭilabhī ’’ ti pucchi .

‘‘ Kiṃ brāhmaṇa aññaṃ kātabbaṃ atthi , rājuyyāneP3.62 anañjitakāḷakaṇṇī kūṭajaṭilo eko atthi , tassa sarīre kheḷaṃ pātehi , evaṃ ṭhānantaraṃ labhissasī ’’ ti āha .

So ‘‘ evaṃ karissāmi bhaginī ’’ ti tattha gantvā tāya kathitasadisameva sabbaṃ katvā nikkhami .

Rājāpi taṃdivasameva satiṃ paṭilabhitvā –

‘‘ kuhiṃ , bho , brāhmaṇo ’’ ti pucchi .

Imasmiṃyeva nagare devāti .

‘‘ Amhehi anupadhāretvā kataṃ , tadevassa ṭhānantaraṃ dethā ’’ ti dāpesi .

Sopi puññabalena labhitvā ‘‘ tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhaṃ me ’’ ti saññamakāsi .

Tato katipāhassaccayena rañño paccanto kupito .

Rājā paccantaṃ vūpasamessāmīti caturaṅginiyā senāya nikkhami .

Purohito gantvā rañño purato ṭhatvā ‘‘ jayatu mahārājā ’’ ti vatvā –

‘‘ tumhe , mahārāja , jayatthāya gacchathā ’’ ti pucchi .

Āma brāhmaṇāti .

Evaṃ sante rājuyyāne anañjitakāḷakaṇṇī eko kūṭajaṭilo vasati , tassa sarīre kheḷaṃ pātethāti .

Rājā tassa vacanaṃ gahetvā yathā gaṇikāya ca tena ca kataṃ , tatheva sabbaṃ katvā orodhepi āṇāpesi –

‘‘ etassa kūṭajaṭilassa sarīre kheḷaṃ pātethā ’’ ti .

Tato orodhāpi orodhapālakāpi tatheva akaṃsu .

Atha rājā uyyānadvāre rakkhaṃ ṭhapāpetvā ‘‘ raññā saddhiṃ nikkhamantāV3.45 sabbe tāpasassa sarīre kheḷaṃ apātetvā nikkhamituṃ na labhantī ’’ ti āṇāpesi .

Atha sabbo balakāyo ca seniyo ca teneva niyāmena tāpasassa upari kheḷañca dantakaṭṭhāni ca mukhavikkhālita udakañca pāpayiṃsu , kheḷo ca dantakaṭṭhāni ca sakalasarīraṃ avatthariṃsu .

SenāpatiM3.44 sabbapacchā suṇitvā ‘‘ mayhaṃ kira satthāraṃ bhavantaṃ puññakkhettaṃ saggasopānaṃ evaṃ ghaṭṭayiṃsū ’’ ti usumajātahadayo mukhena assasantoP3.63 vegena rājuyyānaṃ āgantvā tathā byasanapattaṃ isiṃ disvā kacchaṃ bandhitvā dvīhi hatthehi dantakaṭṭhāni apaviyūhitvā ukkhipitvā nisīdāpetvā udakaṃ āharāpetvā nhāpetvā sabbaosadhehi ceva catujjātigandhehi ca sarīraṃ ubbaṭṭetvā sukhumasāṭakena puñchitvā purato añjaliṃ katvā ṭhito evamāha ‘‘ ayuttaṃ , bhante , manussehi kataṃ , etesaṃ kiṃ bhavissatī ’’ ti .

Devatā senāpati tidhā bhinnā , ekaccā ‘‘ rājānameva nāsessāmā ’’ ti vadanti , ekaccā ‘‘ saddhiṃ parisāya rājānan ’’ ti , ekaccā ‘‘ rañño vijitaṃ sabbaṃ nāsessāmā ’’ ti .

Idaṃ vatvā pana tāpaso appamattakampi kopaṃ akatvā lokassa santiupāyameva ācikkhanto āha ‘‘ aparādho nāma hoti , accayaṃ pana desetuṃ jānantassa pākatikameva hotī ’’ ti .

Senāpati nayaṃ labhitvā rañño santikaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā āha –

‘‘ tumhehi , mahārāja , nirāparādhe mahiddhike tāpase aparajjhantehi bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ , devatā kira tidhā bhinnā evaṃ vadantī ’’ ti sabbaṃ ārocetvā –

‘‘ khamāpite kira , mahārāja , pākatikaṃ hoti , raṭṭhaṃ mā nāsetha , tāpasaṃ khamāpethā ’’ ti āha .

Rājā attani dosaṃ kataṃ disvāpi evaṃ vadati ‘‘ na taṃ khamāpessāmī ’’ ti .

Senāpati yāvatatiyaṃ yācitvā anicchantamāha –

‘‘ ahaṃ , mahārāja , tāpasassa balaṃ jānāmi , na so abhūtavādī , nāpi kupito , sattānuddayena pana evamāha khamāpetha naṃ mahārājā ’’ ti .

Na khamāpemīti .

Tena hi senāpatiṭṭhānaṃ aññassa detha , ahaṃ tumhākaṃ āṇāpavattiṭṭhāne na vasissāmīti .

Tvaṃ yenakāmaṃ gaccha , ahaṃ mayhaṃ senāpatiṃ labhissāmīti .

Tato senāpati tāpasassa santikaṃ āgantvā vanditvāP3.64 ‘‘ kathaṃ paṭipajjāmi , bhante ’’ ti āha .

Senāpati ye te vacanaṃ suṇanti , sabbe saparikkhāre sadhane sadvipadacatuppade gahetvā sattadivasabbhantare bahi rajjasīmaṃ gaccha , devatā ativiya kupitā dhuvaṃ raṭṭhampi araṭṭhaṃ karissantīti .

Senāpati tathā akāsi .

RājāV3.46 gatamattoyeva amittamathanaṃ katvā janapadaṃ vūpasametvā āgamma jayakhandhāvāraṭṭhāne nisīditvā nagaraṃ paṭijaggāpetvā antonagaraṃ pāvisi .

DevatāM3.45 paṭhamaṃyeva udakavuṭṭhiṃ pātayiṃsu .

Mahājano attamano ahosi ‘‘ kūṭajaṭilaṃ aparaddhakālato paṭṭhāya amhākaṃ rañño vaḍḍhiyeva , amitte nimmathesi , āgatadivaseyeva devo vuṭṭho ’’ ti .

Devatā puna sumanapupphavuṭṭhiṃ pātayiṃsu , mahājano attamanataro ahosi .

Devatā puna māsakavuṭṭhiṃ pātayiṃsu .

Tato kahāpaṇavuṭṭhiṃ , tato kahāpaṇatthaṃ na nikkhameyyunti maññamānā hatthūpagapādūpagādikatabhaṇḍavuṭṭhiṃ pātesuṃ .

Mahājano sattabhūmikapāsāde ṭhitopi otaritvā ābharaṇāni piḷandhanto attamano ahosi .

‘‘ Arahati vata kūṭajaṭilake kheḷapātanaṃ , tassa upari kheḷapātitakālato paṭṭhāya amhākaṃ rañño vaḍḍhi jātā , amittamathanaṃ kataṃ , āgatadivaseyeva devo vassi , tato sumanavuṭṭhi māsakavuṭṭhi kahāpaṇavuṭṭhi katabhaṇḍavuṭṭhīti catasso vuṭṭhiyo jātā ’’ ti attamanavācaṃ nicchāretvā rañño katapāpe samanuñño jāto .

Tasmiṃ samaye devatā ekatodhāraubhatodhārādīni nānappakārāni āvudhāni mahājanassa upari phalakeP3.65 maṃsaṃ koṭṭayamānā viya pātayiṃsu .

Tadanantaraṃ vītaccike vītadhūme kiṃsukapupphavaṇṇe aṅgāre , tadanantaraṃ kūṭāgārappamāṇe pāsāṇe , tadanantaraṃ antomuṭṭhiyaṃ asaṇṭhahanikaṃ sukhumavālikaṃ vassāpayamānā asītihatthubbedhaṃ thalaṃ akaṃsu .

Rañño vijitaṭṭhāne kisavacchatāpaso senāpati mātuposakarāmoti tayova manussabhūtā arogā ahesuṃ .

Sesānaṃ tasmiṃ kamme asamaṅgībhūtānaṃ tiracchānānaṃ pānīyaṭṭhāne pānīyaṃ nāhosi , tiṇaṭṭhāne tiṇaṃ .

Te yena pānīyaṃ yena tiṇanti gacchantā appatteyeva sattame divase bahirajjasīmaṃ pāpuṇiṃsu .

Tenāha sarabhaṅgabodhisatto –

‘‘ Kisañhi vacchaṃ avakiriya daṇḍakī ,

Ucchinnamūlo sajano saraṭṭho ;

Kukkuḷanāme nirayamhi paccati ,

Tassa phuliṅgāni patanti kāye ’’ ti .( jā .2.17.70);

Evaṃ tāva daṇḍakīraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo .

KaliṅgaraṭṭheV3.47M3.46 pana nāḷikiraraññe rajjaṃ kārayamāne himavati pañcasatatāpasā anitthigandhā ajinajaṭavākacīradharā vanamūlaphalabhakkhā hutvā ciraṃ vītināmetvā loṇambilasevanatthaṃ manussapathaṃ otaritvā anupubbena kaliṅgaraṭṭhe nāḷikirarañño nagaraṃ sampattā .

Te jaṭājinavākacīrāniP3.66 saṇṭhapetvā pabbajitānurūpaṃ upasamasiriṃ dassayamānā nagaraṃ bhikkhāya pavisiṃsu .

Manussā anuppanne buddhuppāde tāpasapabbajite disvā pasannā nisajjaṭṭhānaṃ saṃvidhāya hatthato bhikkhābhājanaṃ gahetvā nisīdāpetvā bhikkhaṃ sampādetvā adaṃsu .

Tāpasā katabhattakiccā anumodanaṃ akaṃsu .

Manussā sutvā pasannacittā ‘‘ kuhiṃ bhadantā gacchantī ’’ ti pucchiṃsu .

Yathāphāsukaṭṭhānaṃ , āvusoti .

Bhante , alaṃ aññattha gamanena , rājuyyāne vasatha , mayaṃ bhuttapātarāsā āgantvā dhammakathaṃ sossāmāti .

Tāpasā adhivāsetvā uyyānaṃ agamaṃsu .

Nāgarā bhuttapātarāsā suddhavatthanivatthā ‘‘ dhammakathaṃ sossāmā ’’ ti saṅghā gaṇā gaṇībhūtā uyyānābhimukhā agamaṃsu .

Rājā uparipāsāde ṭhito te tathā gacchamāne disvā upaṭṭhākaṃ pucchi ‘‘ kiṃ ete bhaṇe nāgarā suddhavatthā suddhuttarāsaṅgā hutvā uyyānābhimukhā gacchanti , kimettha samajjaṃ vā nāṭakaṃ vā atthī ’’ ti ?

Natthi deva , ete tāpasānaṃ santike dhammaṃ sotukāmā gacchantīti .

Tena hi bhaṇe ahampi gacchissāmi , mayā saddhiṃ gacchantūti .

So gantvā tesaṃ ārocesi –

‘‘ rājāpi gantukāmo , rājānaṃ parivāretvāva gacchathā ’’ ti .

Nāgarā pakatiyāpi attamanā taṃ sutvā –

‘‘ amhākaṃ rājā assaddho appasanno dussīlo , tāpasā dhammikā , te āgamma rājāpi dhammiko bhavissatī ’’ ti attamanatarā ahesuṃ .

Rājā nikkhamitvā tehi parivārito uyyānaṃ gantvā tāpasehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi .

Tāpasā rājānaṃ disvā parikathāya kusalassekassa tāpasassa ‘‘ rañño dhammaṃ kathehī ’’ ti saññamadaṃsu , so tāpasoP3.67 parisaṃ oloketvā pañcasu veresu ādīnavaṃ pañcasu ca sīlesu ānisaṃsaṃ kathento –

‘‘ PāṇoM3.47 na hantabbo , adinnaṃ nādātabbaṃ , kāmesumicchācāro na caritabbo , musā na bhāsitabbā , majjaṃ na pātabbaṃ , pāṇātipāto nāma nirayasaṃvattaniko hoti tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattaniko , tathā adinnādānādīni .

Pāṇātipāto niraye paccitvā manussalokaṃ āgatassa vipākāvasesena appāyukasaṃvattaniko hoti , adinnādānaṃV3.48 appabhogasaṃvattanikaṃ , micchācāro bahusapattasaṃvattaniko , musāvādo abhūtabbhakkhānasaṃvattaniko , majjapānaṃ ummattakabhāvasaṃvattanikan ’’ ti –

Pañcasu veresu imaṃ ādīnavaṃ kathesi .

Rājā pakatiyāpi assaddho appasanno dussīlo , dussīlassa ca sīlakathā nāma dukkathā , kaṇṇe sūlappavesanaṃ viya hoti .

Tasmā so cintesi –

‘‘ ahaṃ ‘ ete paggaṇhissāmī ’ ti āgato , ime pana mayhaṃ āgatakālato paṭṭhāya maṃyeva ghaṭṭentā vijjhantā parisamajjhe kathenti , karissāmi nesaṃ kāttabban ’’ ti .

So dhammakathāpariyosāne ‘‘ ācariyā sve mayhaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā ’’ ti nimantetvā agamāsi .

So dutiyadivase mahante mahante koḷumbe āharāpetvā gūthassa pūrāpetvā kadalipattehi nesaṃ mukhāni bandhāpetvā tattha tattha ṭhapāpesi , puna bahalamadhukatelanāgabalapicchillādīnaṃ kūṭe pūretvā nisseṇimatthake ṭhapāpesi , tattheva ca mahāmalle baddhakacche hatthehi muggare gāhāpetvā ṭhapetvā āha ‘‘ kūṭatāpasā ativiya maṃ viheṭhayiṃsu , tesaṃ pāsādato otaraṇakāleP3.68 kūṭehi picchillaṃ sopānamatthake vissajjetvā sīse muggarehi pothetvā gale gahetvā sopāne khipathā ’’ ti .

Sopānapādamūle pana caṇḍe kukkure bandhāpesi .

Tāpasāpi ‘‘ sve rājagehe bhuñjissāmā ’’ ti aññamaññaṃ ovadiṃsu –

‘‘ mārisā rājagehaṃ nāma sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ , pabbajitehi nāma chadvārārammaṇe saññatehi bhavitabbaṃ , diṭṭhadiṭṭhe ārammaṇe nimittaṃ na gahetabbaṃ , cakkhudvāre saṃvaro paccupaṭṭhapetabbo ’’ ti .

PunadivaseM3.48 bhikkhācāravelaṃ sallakkhetvā vākacīraṃ nivāsetvā ajinacammaṃ ekaṃsagataṃ katvā jaṭākalāpaṃ saṇṭhapetvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā paṭipāṭiyā rājanivesanaṃ abhiruḷhā .

Rājā āruḷhabhāvaṃ ñatvā gūthakoḷumbamukhato kadalipattaṃ nīharāpesi .

Duggandho tāpasānaṃ nāsapuṭaṃ paharitvā matthaluṅgapātanākārapatto ahosi .

Mahātāpaso rājānaṃ olokesi .

Rājā –

‘‘ ettha bhonto yāvadatthaṃ bhuñjantu ceva harantu ca , tumhākametaṃ anucchavikaṃ , hiyyo ahaṃ tumhe paggaṇhissāmīti āgato , tumhe pana maṃyeva ghaṭṭento vijjhantā parisamajjhe kathayitthaV3.49 , tumhākamidaṃ anucchavikaṃ , bhuñjathā ’’ ti mahātāpasassa uluṅkena gūthaṃ upanāmesi .

Mahātāpaso dhī dhīti vadanto paṭinivatti .

‘‘ Ettakeneva gacchissatha tumhe ’’ ti sopāne kūṭehi picchillaṃ vissajjāpetvā mallānaṃ saññamadāsi .

Mallā muggarehi sīsāni pothetvā gīvāya gahetvā sopāne khipiṃsu , ekopi sopāne patiṭṭhātuṃ nāsakkhiP3.69 , pavaṭṭamānā sopānapādamūlaṃyeva pāpuṇiṃsu .

Sampatte sampatte caṇḍakukkurā paṭapaṭāti luñcamānā khādiṃsu .

Yopi nesaṃ uṭṭhahitvā palāyati , sopi āvāṭe patati , tatrāpi naṃ kukkurā anubandhitvā khādantiyeva .

Iti nesaṃ kukkurā aṭṭhisaṅkhalikameva avasesayiṃsu .

Evaṃ so rājā tapasampanne pañcasate tāpase ekadivaseneva jīvitā voropesi .

Athassa raṭṭhe devatā purimanayeneva puna navavuṭṭhiyo pātesuṃ .

Tassa rajjaṃ saṭṭhiyojanubbedhena vālikathalena avacchādiyittha .

Tenāha sarabhaṅgo bodhisatto –

‘‘ Yo saññate pabbajite avañcayi ,

Dhammaṃ bhaṇante samaṇe adūsake ;

Taṃ nāḷikeraṃ sunakhā parattha ,

Saṅgamma khādanti viphandamānan ’’ ti .( jā .2.17.71);

Evaṃ kāliṅgāraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo .

Atīte pana bārāṇasinagare diṭṭhamaṅgalikā nāma cattālīsakoṭivibhavassa seṭṭhino ekā dhītā ahosi dassanīyā pāsādikā .

Sā rūpabhogakulasampattisampannatāya bahūnaṃ patthanīyā ahosi .

YoM3.49 panassā vāreyyatthāya pahiṇāti , taṃ taṃ disvānassa jātiyaṃ vā hatthapādādīsu vā yattha katthaci dosaṃ āropetvā ‘‘ ko esa dujjāto dussaṇṭhito ’’ tiādīni vatvā –

‘‘ nīharatha nan ’’ ti nīharāpetvā ‘‘ evarūpampi nāma addasaṃ , udakaṃ āharatha , akkhīni dhovissāmī ’’ ti akkhīni dhovati .

Tassā diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ vippakāraṃ pāpetvā nīharāpetītiP3.70 diṭṭhamaṅgalikā tveva saṅkhā udapādi , mūlanāmaṃ antaradhāyi .

SāV3.50 ekadivasaṃ gaṅgāya udakakīḷaṃ kīḷissāmīti titthaṃ sajjāpetvā pahūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ sakaṭesu pūrāpetvā bahūni gandhamālādīni ādāya paṭicchannayānaṃ āruyha ñātigaṇaparivutā gehamhā nikkhami .

Tena ca samayena mahāpuriso caṇḍālayoniyaṃ nibbatto bahinagare cammagehe vasati , mātaṅgotvevassa nāmaṃ ahosi .

So soḷasavassuddesiko hutvā kenacideva karaṇīyena antonagaraṃ pavisitukāmo ekaṃ nīlapilotikaṃ nivāsetvā ekaṃ hatthe bandhitvā ekena hatthena pacchiṃ , ekena ghaṇḍaṃ gahetvā ‘‘ ussaratha ayyā , caṇḍālohan ’’ ti jānāpanatthaṃ taṃ vādento nīcacittaṃ paccupaṭṭhapetvā diṭṭhadiṭṭhe manusse namassamāno nagaraṃ pavisitvā mahāpathaṃ paṭipajji .

Diṭṭhamaṅgalikā ghaṇḍasaddaṃ sutvā sāṇiantarena olokentī dūratova taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘ kimetan ’’ ti pucchi .

Mātaṅgo ayyeti .

‘‘ Kiṃ vata , bho , akusalaṃ akaramha , kassāyaṃ nissando , vināso nu kho me paccupaṭṭhito , maṅgalakiccena nāma gacchamānā caṇḍālaṃ addasan ’’ ti sarīraṃ kampetvā jigucchamānā kheḷaṃ pātetvā dhātiyo āha –

‘‘ vegena udakaṃ āharatha , caṇḍālo diṭṭho , akkhīni ceva nāmaP3.71 gahitamukhañca dhovissāmī ’’ ti dhovitvā rathaṃ nivattāpetvā sabbapaṭiyādānaṃ gehaṃ pesetvā pāsādaṃ abhiruhi .

Surāsoṇḍādayo ceva tassā upaṭṭhākamanussā ca ‘‘ kuhiṃ , bho diṭṭhamaṅgalikā , imāyapi velāya nāgacchatī ’’ ti pucchantā taṃ pavattiṃ sutvā –

‘‘ mahantaṃ vata , bho , surāmaṃsagandhamālādisakkāraṃ caṇḍālaṃ nissāya anubhavituṃ na labhimha , gaṇhatha caṇḍālan ’’ ti gataṭṭhānaṃ gavesitvā nirāparādhaṃ mātaṅgapaṇḍitaṃ tajjitvā –

‘‘ are mātaṅga taṃ nissāya idañcidañca sakkāraṃ anubhavituṃ na labhimhā ’’ ti kesesuM3.50 gahetvā bhūmiyaṃ pātetvā jāṇukapparapāsāṇādīhi koṭṭetvā matoti saññāya pāde gahetvā kaḍḍhantā saṅkārakūṭe chaḍḍesuṃ .

Mahāpuriso saññaṃ paṭilabhitvā hatthapāde parāmasitvā –

‘‘ idaṃ dukkhaṃ kaṃ nissāya uppannan ’’ ti cintento –

‘‘ na aññaṃ kañci , diṭṭhamaṅgalikaṃ nissāya uppannan ’’ ti ñatvā ‘‘ sacāhaṃ puriso , pādesu naṃ nipātessāmī ’’ ti cintetvā vedhamāno diṭṭhamaṅgalikāya kuladvāraṃ gantvā –

‘‘ diṭṭhamaṅgalikaṃ labhanto vuṭṭhahissāmi , alabhantassa ettheva maraṇan ’’ ti gehaṅgaṇe nipajji .

Tena ca samayena jambudīpe ayaṃ dhammatā hoti – yassa caṇḍālo kujjhitvā gabbhadvāreV3.51 nipanno marati , ye ca tasmiṃ gabbhe vasanti , sabbe caṇḍālā honti .

Gehamajjhamhi mate sabbe gehavāsino , dvāramhi mate ubhato anantaragehavāsikā , aṅgaṇamhi mate ito satta ito sattāti cuddasagehavāsino sabbe caṇḍālā hontīti .

Bodhisatto pana aṅgaṇe nipajji .

Seṭṭhissa ārocesuṃ –

‘‘ mātaṅgo te sāmi gehaṅgaṇe patito ’’ tiP3.72 gacchatha bhaṇe , kiṃ kāraṇāti vatvā ekamāsakaṃ datvā uṭṭhāpethāti .

Te gantvā ‘‘ imaṃ kira māsakaṃ gahetvā uṭṭhahā ’’ ti vadiṃsu .

So –

‘‘ nāhaṃ māsakatthāya nipanno , diṭṭhamaṅgalikāya svāhaṃ nipanno ’’ ti āha .

Diṭṭhamaṅgalikāya ko dosoti ?

Kiṃ tassā dosaṃ na passatha , niraparādho ahaṃ tassā manussehi byasanaṃ pāpito , taṃ labhantova vuṭṭhahissāmi , alabhanto na vuṭṭhahissāmīti .

Te gantvā seṭṭhissa ārocesuṃ .

Seṭṭhi dhītu dosaṃ ñatvā ‘‘ gacchatha , ekaṃ kahāpaṇaṃ dethā ’’ ti peseti .

So ‘‘ na icchāmi kahāpaṇaṃ , tameva icchāmī ’’ ti āha .

Taṃ sutvā seṭṭhi ca seṭṭhibhariyā ca –

‘‘ ekāyeva no piyadhītā , paveṇiyā ghaṭako añño dārakopi natthī ’’ ti saṃvegappattā –

‘‘ gacchatha tātā , koci amhākaṃ asahanako etaṃ jīvitāpi voropeyya , etasmiñhi mate sabbe mayaṃ naṭṭhā homa , ārakkhamassa gaṇhathā ’’ ti parivāretvā ārakkhaṃ saṃvidhāya yāguṃ pesayiṃsu , bhattaṃ dhanaṃ pesayiṃsu , evaṃ so sabbaṃ paṭikkhipi .

Evaṃ eko divaso gato ;

dve , tayo , cattāro , pañca divasā gatā .

TatoM3.51 sattasattagehavāsikā uṭṭhāya –

‘‘ na sakkoma mayaṃ tumhe nissāya caṇḍālā bhavituṃ , amhe mā nāsetha , tumhākaṃ dārikaṃ datvā etaṃ uṭṭhāpethā ’’ ti āhaṃsu .

Te satampi sahassampi satasahassampi pahiṇiṃsu , so paṭikkhipateva .

Evaṃ cha divasā gatā .

Sattame divase ubhato cuddasagehavāsikā sannipatitvā –

‘‘ na mayaṃ caṇḍālā bhavituṃ sakkoma , tumhākaṃ akāmakānampi mayaṃ etassa dārikaṃ dassāmā ’’ ti āhaṃsu .

Mātāpitaro sokasallasamappitā visaññī hutvā sayane nipatiṃsu .

Ubhato cuddasagehavāsino pāsādaṃ āruyha supupphitakiṃsukasākhaṃP3.73 ucchindantā viya tassā sabbābharaṇāni omuñcitvā nakhehi sīmantaṃ katvā kese bandhitvā nīlasāṭakaṃ nivāsāpetvā hattheV3.52 nīlapilotikakhaṇḍaṃ veṭhetvā kaṇṇesu tipupaṭṭake piḷandhāpetvā tālapaṇṇapacchiṃ datvā pāsādato otārāpetvā dvīsu bāhāsu gahetvā –

‘‘ tava sāmikaṃ gahetvā yāhī ’’ ti mahāpurisassa adaṃsu .

Nīluppalampi atibhāroti anukkhittapubbā sukhumāladārikā ‘‘ uṭṭhāhi sāmi , gacchāmā ’’ ti āha .

Bodhisatto nipannakova āha ‘‘ nāhaṃ uṭṭhahāmī ’’ ti .

Atha kinti vadāmīti .

‘‘ Uṭṭhehi ayya mātaṅgā ’’ ti evaṃ maṃ vadāhīti .

Sā tathā avoca .

Na tuyhaṃ manussā uṭṭhānasamatthaṃ maṃ akaṃsu , bāhāya maṃ gahetvā uṭṭhāpehīti .

Sā tathā akāsi .

Bodhisatto uṭṭhahanto viya parivaṭṭetvā bhūmiyaṃ patitvā –

‘‘ nāsitaṃ , bho , diṭṭhamaṅgalikāya paṭhamaṃ manussehi koṭṭāpetvā , idāni sayaṃ koṭṭetī ’’ ti viravittha .

Sā kiṃ karomi ayyāti ?

Dvīhi hatthehi gahetvā uṭṭhāpehīti .

Sā tathā uṭṭhāpetvā nisīdāpetvā gacchāma sāmīti .

Gacchā nāma araññe honti , mayaṃ manussā , atikoṭṭitomhi tuyhaṃ manussehi , na sakkomi padasā gantuṃ , piṭṭhiyā maṃ nehīti .

Sā onamitvā piṭṭhiṃ adāsi .

Bodhisatto abhiruhi .

Kuhiṃ nemi sāmīti ?

Bahinagaraṃ nehīti .

Sā pācīnadvāraṃ gantvā –

‘‘ idha te sāmi vasanaṭṭhānan ’’ ti pucchi .

Kataraṭṭhānaṃ etanti ?

Pācīnadvāraṃ sāmīti .

Pācīnadvāre caṇḍālaputtā vasituṃ na labhantītiP3.74 attano vasanaṭṭhānaṃ anācikkhitvāva sabbadvārāni āhiṇḍāpesi .

Kasmā ?

BhavaggapattamassāM3.52 mānaṃ pātessāmīti .

Mahājano ukkuṭṭhimakāsi –

‘‘ ṭhapetvā tumhādisaṃ añño etissā mānaṃ bhedako natthī ’’ ti .

Sā pacchimadvāraṃ patvā ‘‘ idha te sāmi vasanaṭṭhānan ’’ ti pucchi .

Kataraṭṭhānaṃ etanti ?

Pacchimadvāraṃ sāmīti .

Iminā dvārena nikkhamitvā cammagehaṃ olokentī gacchāti .

Sā tattha gantvā āha ‘‘ idaṃ cammagehaṃ tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sāmī ’’ ti ?

Āmāti piṭṭhito otaritvā cammagehaṃ pāvisi .

Tattha sattaṭṭhadivase vasanto sabbaññutagavesanadhīro ettakesu divasesu na ca jātisambhedamakāsi .

‘‘ Mahākulassa dhītā sace maṃ nissāya mahantaṃ yasaṃ na pāpuṇāti , na camhāhaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ antevāsiko .

Etissā pādadhovanaudakena sakalajambudīpe rājūnaṃV3.53 abhisekakiccaṃ karissāmī ’’ ti cintetvā puna cintesi –

‘‘ agāramajjhevasanto na sakkhissāmi , pabbajitvā pana sakkhissāmī ’’ ti .

Cintetvā taṃ āmantesi –

‘‘ diṭṭhamaṅgalike mayaṃ pubbe ekacarā kammaṃ katvāpi akatvāpi sakkā jīvituṃ , idāni pana dārabharaṇaṃ paṭipannamha , kammaṃ akatvā na sakkā jīvituṃ , tvaṃ yāvāhaṃ āgacchāmi , tāva mā ukkaṇṭhitthā ’’ ti araññaṃ pavisitvā susānādīsu nantakāni saṅkaḍḍhitvā nivāsanapārupanaṃ katvā samaṇapabbajjaṃ pabbajitvā ekacaro laddhakāyaviveko kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca nibbattetvā ‘‘ idāni sakkā diṭṭhamaṅgalikāya avassayena mayā bhavitun ’’ ti bārāṇasiabhimukho gantvā cīvaraṃ pārupitvā bhikkhaṃ caramāno diṭṭhamaṅgalikāyaP3.75 gehābhimukho agamāsi .

Sā taṃ dvāre ṭhitaṃ disvā asañjānantī –

‘‘ aticchatha , bhante , caṇḍālānaṃ vasanaṭṭhānametan ’’ ti āha .

Bodhisatto tattheva aṭṭhāsi .

Sā punappunaṃ olokentī sañjānitvā hatthehi uraṃ paharitvā viravamānā pādamūle patitvā āha –

‘‘ yadi te sāmi edisaṃ cittaṃ atthi , kasmā maṃ mahatā yasā parihāpetvā anāthaṃ akāsī ’’ ti .

Nānappakāraṃ paridevaṃ paridevitvā akkhīni puñchamānā uṭṭhāya bhikkhābhājanaṃ gahetvā antogehe nisīdāpetvā bhikkhaṃ adāsi .

Mahāpuriso bhattakiccaṃ katvā āha –

‘‘ diṭṭhamaṅgalike mā soci mā paridevi , ahaṃ tuyhaṃ pādadhovanaudakena sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekakiccaṃ kāretuṃ samattho , tvaṃ panaM3.53 ekaṃ mama vacanaṃ karohi , nagaraṃ pavisitvā ‘ na mayhaṃ sāmiko caṇḍālo , mahābrahmā mayhaṃ sāmiko ’ ti ugghosayamānā sakalanagaraṃ carāhī ’’ ti .

Evaṃ vutte diṭṭhamaṅgalikā –

‘‘ pakatiyāpi ahaṃ sāmi mukhadoseneva byasanaṃ pattā , na sakkhissāmevaṃ vattun ’’ ti āha .

Bodhisatto –

‘‘ kiṃ pana tayā mayhaṃ agāre vasantassa alikavacanaṃ sutapubbaṃ , ahaṃ tadāpi alikaṃ na bhaṇāmi , idāni pabbajito kiṃ vakkhāmi , saccavādī puriso nāmāhan ’’ ti vatvā –

‘‘ ajja pakkhassa aṭṭhamī , tvaṃ ‘ ito sattāhassaccayena uposathadivase mayhaṃ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṃ bhinditvā mama santikaṃ āgamissatī ’ ti sakalanagare ugghosehī ’’ ti vatvā pakkāmi .

SāV3.54 saddahitvā haṭṭhatuṭṭhā sūrā hutvā sāyaṃpātaṃ nagaraṃ pavisitvā tathā ugghosesi .

Manussā pāṇinā pāṇiṃ paharantā –

‘‘ passatha , amhākaṃ diṭṭhamaṅgalikā caṇḍālaputtaṃ mahābrahmānaṃ karotī ’’ ti hasantā keḷiṃ karonti .

Sā punadivasepi tatheva sāyaṃpātaṃ pavisitvā –

‘‘ idāni chāhaccayena , pañcāha-catūha-tīha-dvīha-ekāhaccayena mayhaṃ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṃ bhinditvā mama santikaṃ āgamissatī ’’ ti ugghosesi .

BrāhmaṇāP3.76 cintayiṃsu –

‘‘ ayaṃ diṭṭhamaṅgalikā atisūrā hutvā katheti , kadāci evaṃ siyā , etha mayaṃ diṭṭhamaṅgalikāya vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāmā ’’ ti cammagehassa bāhirabhāgaṃ samantā tacchāpetvā vālikaṃ okiriṃsu .

Sāpi uposathadivase pātova nagaraṃ pavisitvā ‘‘ ajja mayhaṃ sāmiko āgamissatī ’’ ti ugghosesi .

Brāhmaṇā cintayiṃsu –

‘‘ ayaṃ bho na dūraṃ apadissati , ajja kira mahābrahmā āgamissati , vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahāmā ’’ ti cammagehaṃ samajjāpetvā haritūpalittaṃ ahatavatthehi parikkhipitvā mahārahaṃ pallaṅkaṃ attharitvā upari celavitānaṃ bandhitvā gandhamāladāmāni osārayiṃsu .

Tesaṃ paṭijaggantānaṃyeva sūriyo atthaṃ gato .

Mahāpuriso cande uggatamatte abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya kāmāvacaracittena parikammaṃ katvā iddhicittena dvādasayojanikaṃ brahmattabhāvaṃ māpetvā vehāsaṃ abbhuggantvā candavimānassa anto pavisitvāM3.54 vanantato abbhussakkamānaṃ candaṃ bhinditvā candavimānaṃ ohāya purato hutvā ‘‘ mahājano maṃ passatū ’’ ti adhiṭṭhāsi .

Mahājano disvā –

‘‘ saccaṃ , bho , diṭṭhamaṅgalikāya vacanaṃ , āgacchantaṃ mahābrahmānaṃ pūjessāmā ’’ ti gandhamālaṃ ādāya diṭṭhamaṅgalikāya gharaṃ parivāretvā aṭṭhāsi .

Mahāpuriso matthakamatthakena sattavāre bārāṇasiṃ anuparigantvā mahājanena diṭṭhabhāvaṃ ñatvā dvādasayojanikaṃ attabhāvaṃ vijahitvā manussappamāṇameva māpetvā mahājanassa passantasseva cammagehaṃ pāvisi .

Mahājano disvā –

‘‘ otiṇṇo no mahābrahmā , sāṇiṃ āharathā ’’ ti nivesanaṃ mahāsāṇiyā parikkhipitvā parivāretvāP3.77 ṭhito .

Mahāpurisopi sirisayanamajjhe nisīdi .

Diṭṭhamaṅgalikā samīpe aṭṭhāsi .

Atha naṃ pucchiV3.55 ‘‘ utusamayo te diṭṭhamaṅgalike ’’ ti .

Āma ayyāti .

Mayā dinnaṃ puttaṃ gaṇhāhīti aṅguṭṭhakena nābhimaṇḍalaṃ phusi .

Tassā parāmasaneneva gabbho patiṭṭhāsi .

Mahāpuriso –

‘‘ ettāvatā te diṭṭhamaṅgalike pādadhovanaudakaṃ sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekodakaṃ bhavissati , tvaṃ tiṭṭhā ’’ ti vatvā brahmattabhāvaṃ māpetvā passantasseva mahājanassa nikkhamitvā vehāsaṃ abbhuggantvā caṇḍamaṇḍalameva paviṭṭho .

Sā tato paṭṭhāya brahmapajāpatī nāma jātā .

Pādadhovanaudakaṃ labhanto nāma natthi .

Brāhmaṇā –

‘‘ brahmapajāpatiṃ antonagare vasāpessāmā ’’ ti suvaṇṇasivikāya āropetvā yāva sattamakoṭiyā aparisuddhajātikassa sivikaṃ gahetuṃ na adaṃsu .

Soḷasa jātimantabrāhmaṇā gaṇhiṃsu .

Sesā gandhapupphādīhi pūjetvā nagaraṃ pavisitvā –

‘‘ na sakkā , bho , ucchiṭṭhagehe brahmapajāpatiyā vasituṃ , vatthuṃ gahetvā gehaṃ karissāma , yāva pana taṃ karīyati , tāva maṇḍapeva vasatū ’’ ti maṇḍape vasāpesuṃ .

Tato paṭṭhāya cakkhupathe ṭhatvā vanditukāmā kahāpaṇaṃ datvā vandituṃ labhanti , savanūpacāre vanditukāmā sataṃ datvā labhanti , āsanne pakatikathaṃ savanaṭṭhāne vanditukāmā pañcasatāni datvā labhanti , pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ ṭhapetvā vanditukāmā sahassaṃ datvā labhanti , pādadhovanaudakaṃ patthayamānā dasasahassāni datvā labhanti .

Bahinagarato antonagare yāva maṇḍapā āgacchantiyā laddhadhanaṃyeva koṭisatamattaṃ ahosi .

SakalajambudīpoM3.55 saṅkhubhi , tato sabbarājāno ‘‘ brahmapajāpatiyā pādadhovanenaP3.78 abhisekaṃ karissāmā ’’ ti satasahassaṃ pesetvā labhiṃsu .

Maṇḍape vasantiyā eva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi .

Mahāpurisaṃ paṭicca laddhakumāro pāsādiko ahosi lakkhaṇasampanno .

Mahābrahmuno putto jātoti sakala jambudīpo ekakolāhalo ahosi .

Kumārassa khīramaṇimūlaṃ hotūti tato tato āgatadhanaṃ koṭisahassaṃ ahosi .

Ettāvatā nivesanampi niṭṭhitaṃ .

Kumārassa nāmakaraṇaṃ karissāmāti nivesanaṃ sajjetvā kumāraṃ gandhodakena nhāpetvā alaṅkaritvā maṇḍape jātattā maṇḍabyo tveva nāmaṃ akaṃsu .

Kumāro sukhena saṃvaḍḍhamāno sippuggahaṇavayapattoti sakalajambudīpe sippajānanakā tassa santike āgantvā sippaṃ sikkhāpenti .

Kumāro medhāvī paññavā sutaṃ sutaṃ mutaṃ āvuṇanto viyaV3.56 gaṇhāti , gahitagahitaṃ suvaṇṇaghaṭe pakkhittatelaṃ viya tiṭṭhati .

Yāvatā vācuggatā pariyatti atthi , tena anuggahitā nāma nāhosi .

Brāhmaṇā taṃ parivāretvā caranti , sopi brāhmaṇabhatto ahosi .

Gehe asītibrāhmaṇasahassāni niccabhattaṃ bhuñjanti .

Gehampissa sattadvārakoṭṭhakaṃ mahantaṃ ahosi .

Gehe maṅgaladivase jambudīpavāsīhi pesitadhanaṃ koṭisahassamattaṃ ahosi .

Bodhisatto āvajjesi –

‘‘ pamatto nu kho kumāro appamatto ’’ ti .

Athassa taṃ pavattiṃ ñatvā –

‘‘ brāhmaṇabhatto jāto , yattha dinnaṃ mahapphalaṃ hoti , taṃ na jānāti , gacchāmi naṃ damemī ’’ ti cīvaraṃ pārupitvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā –

‘‘ dvārakoṭṭhakā atisambādhā , na sakkā koṭṭhakena pavisitun ’’ ti ākāsenāgantvā asītibrāhmaṇasahassānaṃ bhuñjanaṭṭhāne ākāsaṅgaṇe otari .

MaṇḍabyakumāropiP3.79 suvaṇṇakaṭacchuṃ gāhāpetvā –

‘‘ idha sūpaṃ detha idha odanan ’’ ti parivisāpento bodhisattaṃ disvā daṇḍakena ghaṭṭitaāsiviso viya kupitvā imaṃ gāthamāha –

‘‘ KutoM3.56 nu āgacchasi dummavāsī ,

Otallako paṃsupisācakova ;

Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe ,

Ko re tuvaṃ hosi adakkhiṇeyyo ’’ ti .( jā .1.15.1);

Atha naṃ mahāsatto akujjhitvāva ovadanto āha –

‘‘ Annaṃ tavedaṃ pakataṃ yasassi ,

Taṃ khajjare bhuñjare piyyare ca ;

Jānāsi maṃ tvaṃ paradattūpajīviṃ ,

Uttiṭṭha piṇḍaṃ labhataṃ sapāko ’’ ti .( jā .1.15.2);

So nayidaṃ tumhādisānaṃ paṭiyattanti dassento āha –

‘‘ AnnaṃV3.57 mamedaṃ pakataṃ brāhmaṇānaṃ ,

Atthatthitaṃ saddahato mamedaṃ ;

Apehi etto kimidhaṭṭhitosi ,

Na mādisā tuyhaṃ dadanti jammā ’’ ti .( jā .1.15.3);

Atha bodhisatto ‘‘ dānaṃ nāma saguṇassapi nigguṇassapi yassa kassaci dātabbaṃ , yathā hi ninnepi thalepi patiṭṭhāpitaṃ bījaṃ pathavīrasaṃ āporasañca āgamma sampajjati , evaṃP3.80 nipphalaṃ nāma natthi , sukhette vapitabījaṃ viya guṇavante mahapphalaṃ hotī ’’ ti dassetuṃ imaṃ gāthamāha –

‘‘ Thale ca ninne ca vapanti bījaṃ ,

Anūpakhette phalamāsamānā ;

Etāya saddhāya dadāhi dānaṃ ,

Appeva ārādhaye dakkhiṇeyye ’’ ti .( jā .1.15.4);

Atha kumāro kodhābhibhūto –

‘‘ kenimassa muṇḍakassa paveso dinno ’’ ti dvārarakkhādayo tajjetvā –

‘‘ KhettāniM3.57 mayhaṃ viditāni loke ,

Yesāhaṃ bījāni patiṭṭhapemi ;

Ye brāhmaṇā jātimantūpapannā ,

Tānīdha khettāni supesalānī ’’ ti .( jā .1.15.5)–

Gāthaṃ vatvā ‘‘ imaṃ jammaṃ veṇupadarena pothetvā gīvāyaṃ gahetvā sattapi dvārakoṭṭhake atikkamitvā bahi nīharathā ’’ ti āha .

Atha naṃ mahāpuriso āha –

‘‘ Giriṃ nakhena khaṇasi , ayo dantebhi khādasi ;

Jātavedaṃ padahasi , yo isiṃ paribhāsasī ’’ ti .( jā .1.15.9);

EvañcaV3.58 pana vatvā –

‘‘ sace myāyaṃ hatthe vā pāde vā gaṇhāpetvā dukkhaṃ uppādeyya , bahuṃ apuññaṃ pasaveyyā ’’ ti sattānuddayatāya vehāsaṃ abbhuggantvā antaravīthiyaṃ otari .

Bhagavā sabbaññutaṃ patto tamatthaṃ pakāsento imaṃ gāthamāha –

‘‘ Idaṃ vatvāna mātaṅgo , isi saccaparakkamo ;

Antalikkhasmiṃ pakkāmi , brāhmaṇānaṃ udikkhatan ’’ ti .( jā .1.15.10);

Tāvadeva nagararakkhikadevatānaṃ jeṭṭhakadevarājā maṇḍabyassa gīvaṃ parivattesi .

Tassa mukhaṃ parivattetitvāP3.81 pacchāmukhaṃ jātaṃ , akkhīni parivattāni , mukhena kheḷaṃ vamati , sarīraṃ thaddhaṃ sūle āropitaṃ viya ahosi .

Asītisahassā paricārakayakkhā asītibrāhmaṇasahassāni tatheva akaṃsu .

Vegena gantvā brahmapajāpatiyā ārocayiṃsu .

Sā taramānarūpā āgantvā taṃ vippakāraṃ disvā gāthamāha –

‘‘ Āvedhitaṃ piṭṭhito uttamaṅgaṃ ,

Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ ;

Setāni akkhīni yathā matassa ,

Ko me imaṃ puttamakāsi evan ’’ ti .( jā .1.15.11);

AthassāM3.58 ārocesuṃ –

‘‘ Idhāgamā samaṇo dummavāsī ,

Otallako paṃsupisācakova ,

Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe ,

So te imaṃ puttamakāsi evan ’’ ti .( jā .1.15.12);

Sā sutvāva aññāsi –

‘‘ mayhaṃ yasadāyako ayyo anukampāya puttassa pamattabhāvaṃ ñatvā āgato bhavissatī ’’ ti .

Tato upaṭṭhāke pucchi –

‘‘ KatamaṃV3.59 disaṃ agamā bhūripañño ,

Akkhātha me māṇavā etamatthaṃ ;

Gantvāna taṃ paṭikaremu accayaṃ ,

Appeva naṃ putta labhemu jīvitan ’’ ti .( jā .1.15.13);

Te āhaṃsu –

‘‘ Vehāyasaṃ agamā bhūripañño ,

Pathaddhuno pannaraseva cando ;

ApicāpiP3.82 so purimadisaṃ agacchi ,

Saccappaṭiñño isi sādhurūpo ’’ ti .( jā .1.15.14);

Mahāpurisopi antaravīthiyaṃ otiṇṇaṭṭhānato paṭṭhāya –

‘‘ mayhaṃ padavaḷañjaṃ hatthiassādīnaṃ vasena mā antaradhāyittha , diṭṭhamaṅgalikāyeva naṃ passatu , mā aññe ’’ ti adhiṭṭhahitvā piṇḍāya caritvā yāpanamattaṃ missakodanaṃ gahetvā paṭikkamanasālāyaṃ nisinno bhuñjitvā thokaṃ bhuttāvasesaṃ bhikkhābhājaneyeva ṭhapesi .

Diṭṭhamaṅgalikāpi pāsādā oruyha antaravīthiṃ paṭipajjamānā padavaḷañjaṃ disvā –

‘‘ idaṃ mayhaṃ yasadāyakassa ayyassa padan ’’ ti padānusārenāgantvā vanditvā āha –

‘‘ tumhākaṃ , bhante , dāsena katāparādhaṃ mayhaṃ khamatha , na hi tumhe kodhavasikā nāma , detha me puttassa jīvitan ’’ ti .

Evañca pana vatvā –

‘‘ ĀvedhitaṃM3.59 piṭṭhito uttamaṅgaṃ ,

Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ ;

Setāni akkhīni yathā matassa ,

Ko me imaṃ puttamakāsi evan ’’ ti .( jā .1.15.15)–

GāthaṃV3.60 abhāsi .

Mahāpuriso āha –

‘‘ na mayaṃ evarūpaṃ karoma , pabbajitaṃ pana hiṃsante disvā pabbajitesu sagāravāhi bhūtayakkhadevatāhi kataṃ bhavissatī ’’ ti .

Kevalaṃ , bhante , tumhākaṃ manopadoso mā hotu , devatāhi kataṃ hotu , sukhamāpayāP3.83 , bhante , devatā , apicāhaṃ , bhante , kathaṃ paṭipajjāmīti .

Tena hi osadhaṃ te kathessāmi , mama bhikkhābhājane bhuttāvasesaṃ bhattamatthi , tattha thokaṃ udakaṃ āsiñcitvā thokaṃ gahetvā tava puttassa mukhe pakkhipa , avasesaṃ udakacāṭiyaṃ āloḷetvā asītiyā brāhmaṇasahassānaṃ mukhe pakkhipāti .

Sā evaṃ karissāmīti bhattaṃ gahetvā mahāpurisaṃ vanditvā gantvā tathā akāsi .

Mukhe pakkhittamatte jeṭṭhakadevarājā –

‘‘ sāmimhi sayaṃ bhesajjaṃ karonte amhehi na sakkā kiñci kātun ’’ ti kumāraṃ vissajjesi .

Sopi khipitvā kiñci dukkhaṃ appattapubbo viya pakativaṇṇo ahosi .

Atha naṃ mātā avoca –

‘‘ passa tāta tava kulupakānaṃ hirottapparahitānaṃ vippakāraṃ , samaṇā pana na evarūpā honti , samaṇe tāta bhojeyyāsī ’’ ti .

Tato sesakaṃ udakacāṭiyaṃ āluḷāpetvā brāhmaṇānaṃ mukhe pakkhipāpesi .

Yakkhā tāvadeva vissajjetvā palāyiṃsu .

Brāhmaṇā khipitvā khipitvā uṭṭhahitvā kiṃ amhākaṃ mukhe pakkhittanti pucchiṃsu .

Mātaṅgaisissa ucchiṭṭhabhattanti .

Te ‘‘ caṇḍālassa ucchiṭṭhakaṃ khādāpitamhā , abrāhmaṇā dānimhā jātā , idāni no brāhmaṇā ‘ asuddhabrāhmaṇā ime ’ ti sambhogaṃ na dassantī ’’ ti tato palāyitvā majjharaṭṭhaṃ gantvā majjharājassa nagare aggāsanikā brāhmaṇā nāma mayanti rājagehe bhuñjanti .

Tasmiṃ samaye bodhisatto pāpaniggahaṃ karonto mānajātike nimmadayanto vicarati .

Atheko ‘‘ jātimantatāpaso nāma mayā sadisoM3.60 natthī ’’ ti aññesu saññampi na karoti .

Bodhisatto taṃ gaṅgātīre vasamānaṃ disvā ‘‘ mānaniggahamassa karissāmī ’’ ti tattha agamāsiP3.84 .

Taṃ jātimantatāpaso pucchi –

‘‘ kiṃ jacco bhavan ’’ ti ?

Caṇḍālo ahaṃ ācariyāti .

Apehi caṇḍāla apehi caṇḍāla , heṭṭhāgaṅgāya vasa , mā uparigaṅgāya udakaṃ ucchiṭṭhamakāsīti .

BodhisattoV3.61 –

‘‘ sādhu ācariya , tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmī ’’ ti heṭṭhāgaṅgāya vasanto ‘‘ gaṅgāya udakaṃ paṭisotaṃ sandatū ’’ ti adhiṭṭhāsi .

Jātimantatāpaso pātova gaṅgaṃ oruyha udakaṃ ācamati , jaṭā dhovati .

Bodhisatto dantakaṭṭhaṃ khādanto piṇḍaṃ piṇḍaṃ kheḷaṃ udake pāteti .

Dantakaṭṭhakucchiṭṭhakampi tattheva pavāheti .

Yathā ce taṃ aññattha alaggitvā tāpasasseva jaṭāsu laggati , tathā adhiṭṭhāsi .

Kheḷampi dantakaṭṭhampi tāpasassa jaṭāsuyeva patiṭṭhāti .

Tāpaso caṇḍālassidaṃ kammaṃ bhavissatīti vippaṭisārī hutvā gantvā pucchi –

‘‘ idaṃ , bho caṇḍāla , gaṅgāya udakaṃ tayā paṭisotagāmikatan ’’ ti ?

Āma ācariya .

Tena hi tvaṃ heṭṭhāgaṅgāya mā vasa , uparigaṅgāya vasāti .

Sādhu ācariya , tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmīti tattha vasanto iddhiṃ paṭippassambhesi , udakaṃ yathāgatikameva jātaṃ .

Puna tāpaso tadeva byasanaṃ pāpuṇi .

So puna gantvā bodhisattaṃ pucchi ,–

‘‘ bho caṇḍāla , tvamidaṃ gaṅgāya udakaṃ kālena paṭisotagāmiṃ kālena anusotagāmiṃ karosī ’’ ti ?

Āma ācariya .

Caṇḍāla ,‘‘ tvaṃ sukhavihārīnaṃ pabbajitānaṃ sukhena vasituṃ na desi , sattame te divase sattadhā muddhā phalatū ’’ ti .

Sādhu acariya , ahaṃ pana sūriyassa uggantuṃ na dassāmīti .

Atha mahāsatto cintesi –

‘‘ etassa abhisāpo etasseva upari patissati , rakkhāmi nan ’’ ti sattānuddayatāya punadivase iddhiyā sūriyassa uggantuṃ na adāsi .

Iddhimato iddhivisayoP3.85 nāma acinteyyo , tato paṭṭhāya aruṇuggaṃ na paññāyati , rattindivaparicchedo natthi , kasivaṇijjādīni kammāni payojento nāma natthi .

Manussā –

‘‘ yakkhāvaṭṭo nu kho ayaṃ bhūtadevaṭṭonāgasupaṇṇāvaṭṭo ’’ ti upaddavappattā ‘‘ kiṃ nu kho kātabban ’’ ti cintetvā ‘‘ rājakulaṃ nāma mahāpaññaṃ , lokassa hitaṃ cintetuṃ sakkoti , tattha gacchāmā ’’ ti rājakulaṃ gantvāM3.61 tamatthaṃ ārocesuṃ .

Rājā sutvā bhītopi abhītākāraṃ katvā –

‘‘ mā tātā bhāyatha , imaṃ kāraṇaṃ gaṅgātīravāsī jātimantatāpaso jānissati , taṃ pucchitvā nikkaṅkhā bhavissāmā ’’ ti katipayeheva atthacarakehi manussehi saddhiṃ tāpasaṃ upasaṅkamitvā katapaṭisanthāro tamatthaṃ pucchi .

Tāpaso āha –

‘‘ āma mahārāja , ekoV3.62 caṇḍālo atthi , so imaṃ gaṅgāya udakaṃ kālena anusotagāmiṃ kālena patisotagāmiṃ karoti , mayā tadatthaṃ kiñci kathitaṃ atthi , taṃ pucchatha , so jānissatī ’’ ti .

Rājā mātaṅgaisissa santikaṃ gantvā –

‘‘ tumhe , bhante , aruṇassa uggantuṃ na dethā ’’ ti pucchi .

Āma , mahārājāti .

Kiṃ kāraṇā bhanteti ?

Jātimantatāpasakāraṇā , mahārāja , jātimantatāpasena āgantvā maṃ vanditvā khamāpitakāle dassāmi mahārājāti .

Rājā gantvā ‘‘ etha ācariya , tāpasaṃ khamāpethā ’’ ti āha .

Nāhaṃ , mahārāja , caṇḍālaṃ vandāmīti .

Mā ācariya , evaṃ karotha , janapadassa mukhaṃ passathāti .

So puna paṭikkhipiyeva .

Rājā bodhisattaṃ upasaṅkamitvāP3.86 ‘‘ ācariyo khamāpetuṃ na icchitī ’’ ti āha .

Akhamāpite ahaṃ sūriyaṃ na muñcāmīti .

Rājā ‘‘ ayaṃ khamāpetuṃ na icchati , ayaṃ akhamāpite sūriyaṃ na muñcati , kiṃ amhākaṃ tena tāpasena , lokaṃ olokessāmā ’’ ti ‘‘ gacchatha , bho , tāpasasantikaṃ , taṃ hatthesu ca pādesu ca gahetvā mātaṅgaisissa pādamūle netvā nipajjāpetvā khamāpetha etassa janapadānuddayataṃ paṭiccā ’’ ti āha .

Te rājapurisā gantvā taṃ tathā katvā ānetvā mātaṅgaisissa pādamūle nipajjāpetvā khamāpesuṃ .

Ahaṃ nāma khamitabbaṃ khamāmi , apica kho pana etassa kathā etasseva upari patissati .

Mayā sūriye vissajjite sūriyarasmi etassa matthake patissati , athassa sattadhā muddhā phalissati .

Tañca kho panesa byasanaṃ mā pāpuṇātu , etha tumhe etaṃ galappamāṇe udake otāretvā mahantaṃ mattikāpiṇḍamassa sīse ṭhapetha .

Athāhaṃ sūriyaṃ vissajjissāmi .

Sūriyarasmi mattikāpiṇḍe patitvā taṃ sattadhā bhindissati .

Athesa mattikāpiṇḍaṃ chaḍḍetvā nimujjitvā aññena titthena uttaratu , iti naṃ vadatha , evamassa sotthi bhavissatīti .

Te manussā ‘‘ evaṃ karissāmā ’’ ti tathā kāresuṃ .

Tassāpi tatheva sotthi jātā .

So tato paṭṭhāya –

‘‘ jātiM3.62 nāma akāraṇaṃ , pabbajitānaṃ abbhantare guṇova kāraṇan ’’ ti jātigottamānaṃ pahāya nimmado ahosi .

Iti jātimantatāpase damite mahājano bodhisattassa thāmaṃ aññāsi , mahākolāhalaṃ jātaṃ .

Rājā attano nagaraṃ gamanatthāya bodhisattaṃ yāci .

MahāsattoP3.87 paṭiññaṃ datvā tāni caV3.63 asītibrāhmaṇasahassāni damessāmi , paṭiññañca mocessāmīti majjharājassa nagaraṃ agamāsi .

Brāhmaṇā bodhisattaṃ disvāva – bho ,‘‘ ayaṃ so , bho mahācoro , āgato , idāneva sabbe ete mayhaṃ ucchiṭṭhakaṃ khāditvā abrāhmaṇā jātāti amhe pākaṭe karissati , evaṃ no idhāpi āvāso na bhavissati , paṭikacceva māressāmā ’’ ti rājānaṃ puna upasaṅkamitvā āhaṃsu –

‘‘ tumhe , mahārāja , etaṃ caṇḍālapabbajitaṃ mā sādhurūpoti maññittha , esa garukamantaṃ jānāti , pathaviṃ gahetvā ākāsaṃ karoti , ākāsaṃ pathaviṃ , dūraṃ gahetvā santikaṃ karoti , santikaṃ dūraṃ , gaṅgaṃ nivattetvā uddhagāminiṃ karoti , icchanto pathaviṃ ukkhipitvā pātetuṃ maññe sakkoti .

Parassa vā cittaṃ nāma sabbakālaṃ na sakkā gahetuṃ , ayaṃ idha patiṭṭhaṃ labhanto tumhākaṃ rajjampi nāseyya , jīvitantarāyampi vaṃsupacchedampi kareyya , amhākaṃ vacanaṃ karotha , mahārāja , ajjeva imaṃ māretuṃ vaṭṭatī ’’ ti .

Rājāno nāma parapattiyā honti , iti so bahūnaṃ kathāvasena niṭṭhaṃ gato .

Bodhisatto pana nagare piṇḍāya caritvā udakaphāsukaṭṭhāne missakodanaṃ bhuñjitvā rājuyyānaṃ gantvā nirāparādhatāya nirāsaṅko maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi .

Atīte cattālīsa , anāgate cattālīsāti asītikappe anussarituṃ samatthañāṇassaP3.88 anāvajjanatāya muhuttamattake kāle sati nappahoti , rājā aññaṃ ajānāpetvā sayameva gantvā nirāvajjanatāya pamādena nisinnaṃ mahāpurisaṃ asinā paharitvā dve bhāge akāsi .

Imassa rañño vijite aṭṭhamaṃ lohakūṭavassaṃ , navamaṃ kalalavassaṃ vassi .

Iti imassāpi raṭṭhe nava vuṭṭhiyo patitā .

So ca rājā sapariso mahāniraye nibbatto .

Tenāha saṃkiccapaṇḍito –

‘‘ UpahaccaM3.63 manaṃ majjho , mātaṅgasmiṃ yasassine ;

Sapārisajjo ucchinno , majjhāraññaṃ tadā ahūti ’’.( jā .2.19.96)–

Evaṃ majjhāraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo .

Mātaṅgassa pana isino vasena tadeva mātaṅgāraññan ti vuttaṃ .

66. PañhapaṭibhānānītiV3.64 pañhabyākaraṇāni .

Paccanīkaṃ katabban ti paccanīkaṃ kātabbaṃ .

Amaññissan ti vilomabhāgaṃ gaṇhanto viya ahosinti attho .

67. Anuviccakāran ti anuvicāretvā cintetvā tulayitvā kātabbaṃ karohīti vuttaṃ hoti .

Sādhu hotīti sundaro hoti .

Tumhādisasmiñhi maṃ disvā maṃ saraṇaṃ gacchante nigaṇṭhaṃ disvā nigaṇṭhaṃ saraṇaṃ gacchante –

‘‘ kiṃ ayaṃ upāli diṭṭhadiṭṭhameva saraṇaṃ gacchatī ’’ ti ?

Garahā uppajjissati , tasmā anuviccakāro tumhādisānaṃ sādhūti dasseti .

Paṭākaṃ parihareyyun ti te kira evarūpaṃ sāvakaṃ labhitvāP3.89 –

‘‘ asuko nāma rājā vā rājamahāmatto vā seṭṭhi vā amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto ’’ ti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosentā āhiṇḍanti .

Kasmā ?

Evaṃ no mahantabhāvo āvi bhavissatīti ca , sace tassa ‘‘ kimahaṃ etesaṃ saraṇaṃ gato ’’ ti vippaṭisāro uppajjeyya , tampi so ‘‘ etesaṃ me saraṇagatabhāvaṃ bahū jānanti , dukkhaṃ idāni paṭinivattitun ’’ ti vinodetvā na paṭikkamissatīti ca .

‘‘ Tenāha paṭākaṃ parihareyyun ’’ ti .

68. Opānabhūtan ti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ .

Kulan ti tava nivesanaṃ .

Dātabbaṃ maññeyyāsīti pubbe dasapi vīsatipi saṭṭhipi jane āgate disvā natthīti avatvā deti .

Idāni maṃ saraṇaṃ gatakāraṇamattenava mā imesaṃ deyyadhammaṃ , upacchindittha , sampattānañhi dātabbamevāti ovadati .

Sutametaṃ , bhanteti kuto sutaṃ ?

Nigaṇṭhānaṃ santikā , te kira kulagharesu evaṃ pakāsenti –

‘‘ mayaṃ ‘ yassa kassaci sampattassa dātabban ’ ti vadāma , samaṇo pana gotamo ‘ mayhameva dānaṃ dātabbaṃ … pe … na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalan ’ ti vadatī ’’ ti .

Taṃ sandhāya ayaṃ gahapati ‘‘ sutametan ’’ ti āha .

69. AnupubbiṃM3.64 kathan ti dānānantaraṃ sīlaṃ , sīlānantaraṃ saggaṃ , saggānantaraṃ magganti evaṃ anupaṭipāṭikathaṃ .

TatthaP3.90 dānakathan ti idaṃ dānaṃ nāma sukhānaṃ nidānaṃ , sampattīnaṃ mūlaṃ , bhogānaṃ patiṭṭhā , visamagatassa tāṇaṃ leṇaṃ gatiparāyaṇaṃ , idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi .

Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṃ , patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavisadisaṃ , ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisaṃ .

IdañhiV3.65 dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā , samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro , bhayaparittāṇaṭṭhena susaṅkhatanagaraṃ , maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṃ , tesaṃ nidahanaṭṭhena aggi , durāsadaṭṭhena āsīviso .

Asantāsanaṭṭhena sīho , balavantaṭṭhena hatthī , abhimaṅgalasammataṭṭhena setavasabho , khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako assarājā .

Dānaṃ nāmebhaṃ mayhaṃ gatamaggo , mayheveso vaṃso , mayā dasa pāramiyo pūrentena velāmamahāyañño , mahāgovindamahāyañño mahāsudassanamahāyañño , vessantaramahāyaññoti anekamahāyaññā pavattitā , sasabhūtena jalite aggikkhandhe attānaṃ niyyādentena sampattayācakānaṃ cittaṃ gahitaṃ .

Dānañhi loke sakkasampattiṃ deti , mārasampattiṃ deti , brahmasampattiṃ deti , cakkavattisampattiṃ deti , sāvakapāramīñāṇaṃ , paccekabodhiñāṇaṃ , abhisambodhiñāṇaṃ detīti evamādiṃ dānaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ .

Yasmā pana dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkoti , tasmā tadanataraṃ sīlakathaṃ kathesi .

Sīlakathan ti sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃP3.91 gati parāyaṇaṃ , sīlaṃ nāmetaṃ mama vaṃso , ahaṃ saṅkhapālanāgarājakāle , bhūridattanāgarājakāle , campeyyanāgarājakāle , sīlavanāgarājakāle , mātuposakahatthirājakāle , chaddantahatthirājakāleti anantesu attabhāvesu sīlaṃ paripūresiṃ .

Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo , sīlasadisā patiṭṭhā , ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi , sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi , sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthi , sīlagandhasadiso gandho natthi .

Sīlālaṅkārena hi alaṅkataṃ sīlakusumapiḷandhanaṃ sīlagandhānulittaṃM3.65 sadevakopi loko olokento tittiṃ na gacchatīti evamādiṃ sīlaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ .

Idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labbhatīti dassetuṃ sīlānantaraṃ saggakathaṃ kathesi .

Saggakathan ti ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo , niccamettha kīḷā , niccaṃ sampattiyo labbhanti , cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ anubhavanti , tāvatiṃsā tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānīti evamādiṃ saggaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ .

Saggasampattiṃ kathayantānañhi buddhānaṃ mukhaṃ nappahoti .

Vuttampi cetaṃ ‘‘ anekapariyāyena kho ahaṃ , bhikkhave , saggakathaṃ katheyyan ’’ tiādi ( ma . ni .3.255).

EvaṃV3.66 saggakathāya palobhetvā puna hatthiṃ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṃ chindanto viya –

‘‘ ayampi saggo anicco addhuvo , na ettha chandarāgo kātabbo ’’ ti dassanatthaṃ –

‘‘ appassādā kāmā vuttā mayā bahudukkhāP3.92 bahupāyāsā , ādīnavo ettha bhiyyo ’’ tiādinā ( pāci .417; ma . ni .1.235) nayena kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ kathesi .

Tattha ādīnavoti doso .

Okāroti avakāro lāmakabhāvo .

Saṃkilesoti tehi sattānaṃ saṃsāre saṃkilissanaṃ .

Yathāha ‘‘ kilissanti vata , bho , sattā ’’ ti ( ma . ni .2.351).

Evaṃ kāmādīnavena tajjitvā nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi .

Kallacittan ti arogacittaṃ .

Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā attanāyeva gahetvā uddharitvā gahitā , sayambhūñāṇena diṭṭhā , asādhāraṇā aññesanti attho .

Kā panesāti , ariyasaccadesanā ?

Tenevāha –

‘‘ dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggan ’’ ti .

Virajaṃ vītamalan ti rāgarajādīnaṃ abhāvā virajaṃ , rāgamalādīnaṃ vigatattā vītamalaṃ .

Dhammacakkhun ti upari brahmāyusutte tiṇṇaṃ maggānaṃ , cūḷarāhulovāde āsavakkhayassetaṃ nāmaṃ .

Idha pana sotāpattimaggo adhippeto .

Tassa uppattiākāradassanatthaṃ ‘‘ yaṃkiñci samudayadhammaṃ , sabbaṃ taṃ nirodhadhamman ’’ ti āha .

Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati .

DiṭṭhoM3.66 ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo .

Esa nayo sesapadesupi .

TiṇṇāP3.93 vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho .

Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho .

Vesārajjappattoti vesārajjaṃ patto .

Kattha ?

Satthu sāsane .

Nāssa paro paccayo , na parassa saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo .

70. Cittena sampaṭicchamāno abhinanditvā , vācāya pasaṃsamāno anumoditvā .

Āvarāmīti thakemi pidahāmi .

Anāvaṭan ti na āvaritaṃ vivaṭaṃ ugghāṭitaṃ .

71. Assosi kho dīghatapassīti so kira tassa gatakālato paṭṭhāya –

‘‘ paṇḍito gahapatiV3.67 , samaṇo ca gotamo dassanasampanno niyyānikakatho , dassanepi tassa pasīdissati , dhammakathāyapi pasīdissati , pasīditvā saraṇaṃ gamissati , gato nu kho saraṇaṃ gahapati na tāva gato ’’ ti ohitasotova hutvā vicarati .

Tasmā paṭhamaṃyeva assosi .

72. Tena hi sammāti balavasokena abhibhūto ‘‘ ettheva tiṭṭhā ’’ ti vacanaṃ sutvāpi atthaṃ asallakkhento dovārikena saddhiṃ sallapatiyeva .

Majjhimāya dvārasālāyān ti yassa gharassa satta dvārakoṭṭhakā , tassa sabbaabbhantarato vā sabbabāhirato vā paṭṭhāya catutthadvārakoṭṭhako , yassa pañca , tassa tatiyo , yassa tayo , tassa dutiyo dvārakoṭṭhako majjhimadvārasālā nāma .

Ekadvārakoṭṭhakassa pana gharassa majjhaṭṭhāne maṅgalatthambhaṃ nissāya majjhimadvārasālā .

Tassa pana gehassa satta dvārakoṭṭhakā , pañcātipi vuttaṃ .

73. Aggan tiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni .

Yaṃ sudan ti ettha yan ti yaṃ nāṭaputtaṃ .

Sudan ti nipātamattaṃ .

Pariggahetvāti teneva uttarāsaṅgena udare parikkhipanto gahetvā .

NisīdāpetītiP3.94 saṇikaṃ ācariya , saṇikaṃ ācariyāti mahantaṃ telaghaṭaṃ ṭhapento viya nisīdāpeti .

Dattosīti kiṃ jaḷosi jātoti attho .

Paṭimukkoti sīse parikkhipitvāM3.67 gahito .

Aṇḍahārakotiādiṃ duṭṭhullavacanampi samānaṃ upaṭṭhākassa aññathābhāvena uppannabalavasokatāya idaṃ nāma bhaṇāmīti asallakkhetvāva bhaṇati .

74. Bhaddikā , bhante , āvaṭṭanīti nigaṇṭho māyameva sandhāya vadati , upāsako attanā paṭividdhaṃ sotāpattimaggaṃ .

Tena hīti nipātamattametaṃ , bhante , upamaṃ te karissāmicceva attho .

Kāraṇavacanaṃ vā , yena kāraṇena tumhākaṃ sāsanaṃ aniyyānikaṃ , mama satthu niyyānikaṃ , tena kāraṇena upamaṃ te karissāmīti vuttaṃ hoti .

75. Upavijaññāti vijāyanakālaṃ upagatā .

Makkaṭacchāpakan ti makkaṭapotakaṃ .

Kiṇitvā ānehīti mūlaṃ datvāva āhara .

Āpaṇesu hi saviññāṇakampi aviññāṇakampi makkaṭādikīḷanabhaṇḍakaṃV3.68 vikkiṇanti .

Taṃ sandhāyetaṃ āha .

Rajitan ti bahalabahalaṃ pītāvalepanaraṅgajātaṃ gahetvā rajitvā dinnaṃ imaṃ icchāmīti attho .

Ākoṭitapaccākoṭitan ti ākoṭitañceva parivattetvā punappunaṃ ākoṭitañca .

Ubhatobhāgavimaṭṭhan ti maṇipāsāṇena ubhosuP3.95 passesu suṭṭhu vimaṭṭhaṃ ghaṭṭetvā uppāditacchaviṃ .

Raṅgakkhamo hi khoti saviññāṇakampi aviññāṇakampi raṅgaṃ pivati .

Tasmā evamāha .

No ākoṭṭanakkhamoti saviññāṇakassa tāva ākoṭṭanaphalake ṭhapetvā kucchiyaṃ ākoṭitassa kucchi bhijjati , karīsaṃ nikkhamati .

Sesī ākoṭitassa sīsaṃ bhijjati , mattaluṅgaṃ nikkhamati .

Aviññāṇako khaṇḍakhaṇḍitaṃ gacchati .

Tasmā evamāha .

No vimajjanakkhamoti saviññāṇako maṇipāsāṇena vimaddiyamāno nillomataṃ nicchavitañca āpajjati , aviññāṇakopi vacuṇṇakabhāvaṃ āpajjati .

Tasmā evamāha .

Raṅgakkhamo hi kho bālānan ti bālānaṃ mandabuddhīnaṃ raṅgakkhamo , rāgamattaṃ janeti , piyo hoti .

Paṇḍitānaṃ pana nigaṇṭhavādo vā añño vā bhāratarāmasītāharaṇādi niratthakakathāmaggo appiyova hoti .

No anuyogakkhamo , no vimajjanakkhamoti anuyogaṃ vā vīmaṃsaṃ vā na khamati , thuse koṭṭetvā taṇḍulapariyesanaṃ viya kadaliyaṃ sāragavesanaṃ viya ca rittako tucchakova hoti .

Raṅgakkhamo ceva paṇḍitānan tiM3.68 catusaccakathā hi paṇḍitānaṃ piyā hoti , vassasatampi suṇanto tittiṃ na gacchati .

Tasmā evamāha .

Buddhavacanaṃ pana yathā yathāpi ogāhissati mahāsamuddo viya gambhīrameva hotīti ‘‘ anuyogakkhamo ca vimajjanakkhamo cā ’’ ti āha .

SuṇohiP3.96 yassāhaṃ sāvakoti tassa guṇe suṇāhīti bhagavato vaṇṇe vattuṃ āraddho .

76. Dhīrassāti dhīraṃ vuccati paṇḍiccaṃ , yā paññā pajānanā … pe … sammādiṭṭhi , tena samannāgatassa dhātuāyatanapaṭiccasamuppādaṭṭhānāṭṭhānakusalassa paṇḍitassāhaṃ sāvako , so mayhaṃ satthāti evaṃ sabbapadesu sambandho veditabbo .

Pabhinnakhīlassāti bhinnapañcacetokhilassa .

Sabbaputhujjane vijiniṃsu vijinanti vijinissanti vāti vijayā .

Ke te , maccumārakilesamāradevaputtamārāti ?

Te vijitā vijayā etenāti vijitavijayo .

Bhagavā , tassa vijitavijayassa .

Anīghassāti kilesadukkhenapi vipākadukkhenapi niddukkhassa .

Susamacittassāti devadattadhanapālakaaṅgulimālarāhulatherādīsupi devamanussesu suṭṭhu samacittassa .

VuddhasīlassātiV3.69 vaḍḍhitācārassa .

Sādhupaññassāti sundarapaññassa .

Vesamantarassāti rāgādivisamaṃ taritvā vitaritvā ṭhitassa .

Vimalassāti vigatarāgādimalassa .

Tusitassāti tuṭṭhacittassa .

Vantalokāmisassāti vantakāmaguṇassa .

Muditassāti muditāvihāravasena muditassa , punaruttameva vā etaṃ .

Pasādavasena hi ekampi guṇaṃ punappunaṃ vadatiyeva .

KatasamaṇassātiP3.97 katasāmaññassa , samaṇadhammassa matthakaṃ pattassāti attho .

Manujassāti lokavohāravasena ekassa sattassa .

Narassāti punaruttaṃ .

Aññathā vuccamāne ekekagāthāya dasa guṇā nappahonti .

Venayikassāti sattānaṃ vināyakassa .

Ruciradhammassāti sucidhammassa .

Pabhāsakassāti obhāsakassa .

Vīrassāti vīriyasampannassa .

Nisabhassāti usabhavasabhanisabhesu sabbattha appaṭisamaṭṭhena nisabhassa .

Gambhīrassāti gambhīraguṇassa , guṇehi vā gambhīrassa .

Monapattassāti ñāṇapattassa .

Vedassāti vedo vuccati ñāṇaṃ , tena samannāgatassa .

Dhammaṭṭhassāti dhamme ṭhitassa .

Saṃvutattassāti pihitattassa .

NāgassātiM3.69 catūhi kāraṇehi nāgassa .

Pantasenassāti pantasenāsanassa .

Paṭimantakassāti paṭimantanapaññāya samannāgatassa .

Monassāti monaṃ vuccati ñāṇaṃ , tena samannāgatassa , dhutakilesassa vā .

Dantassāti nibbisevanassa .

Isisattamassāti vipassiādayo cha isayo upādāya sattamassa .

BrahmapattassātiP3.98 seṭṭhapattassa .

Nhātakassāti nhātakilesassa .

Padakassāti akkharādīni samodhānetvā gāthāpadakaraṇakusalassa .

Viditavedassāti viditañāṇassa .

Purindadassāti sabbapaṭhamaṃ dhammadānadāyakassa .

Sakkassāti samatthassa .

Pattipattassāti ye pattabbā guṇā , te pattassa .

Veyyākaraṇassāti vitthāretvā atthadīpakassa .

Bhagavatā hi abyākataṃ nāma tanti padaṃ natthi sabbesaṃyeva attho kathito .

VipassissātiV3.70 vipassanakassa .

Anabhinatassāti anatassa .

No apanatassāti aduṭṭhassa .

Ananugatantarassāti kilese ananugatacittassa .

Asitassāti abaddhassa .

Bhūripaññassāti bhūri vuccati pathavī , tāya pathavīsamāya paññāya vipulāya mahantāya vitthatāya samannāgatassāti attho .

Mahāpaññassāti mahāpaññāya samannāgatassa .

Anupalittassāti taṇhādiṭṭhikilesehi alittassa .

Āhuneyyassāti āhutiṃ paṭiggahetuṃ yuttassa .

Yakkhassāti ānubhāvadassanaṭṭhena ādissamānakaṭṭhena vā bhagavā yakkho nāma .

Tenāha ‘‘ yakkhassā ’’ ti .

MahatotiP3.99 mahantassa .

Tassa sāvakohamasmīti tassa evaṃvividhaguṇassa satthussa ahaṃ sāvakoti .

Upāsakassa sobhāpattimaggeneva paṭisambhidā āgatā .

Iti paṭisambhidāvisaye ṭhatvā padasatena dasabalassa kilesappahānavaṇṇaṃ kathento ‘‘ kassa taṃ gahapati sāvakaṃ dhāremā ’’ ti pañhassa atthaṃ vissajjesi .

77. KadāM3.70 saññūḷhāti kadā sampiṇḍitā .

Evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ ayaṃ idāneva samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā āgato , kadānena ete vaṇṇā sampiṇḍitā ’’ ti .

Tasmā evamāha .

Vicittaṃ mālaṃ gantheyyāti sayampi dakkhatāya pupphānampi nānāvaṇṇatāya ekatovaṇṭikādibhedaṃ vicitramālaṃ gantheyya .

Evameva kho , bhanteti ettha nānāpupphānaṃ mahāpuppharāsi viya nānāvidhānaṃ vaṇṇānaṃ bhagavato sinerumatto vaṇṇarāsi daṭṭhabbo .

Chekamālākāro viya upāli gahapati .

Mālākārassa vicitramālāganthanaṃ viya gahapatino tathāgatassa vicitravaṇṇaganthanaṃ .

Uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchīti tassa hi bhagavato sakkāraṃ asahamānassa etadahosi –

‘‘ anatthiko dāni ayaṃ gahapati amhehi , sve paṭṭhāya paṇṇāsa saṭṭhi jane gahetvā etassa gharaṃ pavisitvā bhuñjituṃ na labhissāmi , bhinnā me bhattakumbhī ’’ ti .

Athassa upaṭṭhākavipariṇāmena balavasoko uppajji .

Ime hi sattā attano attanova cintayanti .

TassaV3.71 tasmiṃ soke uppanne abbhantaraṃ uṇhaṃ ahosi , lohitaṃ vilīyittha , taṃ mahāvātena samuddharitaṃ kuṭe pakkhittarajanaṃ viya pattamattaṃ mukhato uggañchi .

Nidhānagatalohitaṃ vamitvā pana appakā sattā jīvituṃ sakkonti .

Nigaṇṭho tattheva jāṇunā patito , atha naṃ pāṭaṅkiyā bahinagaraṃP3.100 nīharitvā mañcakasivikāya gahetvā pāvaṃ agamaṃsu , so na cirasseva pāvāyaṃ kālamakāsi .

Imasmiṃ pana sutte ugghāṭitaññūpuggalassa vasena dhammadesanā pariniṭṭhitāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Upālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Kukkuravatikasuttavaṇṇanā

78. EvaṃV3.72 me sutan ti kukkuravatikasuttaṃ .

Tattha koliyesūti evaṃnāmake janapade .

So hi ekopi kolanagare patiṭṭhitānaṃ koliyānaṃ rājakumārānaṃ nivāsaṭṭhānattā evaṃ vuccati .

Tasmiṃ koliyesu janapade .

Haliddavasanan ti tassa kira nigamassa māpitakāle pītakavatthanivatthāM3.71 manussā nakkhattaṃ kīḷiṃsu .

Te nakkhattakīḷāvasāne nigamassa nāmaṃ āropentā haliddavasananti nāmaṃ akaṃsu .

Taṃ gocaragāmaṃ katvā viharatīti attho .

Vihāro panettha kiñcāpi na niyāmito , tathāpi buddhānaṃ anucchavike senāsaneyeva vihāsīti veditabbo .

Govatikoti samādinnagovato , sīse siṅgāni ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ bandhitvā gāvīhi saddhiṃ tiṇāni khādanto viya carati .

Aceloti naggo niccelo .

Seniyoti tassa nāmaṃ .

Kukkuravatikoti samādinnakukkuravato , sabbaṃ sunakhakiriyaṃ karoti .

Ubhopete sahapaṃsukīḷikā sahāyakā .

Kukkurova palikujjitvāti sunakho nāma sāmikassa santike nisīdanto dvīhi pādehi bhūmiyaṃ vilekhitvā kukkurakūjitaṃP3.101 kūjanto nisīdati , ayampi ‘‘ kukkurakiriyaṃ karissāmī ’’ ti bhagavatā saddhiṃ sammoditvā dvīhi hatthehi bhūmiyaṃ vilekhitvā sīsaṃ vidhunanto ‘ bhū bhū ’ ti katvā hatthapāde samiñjitvā sunakho viya nisīdi .

Chamānikkhittan ti bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ .

Samattaṃ samādinnan ti paripuṇṇaṃ katvā gahitaṃ .

Kā gatīti kā nipphatti .

Ko abhisamparāyoti abhisamparāyamhi kattha nibbatti .

Alan ti tassa appiyaṃ bhavissatīti yāvatatiyaṃ paṭibāhati .

Kukkuravatan ti kukkuravatasamādānaṃ .

79. Bhāvetīti vaḍḍheti .

Paripuṇṇan ti anūnaṃ .

Abbokiṇṇan ti nirantaraṃ .

Kukkurasīlan ti kukkurācāraṃ .

Kukkuracittan ti ‘‘ ajja paṭṭhāya kukkurehi kātabbaṃ karissāmī ’’ ti evaṃ uppannacittaṃ .

Kukkurākappan ti kukkurānaṃ gamanākāro atthi , tiṭṭhanākāro atthi , nisīdanākāro atthi , sayanākāro atthi , uccārapassāvakaraṇākāro atthi , aññe kukkure disvā dante vivaritvā gamanākāro atthi , ayaṃ kukkurākappo nāma , taṃ bhāvetīti atthoV3.73 .

Imināhaṃ sīlenātiādīsu ahaṃ iminā ācārena vā vatasamādānena vā dukkaratapacaraṇena vā methunaviratibrahmacariyena vāti attho .

Devoti sakkasuyāmādīsu aññataro .

DevaññatarotiP3.102 tesaṃ dutiyatatiyaṭṭhānādīsu aññataradevo .

Micchādiṭṭhīti adevalokagāmimaggameva devalokagāmimaggoti gahetvā uppannatāya sā assaM3.72 micchādiṭṭhi nāma hoti .

Aññataraṃ gatiṃ vadāmīti tassa hi nirayato vā tiracchānayonito vā aññā gati natthi , tasmā evamāha .

Sampajjamānan ti diṭṭhiyā asammissaṃ hutvā nipajjamānaṃ .

Nāhaṃ , bhante , etaṃ rodāmi , yaṃ maṃ bhagavā evamāhāti yaṃ maṃ , bhante , bhagavā evamāha , ahametaṃ bhagavato byākaraṇaṃ na rodāmi na paridevāmi , na anutthunāmīti attho .

Evaṃ sakammakavasenettha attho veditabbo , na assumuñcanamattena .

‘‘ Mataṃ vā amma rodanti , yo vā jīvaṃ na dissati ;

Jīvantaṃ amma passantī , kasmā maṃ amma rodasī ’’ ti .( saṃ . ni .1.239)–

Ayañcettha payogo .

Apica me idaṃ , bhanteti apica kho me idaṃ , bhante , kukkuravataṃ dīgharattaṃ samādinnaṃ , tasmiṃ sampajjantepi vuddhi natthi , vipajjantepi .

Iti ‘‘ ettakaṃ kālaṃ mayā katakammaṃ moghaṃ jātan ’’ ti attano vipattiṃ paccavekkhamāno rodāmi , bhanteti .

80. Govatan tiādīni kukkuravatādīsu vuttanayeneva veditabbāni .

Gavākappan ti goākappaṃ .

Sesaṃ kukkurākappe vuttasadisameva .

Yathā pana tattha aññe kukkure disvā dante vivaritvā gamanākāro , evamidha aññe gāvo disvā kaṇṇe ukkhipitvā gamanākāro veditabbo .

Sesaṃ tādisameva .

81. CattārimāniP3.103 puṇṇa kammānīti kasmā imaṃ desanaṃ ārabhi ?

Ayañhi desanā ekaccakammakiriyavasena āgatā , imasmiñca kammacatukke kathite imesaṃ kiriyā pākaṭā bhavissatīti imaṃ desanaṃ ārabhi .

Apica imaṃ kammacatukkameva desiyamānaṃ ime sañjānissantiV3.74 , tato eko saraṇaṃ gamissati , eko pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatīti ayameva etesaṃ sappāyāti ñatvāpi imaṃ desanaṃ ārabhi .

Tattha kaṇhan ti kāḷakaṃ dasaakusalakammapathakammaṃ .

Kaṇhavipākan ti apāye nibbattanato kāḷakavipākaṃ .

Sukkan ti paṇḍaraṃ dasakusalakammapathakammaṃ .

Sukkavipākan ti sagge nibbattanato paṇḍaravipākaṃ .

Kaṇhasukkan ti vomissakakammaṃ .

Kaṇhasukkavipākan ti sukhadukkhavipākaṃ .

Missakakammañhi katvāM3.73 akusalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthiṭṭhānādīsu uppanno kusalena pavatte sukhaṃ vediyati .

Kusalena rājakulepi nibbatto akusalena pavatte dukkhaṃ vediyati .

Akaṇhaṃ asukkan ti kammakkhayakaraṃ catumaggacetanākammaṃ adhippetaṃ .

Tañhi yadi kaṇhaṃ bhaveyya , kaṇhavipākaṃ dadeyya .

Yadi sukkaṃ bhaveyya , sukkavipākaṃ dadeyya .

Ubhayavipākassa pana adānato akaṇhāsukkavipākattā ‘‘ akaṇhaṃ asukkan ’’ ti vuttaṃ .

Ayaṃ tāva uddese attho .

Niddese pana sabyābajjhan ti sadukkhaṃ .

Kāyasaṅkhārādīsu kāyadvāre gahaṇādivasena copanappattā dvādasaP3.104 akusalacetanā sabyābajjhakāyasaṅkhāro nāma .

Vacīdvāre hanusañcopanavasena vacībhedapavattikā tāyeva dvādasa vacīsaṅkhāro nāma .

Ubhayacopanaṃ appattā raho cintayantassa manodvāre pavattā manosaṅkhāro nāma .

Iti tīsupi dvāresu kāyaduccaritādibhedā akusalacetanāva saṅkhārāti veditabbā .

Imasmiñhi sutte cetanā dhuraṃ , upālisutte kammaṃ .

Abhisaṅkharitvāti saṅkaḍḍhitvā , piṇḍaṃ katvāti attho .

Sabyābajjhaṃ lokan ti sadukkhaṃ lokaṃ upapajjanti .

Sabyābajjhā phassā phusantīti sadukkhā vipākaphassā phusanti .

Ekantadukkhan ti nirantaradukkhaṃ .

Bhūtāti hetvatthe nissakkavacanaṃ , bhūtakammato bhūtassa sattassa uppatti hoti .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathābhūtaṃ kammaṃ sattā karonti , tathābhūtena kammena kammasabhāgavasena tesaṃ upapatti hoti .

Tenevāha ‘‘ yaṃ karoti tena upapajjatī ’’ ti .

Ettha ca tenāti kammena viya vuttā , upapatti ca nāma vipākena hoti .

Yasmā pana vipākassa kammaṃ hetu , tasmā tena mūlahetubhūtena kammena nibbattatīti ayamettha attho .

Phassā phusantīti yena kammavipākena nibbatto , taṃkammavipākaphassā phusanti .

Kammadāyādāti kammadāyajjā kammameva nesaṃ dāyajjaṃ santakanti vadāmi .

Abyābajjhan tiV3.75 niddukkhaṃP3.105 .

Imasmiṃ vāre kāyadvāre pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā kāyasaṅkhāro nāma .

Tāyeva vacīdvāre pavattā vacīsaṅkhāro nāma .

Manodvāre pavattā tāyeva aṭṭha , tisso ca heṭṭhimajhānacetanā abyābajjhamanosaṅkhāro nāma .

Jhānacetanā tāva hotu , kāmāvacarā kinti abyābajjhamanosaṅkhāro nāma jātāti .

KasiṇasajjanakāleM3.74 ca kasiṇāsevanakāle ca labbhanti .

Kāmāvacaracetanā paṭhamajjhānacetanāya ghaṭitā , catutthajjhānacetanā tatiyajjhānacetanāya ghaṭitā .

Iti tīsupi dvāresu kāyasucaritādibhedā kusalacetanāva saṅkhārāti veditabbo .

Tatiyavāro ubhayamissakavasena veditabbā .

Seyyathāpi manussātiādīsu manussānaṃ tāva kālena sukhaṃ kālena dukkhaṃ pākaṭameva , devesu pana bhummadevatānaṃ , vinipātikesu vemānikapetānaṃ kālena sukhaṃ kālena dukkhaṃ hotīti veditabbaṃ .

Hatthiādīsu tiracchānesupi labbhatiyeva .

Tatrāti tesu tīsu kammesu .

Tassa pahānāya yā cetanāti tassa pahānatthāya maggacetanā .

Kammaṃ patvāva maggacetanāya añño paṇḍarataro dhammo nāma natthi .

Idaṃ pana kammacatukkaṃ patvā dvādasa akusalacetanā kaṇhā nāma , tebhūmakakusalacetanā sukkā nāma , maggacetanā akaṇhā asukkāti āgatā .

82.‘‘ Labheyyāhaṃ , bhante ’’ ti idaṃ so ‘‘ ciraṃ vata me aniyyānikapakkhe yojetvā attā kilamito ,‘ sukkhanadītīre nhāyissāmī ’ ti samparivattentena viya thuse koṭṭentena viya ca na koci attho nipphādito , handāhaṃ attānaṃ yoge yojemī ’’ ti cintetvā āha .

AthaP3.106 bhagavā yonena khandhake titthiyaparivāso paññatto , yaṃ aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito –

‘‘ ahaṃ , bhante , itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṃ , svāhaṃ , bhante , saṅghaṃ cattāro māse parivāsaṃ yācāmī ’’ tiādinā ( mahāva .86) nayena samādiyitvā parivasati , taṃ sandhāya ‘‘ yo kho , seniya , aññatitthiyapubbo ’’ tiādimāha .

Tattha pabbajjan ti vacanasiliṭṭhatāvaseneva vuttaṃ .

Aparivasitvāyeva hi pabbajjaṃ labhati .

Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṃV3.76 .

Āraddhacittāti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā .

Ayamettha saṅkhepo .

Vitthārato panesa titthiyaparivāso samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya pabbajjakhandhakavaṇṇanāyaṃ ( mahāva . aṭṭha .86) vuttanayeneva veditabboM3.75 .

Apica metthāti apica me ettha .

Puggalavemattatā viditāti puggalanānattaṃ viditaṃ .

Ayaṃ puggalo parivāsāraho , ayaṃ na parivāsārahoti idaṃ mayhaṃ pākaṭanti dasseti .

Tato seniyo cintesi –

‘‘ aho acchariyaṃ buddhasāsanaṃ , yattha evaṃ ghaṃsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti , ayuttaṃ chaḍḍentī ’’ ti .

Tato suṭṭhutaraṃ pabbajjāya sañjātussāho sace , bhantetiādimāha .

Atha bhagavā tassa tibbacchandataṃ viditvā na seniyo parivāsaṃ arahatīti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi –

‘‘ gaccha tvaṃ , bhikkhu , seniyaṃ nhāpetvā pabbājetvā ānehī ’’ ti .

So tathā katvā taṃ pabbājetvā bhagavato santikaṃ ānayi .

Bhagavā gaṇe nisīditvā upasampādesi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ alattha kho acelo seniyo bhagavato santike pabbajjaṃ alattha upasampadan ’’ ti .

AcirūpasampannotiP3.107 upasampanno hutvā nacirameva .

Vūpakaṭṭhoti vatthukāmakilesakāmehi kāyena ca cittena ca vūpakaṭṭho .

Appamattoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto .

Ātāpīti kāyikacetasikasaṅkhātena vīriyātāpena ātāpī .

Pahitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pesitatto vissaṭṭhaattabhāvo .

Yassatthāyāti yassa atthāya .

Kulaputtāti ācārakulaputtā .

Sammadevāti hetunāva kāraṇeneva .

Tadanuttaran ti taṃ anuttaraṃ .

Brahmacariyapariyosānan ti maggabrahmacariyapariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ .

Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti .

Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve .

Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā , aparappaccayaṃ ñatvāti attho .

Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsi .

Evaṃ viharantova khīṇā jāti … pe … abbhaññāsi .

EvamassaV3.77 paccavekkhaṇabhūmiṃ dassetvā arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpetuṃ ‘‘ aññataro kho panāyasmā seniyo arahataṃ ahosī ’’ ti vuttaṃ .

Tattha aññataroti eko .

Arahatan ti arahantānaṃ , bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ abbhantaro ahosīti ayamevattha adhippāyo .

Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Kukkuravatikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .