1. Brahmāyusuttavaṇṇanā

383. EvaṃV3.258M3.249 me sutan ti brahmāyusuttaṃ .

Tattha mahatā bhikkhusaṅghena saddhin ti mahatāti guṇamahattenapi mahatā , saṅkhyāmahattenapi .

So hi bhikkhusaṅghe guṇehipi mahā ahosi appicchatādiguṇasamannāgatattā , saṅkhyāyapi mahā pañcasatasaṅkhyattā .

Bhikkhūnaṃ saṅghena bhikkhusaṅghena , diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena samaṇagaṇenāti attho .

Saddhin ti ekato .

Pañcamattehi bhikkhusatehīti pañca mattā etesanti pañcamattāni .

Mattāti pamāṇaṃ vuccati , tasmā yathā bhojaneP3.362 mattaññūti vutte bhojane mattaṃ jānāti pamāṇaṃ jānātīti attho hoti , evamidhāpi tesaṃ bhikkhusatānaṃ pañcamattā pañcapamāṇanti evamattho daṭṭhabbo .

Bhikkhūnaṃ satāni bhikkhusatāni .

Tehi pañcamattehi bhikkhusatehi .

Vīsavassasatikoti vīsādhikavassasatiko .

Tiṇṇaṃ vedānan ti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ .

Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū .

Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ , nighaṇḍūti nāmanighaṇṭurukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ .

Keṭubhan ti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāya satthaṃ .

Saha akkharappabhedena sakkharappabhedānaṃ .

Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca .

Itihāsapañcamānan ti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘ itiha āsa itiha āsā ’’ ti īdisavacanappaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā , tesaṃ itihāsapañcamānaṃ .

Padañca tadavasesañca byākaraṇaṃ adhīyati pavedeti cāti padako veyyākaraṇo .

Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ .

Mahāpurisalakkhaṇan tiP3.363 mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthappamāṇaṃ satthaṃ , yattha soḷasasahassagāthāparimāṇāyaV3.259 buddhamantā nāma ahesuṃ , yesaṃ vasena ‘‘ iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti , iminā paccekabuddhā nāma honti , iminā dve aggasāvakā , asītimahāsāvakā , buddhamātā , buddhapitā , aggupaṭṭhāko , aggupaṭṭhāyikā , rājā cakkavattī ’’ ti ayaṃ visesoM3.250 ñāyati .

Anavayoti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī , avayo na hotīti vuttaṃ hoti .

Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti .

Assosi khotiādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sāleyyakasutte ( ma . ni .1.439 ādayo ) vuttameva .

384. Ayaṃ tātāti ayaṃ mahallakatāya gantuṃ asakkonto māṇavaṃ āmantetvā evamāha .

Apica esa brāhmaṇo cintesi ‘‘ imasmiṃ loke ‘ ahaṃ buddho ahaṃ buddho ’ ti uggatassa nāmaṃ gahetvā bahū janā vicaranti , tasmā na me anussavamatteneva upasaṅkamituṃ yuttaṃ .

Ekaccañhi upasaṅkamantassa apakkamanampi garu hoti , anatthopi uppajjati .

Yaṃnūnāhaṃ mama antevāsikaṃ pesetvā ‘ buddho vā no vā ’ ti jānitvā upasaṅkameyyan ’’ ti tasmā māṇavaṃ āmantetvā ‘‘ ayaṃ tātā ’’ tiādimāha .

Taṃ bhavantan ti tassa bhavato .

Tathā santaṃyevāti tathā satoyeva .

Idañhi itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ .

YathāP3.364 kathaṃ panāhaṃ , bhoti ettha kathaṃ panāhaṃ , bho , taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi , yathā sakkā so ñātuṃ , tathā me ācikkhāti attho .

Yathāti vā nipātamattamevetaṃ .

Kathan ti ayaṃ ākārapucchā , kenākārenāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmīti attho .

Evaṃ vutte kira naṃ upajjhāyo –

‘‘ kiṃ tvaṃ , tāta , pathaviyaṃ ṭhito pathaviṃ na passāmīti viya candimasūriyānaṃ obhāse ṭhito candimasūriye na passāmīti viya vadasī ’’ tiādīni vatvā jānanākāraṃ dassento āgatāni kho tātātiādimāha .

Tattha mantesūti vedesu .

Tathāgato kira uppajjissatīti paṭikacceva suddhāvāsā devā vedesu lakkhaṇāni pakkhipitvā ‘‘ buddhamantā nāma ete ’’ ti brāhmaṇavesena vede vācenti ‘‘ tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantī ’’ ti .

Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni āgacchanti .

Parinibbute pana tathāgate anukkamena antaradhāyanti , tena etarahi natthi .

Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahato purisassa .

Dveyeva gatiyoti dve eva niṭṭhāV3.260 .

Kāmañcāyaṃ gatisaddo –

‘‘ pañca kho imāM3.251 , sāriputta , gatiyo ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.153) bhavabhede vattati ,‘‘ gati migānaṃ pavanan ’’ tiādīsu ( pari .339) nivāsaṭṭhāne ,‘‘ evaṃ adhimattagatimanto ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.161) paññāya ,‘‘ gatigatan ’’ tiādīsu visaṭabhāve , idha pana niṭṭhāyaṃ vattatīti veditabbo .

Tattha kiñcāpi yehi samannāgatoP3.365 rājā hoti , na teheva buddho hoti , jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti .

Tena vuttaṃ –

‘‘ yehi samannāgatassā ’’ ti .

Sace agāraṃ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati , rājā hoti cakkavattī .

Catūhi acchariyadhammehi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā .

Cakkaratanaṃ vatteti , catūhi sampatticakkehi vatteti , tehi ca paraṃ vatteti , parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī .

Ettha ca rājāti sāmaññaṃ , cakkavattīti visesanaṃ .

Dhammena caratīti dhammiko , ñāyena samena vattatīti attho .

Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā .

Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko , attahitadhammakaraṇena dhammarājā .

Caturantāya issaroti cāturanto , catusamuddantāya catubbidhadīpabhūsitāya ca pathaviyā issaroti attho .

Ajjhattaṃ kopādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijesīti vijitāvī .

Janapadatthāvariyappattoti janapade thāvarabhāvaṃ dhuvabhāvaṃ patto , na sakkā kenaci cāletuṃ , janapado vā tamhi thāvariyappatto anussukko sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto .

Seyyathidan ti nipāto , tassa tāni katamānīti attho .

Cakkaratanan tiādīsu cakkañca taṃ ratijananatthena ratanañcāti cakkaratanaṃ .

Eseva nayo sabbattha .

ImesuP3.366 pana ratanesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti , hatthiassaratanehi vijite yathāsukhaṃ anuvicarati , pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati , sesehi upabhogasukhamanubhavati .

Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo , hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo , pacchimena mantasattiyogo suparipuṇṇo hoti , itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṃ .

So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhavati , sesehiM3.252 issariyasukhaṃ .

Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti , majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena , pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana bojjhaṅgasaṃyutteV3.261 ratanasuttassa ( saṃ . ni .5.222-223) upadesato gahetabbo .

Apica bālapaṇḍitasuttepi ( ma . ni .3.255) imesaṃ ratanānaṃ uppattikkamena saddhiṃ vaṇṇanā āgamissati .

Parosahassan ti atirekasahassaṃ .

Sūrāti abhīrukajātikā .

Vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā , evaṃ tāva eke vaṇṇayanti , ayaṃ panettha sabhāvo – vīrāti uttamasūrā vuccanti .

Vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ , vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti .

Vīraṅgaṃ rūpaṃ etesanti vīraṅgarūpā , vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti .

ParasenappamaddanātiP3.367 sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā , taṃ maddituṃ samatthāti adhippāyo .

Dhammenāti ‘‘ pāṇo na hantabbo ’’ tiādinā pañcasīladhammena .

Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchadoti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāraloke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado .

Tattha paṭhamena padena pūjārahatā , dutiyena tassā hetu yasmā sammāsambuddhoti , tatiyena buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttāti veditabbā .

Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti vivaṭṭacchado , vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṃ hoti .

Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena , sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti .

Dutiyavesārajjena cettha purimasiddhi , paṭhamena dutiyasiddhi , tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti .

Purimañca dhammacakkhuṃ , dutiyaṃ buddhacakkhuṃ , tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetītipi veditabbaṃ .

Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetāti imināssa sūrabhāvaṃ janeti .

385. Sopi tāya ācariyakathāya lakkhaṇesu vigatasammoho ekobhāsajāto viya buddhamante sampassamāno evaṃ , bhoti āha .

Tassattho – yathā , bho , maṃ tvaṃ vadasi , evaṃ karissāmīti .

SamannesītiP3.368 gavesi , ekaṃ dveti vā gaṇayanto samānayi .

Addasā khotiM3.253 kathaṃ addasa ?

Buddhānañhi nisinnānaṃ vā nipannānaṃ vā koci lakkhaṇaṃ pariyesituṃ na sakkoti , ṭhitānaṃ pana caṅkamantānaṃ vā sakkoti .

Tasmā lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgataṃ disvā buddhā uṭṭhāyāsanā tiṭṭhanti vā caṅkamaṃ vā adhiṭṭhahanti .

Iti lakkhaṇadassanānurūpe iriyāpathe vattamānassaV3.262 addasa .

Yebhuyyenāti pāyena , bahukāni addasa , appāni na addasāti attho .

Tato yāni na addasa , tesaṃ dīpanatthaṃ vuttaṃ ṭhapetvā dveti .

Kaṅkhatīti ‘‘ aho vata passeyyan ’’ ti patthanaṃ uppādeti .

Vicikicchatīti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṃ .

Nādhimuccatīti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṃ na gacchati .

Na sampasīdatīti tato ‘‘ paripuṇṇalakkhaṇo ayan ’’ ti bhagavati pasādaṃ nāpajjati .

Kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā , vicikicchāya majjhimā , anadhimuccanatāya balavatī , asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālussiyabhāvo .

Kosohiteti vatthikosena paṭicchanne .

Vatthaguyheti aṅgajāte .

Bhagavato hi vāraṇasseva kosohitavatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ , taṃ so vatthapaṭicchannattā , antomukhagatāyaP3.369 ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi vicikicchī .

Atha kho bhagavāti atha bhagavā cintesi –

‘‘ sacāhaṃ imassa etāni dve lakkhaṇāni na dassessāmi , nikkaṅkho na bhavissati .

Etassa kaṅkhāya sati ācariyopissa nikkaṅkho na bhavissati , atha maṃ dassanāya na āgamissati , anāgato dhammaṃ na sossati , dhammaṃ asuṇanto tīṇi sāmaññaphalāni na sacchikarissati .

Etasmiṃ pana nikkaṅkhe ācariyopissa nikkaṅkho maṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā tīṇi sāmaññaphalāni sacchikarissati .

Etadatthaṃyeva ca mayā pāramiyo pūritā .

Dassessāmissa tāni lakkhaṇānī ’’ ti .

Tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāramakāsi .

Kathaṃrūpaṃ ?

Kimettha aññena vattabbaṃ ?

Vuttametaṃ nāgasenatthereneva milindaraññā puṭṭhena –

Āha ca dukkaraṃ , bhante nāgasena , bhagavatā katanti .

Kiṃ mahārājāti ?

Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyubrāhmaṇassa ca antevāsiuttarassa ca bāvariyassa antevāsīnaṃ soḷasabrāhmaṇānañca selassa ca brāhmaṇassa antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañca dassesi , bhanteti .

Na , mahārāja , bhagavā guyhaṃM3.254 dasseti , chāyaṃ bhagavā dasseti , iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dassesi mahārājāti .

Chāyaṃ diṭṭhe satiV3.263 diṭṭhoyeva .

Nanu , bhanteti ?

Tiṭṭhatetaṃ , mahārāja , hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya , hadayamaṃsaṃP3.370 nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti .

Kallosi , bhante nāgasenāti .

Ninnāmetvāti nīharitvā .

Anumasīti kathinasūciṃ viya katvā anumajji .

Tathā karaṇena cettha mudubhāvo , kaṇṇasotānumasanena dīghabhāvo , nāsikasotānumasanena tanubhāvo , nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo .

Ubhopi kaṇṇasotānītiādīsu cettha buddhānaṃ kaṇṇasotesu malaṃ vā jallikā vā natthi , dhovitvā ṭhapitarajatapanāḷikā viya honti , tathā nāsikasotesu , tānipi hi suparikammakatakañcanapanāḷikā viya ca maṇipanāḷikā viya ca honti .

Tasmā jivhaṃ nīharitvā kathinasūciṃ viya katvā mukhapariyante upasaṃharanto dakkhiṇakaṇṇasotaṃ pavesetvā tato nīharitvā vāmakaṇṇasotaṃ pavesesi , tato nīharitvā dakkhiṇanāsikasotaṃ pavesetvā tato nīharitvā vāmanāsikasotaṃ pavesesi , tato nīharitvā puthulabhāvaṃ dassento rattavalāhakena aḍḍhacandaṃ viya ca suvaṇṇapattaṃ viya ca rattakambalapaṭalena vijjujotasadisāya jivhāya kevalakappaṃ nalāṭamaṇḍalaṃ paṭicchādesi .

Yaṃnūnāhan ti kasmā cintesi ?

Ahañhi mahāpurisalakkhaṇāni samannesitvā gato ‘‘ diṭṭhāni te , tāta , mahāpurisalakkhaṇānī ’’ ti ācariyena pucchito ‘‘ āma , ācariyā ’’ ti vattuṃ sakkhissāmi .

Sace pana maṃ ‘‘ kiriyākaraṇamassa kīdisan ’’ ti pucchissatiP3.371 , taṃ vattuṃ na sakkhissāmi , na jānāmīti vutte pana ācariyo kujjhissati ‘‘ nanu tvaṃ mayā sabbampetaṃ jānanatthāya pesito , kasmā ajānitvā āgatosī ’’ ti , tasmā yannūnāhanti cintetvā anubandhi .

Bhagavā nhānaṭṭhānaṃ mukhadhovanaṭṭhānaṃ sarīrapaṭijagganaṭṭhānaṃ rājarājamahāmattādīnaṃ orodhehi saddhiṃ parivāretvā nisinnaṭṭhānanti imāni cattāri ṭhānāni ṭhapetvā sesaṭṭhānesu antamaso ekagandhakuṭiyampi okāsamakāsi .

GacchanteM3.255 gacchante kāle –

‘‘ ayaṃ kira brahmāyubrāhmaṇassa māṇavo uttaro nāma ‘ buddho vā no vā ’ ti tathāgatassa buddhabhāvaṃ vīmaṃsanto carati , buddhavīmaṃsako nāmāyan ’’ ti pākaṭo jāto .

Yamhi yamhi ṭhāne buddhā vasanti , pañca kiccāni katāneva honti , tāni heṭṭhā dassitānevaV3.264 .

Tattha pacchābhattaṃ alaṅkatadhammāsane nisīditvā dantakhacitaṃ cittabījaniṃ gahetvā mahājanassa dhammaṃ desente bhagavati uttaropi avidūre nisīdati .

Dhammassavanapariyosāne saddhā manussā svātanāya bhagavantaṃ nimantetvā māṇavampi upasaṅkamitvā evaṃ vadanti –

‘‘ tāta , amhehi bhagavā nimantito , tvampi bhagavatā saddhiṃ āgantvā amhākaṃ gehe bhattaṃ gaṇheyyāsī ’’ ti .

Punadivase tathāgato bhikkhusaṅghaparivuto gāmaṃ pavisati , uttaropi padavāre padavāre pariggaṇhanto padānupadiko anubandhati .

Kulagehaṃ paviṭṭhakāle dakkhiṇodakaggahaṇaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ olokento nisīdati .

Bhattakiccāvasāne tathāgatassa pattaṃ bhūmiyaṃ ṭhapetvā nisinnakāle māṇavakassa pātarāsabhattaṃ sajjenti .

So ekamante nisinno bhuñjitvā puna āgantvā satthu santike ṭhatvā bhattānumodanaṃ sutvā bhagavatā saddhiṃyeva vihāraṃ gacchati .

Tattha bhagavā bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamento gandhamaṇḍalamāḷe nisīdati .

Bhikkhūhi bhattakiccaṃP3.372 katvā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā āgamma vanditvā kāle ārocite bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati , māṇavopi bhagavatā saddhiṃyeva gacchati .

Bhagavā parivāretvā āgataṃ bhikkhusaṅghaṃ gandhakuṭippamukhe ṭhito ovaditvā uyyojetvā gandhakuṭiṃ pavisati , māṇavopi pavisati .

Bhagavā khuddakamañce appamattakaṃ kālaṃ nisīdati , māṇavopi avidūre olokento nisīdati .

Bhagavā muhuttaṃ nisīditvā sīsokkamanaṃ dasseti ,–

‘‘ bhoto gotamassa vihāravelā bhavissatī ’’ ti māṇavo gandhakuṭidvāraṃ pidahanto nikkhamitvā ekamantaṃ nisīdati .

Manussā purebhattaṃ dānaṃ datvā bhuttapātarāsā samādinnauposathaṅgā suddhuttarāsaṅgā mālāgandhādihatthā dhammaṃ suṇissāmāti vihāraṃ āgacchanti , cakkavattino khandhāvāraṭṭhānaṃ viya hoti .

Bhagavā muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappetvā vuṭṭhāya pubbabhāgena paricchinditvā samāpattiṃ samāpajjati .

Samāpattito vuṭṭhāya mahājanassa āgatabhāvaṃ ñatvāM3.256 gandhakuṭito nikkhamma mahājanaparivuto gandhamaṇḍalamāḷaṃ gantvā paññattavarabuddhāsanagato parisāya dhammaṃ deseti .

Māṇavopi avidūre nisīditvā –

‘‘ kiṃ nu kho samaṇo gotamo gehassitavasena parisaṃ ussādento vā apasādento vā dhammaṃ deseti , udāhu no ’’ ti akkharakkharaṃ padaṃ padaṃ pariggaṇhāti .

Bhagavā tathāvidhaṃ kathaṃ akathetvāva kālaṃ ñatvā desanaṃ niṭṭhāpesi .

Māṇavo imināV3.265 niyāmena pariggaṇhanto satta māse ekato vicaritvā bhagavato kāyadvārādīsu aṇumattampi avakkhalitaṃ na addasa .

Anacchariyañcetaṃ , yaṃ buddhabhūtassaP3.373 manussabhūto māṇavo na passeyya , yassa bodhisattabhūtassa chabbassāni padhānabhūmiyaṃ amanussabhūto māro devaputto gehassitavitakkamattampi adisvā buddhabhūtaṃ ekasaṃvaccharaṃ anubandhitvā kiñci apassanto –

‘‘ Satta vassāni bhagavantaṃ , anubandhiṃ padāpadaṃ ;

Otāraṃ nādhigacchissaṃ , sambuddhassa satīmato ’’ ti .( su . ni .448)–

Ādigāthāyo vatvā pakkāmi .

Tato māṇavo cintesi –

‘‘ ahaṃ bhavantaṃ gotamaṃ satta māse anubandhamāno kiñci vajjaṃ na passāmi .

Sace panāhaṃ aññepi satta māse satta vā vassāni vassasataṃ vā vassasahassaṃ vā anubandheyyaṃ , nevassa vajjaṃ passeyyaṃ .

Ācariyo kho panassa me mahallako , yogakkhemaṃ nāma na sakkā jānituṃ .

Samaṇassa gotamassa sabhāvaguṇeneva buddhabhāvaṃ vatvā mayhaṃ ācariyassa ārocessāmī ’’ ti bhagavantaṃ āpucchitvā bhikkhusaṅghaṃ vanditvā nikkhami .

Ācariyassa santikañca pana gantvā –

‘‘ kacci , tāta uttara , taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathāsantaṃyeva saddo abbhuggato ’’ ti pucchito ,‘‘ ācariya , kiṃ vadesi ?

Cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ , bhavaggaṃ atinīcaṃ , tassa hi , bhoto gotamassa ākāsaṃ viya apariyanto guṇagaṇo .

Tathāsantaṃyeva , bho , taṃ bhavantaṃ gotaman ’’ tiādīni vatvā yathādiṭṭhāni dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni paṭipāṭiyā ācikkhitvā kiriyasamācāraṃ ācikkhi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ atha kho uttaro māṇavo … pe … ediso ca ediso ca bhavaṃ gotamo tato ca bhiyyo ’’ ti .

386. TatthaM3.257P3.374 suppatiṭṭhitapādoti yathā hi aññesaṃ bhūmiyaṃ pādaṃ ṭhapentānaṃ aggatalaṃ vā paṇhi vā passaṃ vā paṭhamaṃ phusati , vemajjhaṃ vā pana chiddaṃ hoti , ukkhipantānampi aggatalādīsu ekakoṭṭhāsova paṭhamaṃ uṭṭhahati , na evaṃ tassa .

Tassa pana suvaṇṇapādukatalaṃ viya ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati , bhūmito uṭṭhahati .

Tasmā ‘‘ suppatiṭṭhitapādo kho pana so bhavaṃ gotamo ’’ ti vadati .

TatridaṃV3.266 bhagavato suppatiṭṭhitapādatāya – sacepi hi bhagavā anekasataporisaṃ narakaṃ akkamissāmīti pādaṃ nīharati , tāvadeva ninnaṭṭhānaṃ vātapūritaṃ viya kammārabhastaṃ unnamitvā pathavīsamaṃ hoti , unnataṭṭhānampi anto pavisati .

Dūre akkamissāmīti abhinīharantassa sineruppamāṇopi pabbato seditavettaṅkuro viya namitvā pādasamīpaṃ āgacchati .

Tathā hissa yamakapāṭihāriyaṃ katvā yugandharapabbataṃ akkamissāmīti pāde abhinīharato pabbato namitvā pādasamīpaṃ āgato , so taṃ akkamitvā dutiyapādena tāvatiṃsabhavanaṃ akkami .

Na hi cakkalakkhaṇena patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ visamaṃ bhavituṃ sakkoti .

Khāṇu vā kaṇḍako vā sakkharakathalā vā uccārapassāvo vā kheḷasiṅghāṇikādīni vā purimatarāva apagacchanti , tattha tattheva ca pathaviṃ pavisanti .

Tathāgatassa hi sīlatejena paññātejena dhammatejena dasannaṃ pāramīnaṃ ānubhāvena ayaṃP3.375 mahāpathavī samā mudu pupphābhikiṇṇā hoti .

Tatra tathāgato samaṃ pādaṃ nikkhipati , samaṃ uddharati , sabbāvantehi pādatalehi bhūmiṃ phusati .

Cakkānīti dvīsu pādesu dve cakkāni .

Tesaṃ arā ca nemi ca nābhi ca pāḷiyaṃ vuttāva .

Sabbākāraparipūrānīti iminā pana ayaṃ viseso veditabbo – tesaṃ kira cakkānaṃ pādatalassa majjhe nābhi dissati , nābhiparicchinnā vaṭṭalekhā dissati , nābhimukhaparikkhepapaṭṭo dissati , panāḷimukhaṃ dissati , arā dissanti , aresu vaṭṭalekhā dissanti , nemī dissanti , nemimaṇikā dissanti .

Idaṃ tāva pāḷiāgatameva .

Sambahulavāro pana anāgato , so evaṃ daṭṭhabbo – satti siri vaccho nandi sovattiko vaṭaṃsako vaḍḍhamānakaṃ macchayugalaṃ bhaddapīṭhaṃ aṅkusaṃM3.258 tomaro pāsādo toraṇaṃ setacchattaṃ khaggo tālavaṇṭaṃ morahatthako vāḷabījanī uṇhīsaṃ patto maṇi kusumadāmaṃ nīluppalaṃ rattuppalaṃ setuppalaṃ padumaṃ puṇḍarīkaṃ puṇṇaghaṭo puṇṇapāti samuddo cakkavāḷo himavā sineru candimasūriyā nakkhattāni cattāro mahādīpā dveparittadīpasahassāni , antamaso cakkavattirañño parisaṃ upādāya sabbo cakkalakkhaṇasseva parivāro .

ĀyatapaṇhītiP3.376 dīghapaṇhi , paripuṇṇapaṇhīti attho .

Yathā hi aññesaṃ aggapādo dīgho hoti , paṇhimatthake jaṅghā patiṭṭhāti , paṇhi tacchetvā ṭhapitā viya hoti , na evaṃ tathāgatassaV3.267 .

Tathāgatassa pana catūsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāsā aggapādo hoti , tatiye koṭṭhāse jaṅghā patiṭṭhāti , catutthe koṭṭhāse āraggena vaṭṭetvā ṭhapitā viya rattakambale geṇḍukasadisā paṇhi hoti .

Dīghaṅgulīti yathā aññesaṃ kāci aṅguli dīghā hoti , kāci rassā , na evaṃ tathāgatassa .

Tathāgatassa pana makkaṭasseva dīghahatthapādaṅguliyo mūle thūlā anupubbena gantvā agge tanukā niyyāsatelena madditvā vaṭṭitaharitālavaṭṭisadisā honti .

Tena vuttaṃ ‘‘ dīghaṅgulī ’’ ti .

Mudutalunahatthapādoti sappimaṇḍe osādetvā ṭhapitaṃ satavāravihatakappāsapaṭalaṃ viya mudū , jātamattakumārassa viya ca niccakālaṃ talunā ca hatthapādā assāti mudutalunahatthapādo .

Jālahatthapādoti na cammena paṭibaddhaaṅgulantaro .

Ediso hi phaṇahatthako purisadosena upahato pabbajjampi na labhati .

Tathāgatassa pana catasso hatthaṅguliyo pañcapi pādaṅguliyo ekappamāṇā honti , tāsaṃ ekappamāṇattāya yavalakkhaṇaṃ aññamaññaṃ paṭivijjhitvā tiṭṭhati .

Athassa hatthapādā kusalena vaḍḍhakinā yojitajālavātapānasadisā honti .

Tena vuttaṃ ‘‘ jālahatthapādo ’’ ti .

Uddhaṃ patiṭṭhitagopphakattā ussaṅkhā pādā assātiP3.377 ussaṅkhapādo .

Aññesañhi piṭṭhipāde gopphakā honti .

Tena tesaṃ pādā āṇibaddhā viya thaddhā honti , na yathāsukhaṃ parivattanti , gacchantānaṃ pādatalāni na dissantiM3.259 .

Tathāgatassa pana abhiruhitvā upari gopphakā patiṭṭhahanti .

Tenassa nābhito paṭṭhāya uparimakāyo nāvāya ṭhapitasuvaṇṇapaṭimā viya niccalo hoti , adhokāyova iñjati .

Sukhena pādā parivattanti .

Puratopi pacchatopi ubhayapassesupi ṭhatvā passantānaṃ pādatalāni paññāyanti , na hatthīnaṃ viya pacchatoyeva .

Eṇijaṅghoti eṇimigasadisajaṅgho maṃsussadena paripuṇṇajaṅgho , na ekato baddhapiṇḍikamaṃsoV3.268 , samantato samasaṇṭhitena maṃsena parikkhittāhi suvaṭṭitāhi sāligabbhasadisāhi jaṅghāhi samannāgatoti attho .

Anonamantoti anamanto .

Etenassa akhujjaavāmanabhāvo dīpito .

Avasesajanā hi khujjā vā honti vāmanā vā , khujjānaṃ uparimakāyo aparipuṇṇo hoti , vāmanānaṃ heṭṭhimakāyo .

Te aparipuṇṇakāyattā na sakkonti anonamantā jaṇṇukāni parimajjituṃ .

Tathāgato pana paripuṇṇaubhayakāyattā sakkoti .

Usabhavāraṇādīnaṃ viya suvaṇṇapadumakaṇṇikasadise kose ohitaṃ paṭicchannaṃ vatthaguyhaṃ assāti kosohitavatthaguyho .

Vatthaguyhan ti vatthena gūhitabbaṃ aṅgajātaṃ vuccati .

Suvaṇṇavaṇṇoti jātihiṅgulakena majjitvā dīpidāṭhāya ghaṃsitvā gerukaparikammaṃ katvā ṭhapitaghanasuvaṇṇarūpakasadisoti attho .

Etenassa ghanasiniddhasaṇhasarīrataṃ dassetvā chavivaṇṇadassanatthaṃ kañcanasannibhattacoti vuttaṃ , purimassa vā vevacanameva etaṃ .

Rajojallan tiP3.378 rajo vā malaṃ vā .

Na upalimpatīti na laggati , padumapalāsato udakabindu viya vivaṭṭati .

Hatthadhovanapādadhovanādīni pana utuggahaṇatthāya ceva dāyakānaṃ puññaphalatthāya ca buddhā karonti , vattasīsenāpi ca karontiyeva .

Senāsanaṃ pavisantena hi bhikkhunā pāde dhovitvā pavisitabbanti vuttametaṃ .

Uddhaggalomoti āvaṭṭapariyosāne uddhaggāni hutvā mukhasobhaṃ ullokayamānāni viya ṭhitāni lomāni assāti uddhaggalomo .

BrahmujugattotiM3.260 brahmā viya ujugatto , ujumeva uggatadīghasarīro .

Yebhuyyena hi sattā khandhe kaṭiyaṃ jāṇūsūti tīsu ṭhānesu namanti .

Te kaṭiyaṃ namantā pacchato namanti , itaresu dvīsu ṭhānesu purato .

Dīghasarīrā paneke passavaṅkā honti , eke mukhaṃ unnāmetvā nakkhattāni gaṇayantāV3.269 viya caranti , eke appamaṃsalohitā sūlasadisā honti , pavedhamānā gacchanti .

Tathāgato pana ujumeva uggantvā dīghappamāṇo devanagare ussitasuvaṇṇatoraṇaṃ viya hoti .

Sattussadoti dve hatthapiṭṭhiyo dve pādapiṭṭhiyo dve aṃsakūṭāni khandhoti imesu sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsussado assāti sattussado .

Aññesaṃ pana hatthapādapiṭṭhīsu nhārujālā paññāyanti , aṃsakūṭakhandhesuP3.379 aṭṭhikoṭiyo , te manussapetā viya khāyanti , na tathāgato .

Tathāgato pana sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsussadattā nigūḷhanhārujālehi hatthapiṭṭhādīhi vaṭṭetvā ṭhapitasuvaṇṇavaṇṇāliṅgasadisena khandhena silārūpakaṃ viya cittakammarūpakaṃ viya ca khāyati .

Sīhassa pubbaddhaṃ viya kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo .

Sīhassa hi puratthimakāyova paripuṇṇo hoti , pacchimakāyo aparipuṇṇo .

Tathāgatassa pana sīhassa pubbaddhakāyova sabbo kāyo paripuṇṇo .

Sopi sīhasseva na tattha tattha vinatunnatādivasena dussaṇṭhitavisaṇṭhito , dīghayuttaṭhāne pana dīgho , rassakisathūlaanuvaṭṭitayuttaṭṭhānesu tathāvidhova hoti .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Manāpiye ca kho , bhikkhave , kammavipāke paccupaṭṭhite yehi aṅgehi dīghehi sobhati , tāni aṅgāni dīghāni saṇṭhahanti .

Yehi aṅgehi rassehi sobhati , tāni aṅgāni rassāni saṇṭhahanti .

Yehi aṅgehi thūlehi sobhati , tāni aṅgāni thūlāni saṇṭhahanti .

Yehi aṅgehi kisehi sobhati , tāni aṅgāni kisāni saṇṭhahanti .

Yehi aṅgehi vaṭṭehi sobhati , tāni aṅgāni vaṭṭāni saṇṭhahantī ’’ ti .

ItiM3.261 nānācittena puññacittena cittito dasahi pāramīhi sajjito tathāgatassa attabhāvo , tassa loke sabbasippino vā iddhimanto vā paṭirūpakampi kātuṃ na sakkonti .

CitantaraṃsotiP3.380 antaraṃsaṃ vuccati dvinnaṃ koṭṭānamantaraṃ , taṃ citaṃ paripuṇṇamassāti citantaraṃso .

Aññesañhi taṃ ṭhānaṃ ninnaṃ hoti , dve piṭṭhikoṭṭā pāṭiyekkaṃ paññāyanti .

Tathāgatassa pana kaṭito paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ yāva khandhā uggamma samussitasuvaṇṇaphalakaṃ viya piṭṭhiṃ chādetvā patiṭṭhitaṃ .

NigrodhaparimaṇḍalotiV3.270 nigrodho viya parimaṇḍalo .

Yathā paṇṇāsahatthatāya vā satahatthatāya vā samakkhandhasākho nigrodho dīghatopi vitthāratopi ekappamāṇova hoti , evaṃ kāyatopi byāmatopi ekappamāṇo .

Yathā aññesaṃ kāyo vā dīgho hoti byāmo vā , na evaṃ visamappamāṇoti attho .

Teneva ‘‘ yāvatakvassa kāyo ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha yāvatako assāti yāvatakvassa .

Samavaṭṭakkhandhoti samavaṭṭitakkhandho .

Yathā eke koñcā viya bakā viya varāhā viya ca dīghagalā vaṅkagalā puthulagalā ca honti , kathanakāle sirājālaṃ paññāyati , mando saro nikkhamati , na evaṃ tassa .

Tathāgatassa pana suvaṭṭitasuvaṇṇāliṅgasadiso khandho hoti , kathanakāle sirājālaṃ na paññāyati , meghassa viya gajjato saro mahā hoti .

Rasaggasaggīti ettha rasaṃ gasantīti rasaggasāP3.381 , rasaharaṇīnametaṃ adhivacanaṃ , tā aggā assāti rasaggasaggī .

Tathāgatassa hi satta rasaharaṇisahassāni uddhaggāni hutvā gīvāyameva paṭimukkāni .

Tilaphalamattopi āhāro jivhagge ṭhapito sabbaṃ kāyaṃ anupharati , teneva mahāpadhānaṃ padahantassa ekataṇḍulādīhipi kāḷāyayūsapasatenāpi kāyassa yāpanaṃ ahosi .

Aññesaṃ pana tathā abhāvā na sakalakāyaṃ ojā pharati , tena te bahvābādhā honti .

Idaṃ lakkhaṇaṃ appābādhatāsaṅkhātassa nissandaphalassa vasena pākaṭaṃ hoti .

SīhassevaM3.262 hanu assāti sīhahanu .

Tattha sīhassa heṭṭhimahanumeva paripuṇṇaṃ hoti , na uparimaṃ .

Tathāgatassa pana sīhassa heṭṭhimaṃ viya dvepi paripuṇṇāni dvādasiyaṃ pakkhassa candasadisāni honti .

Cattālīsadantotiādīsu uparimahanuke patiṭṭhitā vīsati , heṭṭhime vīsatīti cattālīsa dantā assāti cattālīsadanto .

Aññesañhi paripuṇṇadantānampi dvattiṃsa dantā honti , tathāgatassa cattālīsaṃ .

AññesañcaV3.271 keci dantā uccā keci nīcāti visamā honti , tathāgatassa pana ayapaṭṭachinnasaṅkhapaṭalaṃ viya samā .

Aññesaṃ kumbhīlānaṃ viya dantā viraḷā honti , macchamaṃsādīni khādantānaṃ dantantaraṃ pūrati .

Tathāgatassa pana kanakalatāya samussāpitavajirapanti viya aviraḷā tulikāya dassitaparicchedā viya dantā honti .

Susukkadāṭhoti aññesañca pūtidantā uṭṭhahanti , tena kāci dāṭhā kāḷāpi vivaṇṇāpi honti .

Tathāgato susukkadāṭhoP3.382 osadhitārakampi atikkamma virocamānāya pabhāya samannāgatadāṭho , tena vuttaṃ ‘‘ susukkadāṭho ’’ ti .

Pahūtajivhoti aññesaṃ jivhā thūlāpi hoti kisāpi rassāpi thaddhāpi visamāpi , tathāgatassa pana mudu dīghā puthulā vaṇṇasampannā hoti .

So taṃ lakkhaṇaṃ pariyesituṃ āgatānaṃ kaṅkhāvinodanatthaṃ mudukattā taṃ jivhaṃ kathinasūciṃ viya vaṭṭetvā ubho nāsikasotāni parāmasati , dīghattā ubho kaṇṇasotāni parāmasati , puthulattā kesantapariyosānaṃ kevalampi nalāṭaṃ paṭicchādeti .

Evaṃ tassā mududīghaputhulabhāvaṃ pakāsento kaṅkhaṃ vinodeti .

Evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ jivhaṃ sandhāya ‘‘ pahūtajivho ’’ ti vuttaṃ .

Brahmassaroti aññe chinnassarāpi bhinnassarāpi kākassarāpi honti , tathāgato pana mahābrahmuno sarasadisena sarena samannāgato .

Mahābrahmuno hi pittasemhehi apalibuddhattā saro visuddho hoti .

Tathāgatenāpi katakammaṃ vatthuṃ sodheti , vatthussa suddhattā nābhito paṭṭhāya samuṭṭhahanto saro visuddho aṭṭhaṅgasamannāgatova samuṭṭhāti .

Karaviko viya bhaṇatīti karavikabhāṇī , mattakaravikarutamañjughosoti attho .

TatridaṃM3.263 karavikarutassa mañjutāya – karavikasakuṇe kira madhurarasaṃ ambapakkaṃ mukhatuṇḍakena paharitvā paggharitaṃ rasaṃ sāyitvāP3.383 pakkhena tālaṃ datvā vikūjamāne catuppadādīni mattāni viya laḷituṃ ārabhanti .

Gocarappasutāpi catuppadā mukhagatānipi tiṇāniV3.272 chaḍḍetvā taṃ saddaṃ suṇanti , vāḷamigā khuddakamige anubandhamānā ukkhittapādaṃ anukkhipitvāva tiṭṭhanti , anubaddhamigāpi maraṇabhayaṃ hitvāpi tiṭṭhanti , ākāse pakkhandapakkhinopi pakkhe pasāretvā tiṭṭhanti , udake macchāpi kaṇṇapaṭalaṃ apphoṭentā taṃ saddaṃ suṇamānāva tiṭṭhanti .

Evaṃ mañjurutā karavikā .

Asandhimittāpi dhammāsokassa devī –

‘‘ atthi nu kho , bhante , buddhasaddena sadiso kassaci saddo ’’ ti saṅghaṃ pucchi .

Atthi karavikasakuṇassāti .

Kuhiṃ , bhante , sakuṇāti ?

Himavanteti .

Sā rājānaṃ āha ,–

‘‘ deva , karavikasakuṇaṃ daṭṭhukāmā ’’ ti .

Rājā ‘‘ imasmiṃ pañjare nisīditvā karaviko āgacchatū ’’ ti suvaṇṇapañjaraṃ vissajjesi .

Pañjaro gantvā ekassa karavikassa purato aṭṭhāsi .

So ‘‘ rājāṇāya āgato pañjaro , na sakkā agantun ’’ ti tattha nisīdi .

Pañjaro āgantvā rañño puratova aṭṭhāsi .

Karavikaṃ saddaṃ kārāpetuṃ na sakkonti .

Atha rājā ‘‘ kathaṃ bhaṇe ime saddaṃ karontī ’’ ti āha ?

Ñātake disvā devāti .

Atha naṃ rājā ādāsehi parikkhipāpesi .

So attanova chāyaṃ disvā ‘‘ ñātakā me āgatā ’’ ti maññamāno pakkhena tāḷaṃ datvā mañjussarena maṇivaṃsaṃ dhamamāno viya viravi .

Sakalanagare manussā mattā viya laḷiṃsu .

Asandhimittā cintesi –

‘‘ imassa tāva tiracchānassa evaṃ madhuro saddo , kīdiso nu kho sabbaññutaññāṇasirippattassa bhagavatoP3.384 ahosī ’’ ti pītiṃ uppādetvā taṃ pītiṃ avijahitvā sattahi jaṅghasatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi .

Evaṃ madhuro karavikasaddo .

Tato satabhāgena sahassabhāgena ca madhurataro tathāgatassa saddo , loke pana karavikato aññassa madhurarassa abhāvato ‘‘ karavikabhāṇī ’’ ti vuttaṃ .

Abhinīlanettoti na sakalanīlanettova , nīlayuttaṭṭhāne panassa umāpupphasadisena ativisuddhena nīlavaṇṇena samannāgatāni akkhīni honti .

Pītayuttaṭṭhāne kaṇikārapupphasadisena pītavaṇṇena , lohitayuttaṭṭhāneM3.264 bandhujīvakapupphasadisena lohitavaṇṇena , setayuttaṭṭhāne osadhitārakasadisena setavaṇṇena , kāḷayuttaṭṭhāne addāriṭṭhakasadisena kāḷavaṇṇena samannāgatāni suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjarasadisāni khāyanti .

Gopakhumoti ettha pakhuman ti sakalaṃ cakkhubhaṇḍaṃ adhippetaṃ .

Taṃ kāḷavacchakassa bahaladhātukaṃV3.273 hoti , rattavacchakassa vippasannaṃ , taṃmuhuttajātarattavacchasadisacakkhubhaṇḍoti attho .

Aññesañhi akkhibhaṇḍā aparipuṇṇā honti , hatthimūsikakākādīnaṃ akkhisadisehi viniggatehi gambhīrehipi akkhīhi samannāgatā honti .

Tathāgatassa pana dhovitvā majjitvā ṭhapitamaṇiguḷikā viya mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni akkhīni .

Uṇṇāti uṇṇalomaṃ .

BhamukantaretiP3.385 dvinnaṃ bhamukānaṃ vemajjhe nāsikamatthakeyeva jātā .

Uggantvā pana nalāṭamajjhajātā .

Odātāti parisuddhā osadhitārakavaṇṇā .

Mudūti sappimaṇḍe osādetvā ṭhapitasatavāravihatakappāsapaṭalasadisā .

Tūlasannibhāti simbalitūlalatātūlasamānā , ayamassā odātatāya upamā .

Sā panesā koṭiyaṃ gahetvā ākaḍḍhiyamānā upaḍḍhabāhuppamāṇā hoti , vissaṭṭhā dakkhiṇāvaṭṭavasena āvaṭṭitvā uddhaggā hutvā santiṭṭhati , suvaṇṇaphalakamajjhe ṭhapitarajatapupphuḷakā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhamamānā khīradhārā viya aruṇappabhārañjite gamanatale osadhitārakā viya ca atimanoharāya siriyā virocati .

Uṇhīsasīsoti idaṃ paripuṇṇanalāṭatañceva paripuṇṇasīsatañcāti dve atthavase paṭicca vuttaṃ .

Tathāgatassa hi dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ uṭṭhahitvā sakalaṃ nalāṭaṃ chādayamānaṃ pūrayamānaṃ gantvā vāmakaṇṇacūḷikāya patiṭṭhitaṃ , rañño baddhauṇhīsapaṭṭo viya virocati .

Pacchimabhavikabodhisattānaṃ kira imaṃ lakkhaṇaṃ viditvā rājūnaṃ uṇhīsapaṭṭaṃ akaṃsu , ayaṃ tāva eko attho .

Aññe pana janā aparipuṇṇasīsā honti , keciP3.386 kappasīsā , keci phalasīsā , keci aṭṭhisīsā , keci tumbasīsā , keci pabbhārasīsā .

Tathāgatassa pana āraggena vaṭṭetvā ṭhapitaṃ viya suparipuṇṇaṃ udakapupphuḷasadisaṃ sīsaṃ hoti .

Tattha purimanayena uṇhīsaveṭhitasīsoM3.265 viyāti uṇhīsasīso .

Dutiyanayena uṇhīsaṃ viya sabbattha parimaṇḍalasīsoti uṇhīsasīso .

Imāni pana mahāpurisalakkhaṇāni kammaṃ kammasarikkhakaṃ lakkhaṇaṃ lakkhaṇānisaṃsanti ime cattāro koṭṭhāse ekekasmiṃ lakkhaṇe dassetvā kathitāni sukathitāni honti .

Tasmā bhagavatā lakkhaṇasutte ( dī . ni .3.200-202) vuttāni imāni kammādīni dassetvā kathetabbāniV3.274 .

Suttavasena vinicchituṃ asakkontena sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya tasseva suttassa vaṇṇanāya vuttanayena gahetabbāni .

Imehi kho , bho , so bhavaṃ gotamoti , bho ācariya , imehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi so bhavaṃ gotamo samannāgato devanagare samussitaratanavicittaṃ suvaṇṇatoraṇaṃ viya yojanasatubbedho sabbapāliphullo pāricchattako viya selantaramhi supupphitasālarukkho viya tārāgaṇapaṭimaṇḍitagaganatalamiva ca attano sirivibhavena lokaṃ ālokaṃ kurumāno viya caratīti imatthampi dīpetvā kiriyācāraṃ ācikkhituṃ gacchanto kho panātiādimāha .

387. Dakkhiṇenāti buddhānañhi ṭhatvā vā nisīditvā vā nipajjitvā vā gamanaṃ abhinīharantānaṃ dakkhiṇapādova purato hoti .

Satatapāṭihāriyaṃ kiretaṃ .

NātidūreP3.387 pādaṃ uddharatīti taṃ dakkhiṇapādaṃ na atidūre ṭhapessāmīti uddharati .

Atidūrañhi abhihariyamāne dakkhiṇapādena vāmapādo ākaḍḍhiyamāno gaccheyya , dakkhiṇapādopi dūraṃ gantuṃ na sakkuṇeyya , āsanneyeva patiṭṭhaheyya , evaṃ sati padavicchedo nāma hoti .

Dakkhiṇapāde pana pamāṇeneva uddhate vāmapādopi pamāṇeneva uddhariyati , pamāṇena uddhato patiṭṭhahantopi pamāṇeyeva patiṭṭhāti .

Evamanena tathāgatassa dakkhiṇapādakiccaṃ vāmapādena niyamitaṃ , vāmapādakiccaṃ dakkhiṇapādena niyamitanti veditabbaṃ .

Nātisīghan ti divā vihārabhattatthāya gacchanto bhikkhu viya na atisīghaṃ gacchati .

Nātisaṇikan ti yathā pacchato āgacchanto okāsaṃ na labhati , evaṃ na atisaṇikaṃ gacchati .

Adduvena adduvan ti jaṇṇukena jaṇṇukaṃ , naM3.266 satthiṃ unnāmetīti gambhīre udake gacchanto viya na ūruṃ unnāmeti .

Na onāmetīti rukkhasākhāchedanadaṇḍaṅkusapādo viya na pacchato osakkāpeti .

Na sannāmetīti obaddhānābaddhaṭṭhānehi pādaṃ koṭṭento viya na thaddhaṃ karoti .

NaP3.388 vināmetīti yantarūpakaṃ kīḷāpento viya na ito cito ca cāleti .

Adharakāyovāti heṭṭhimakāyova iñjati , uparimakāyo nāvāya ṭhapitasuvaṇṇapaṭimā viya niccalo hoti .

Dūre ṭhatvā olokento hi buddhānaṃ ṭhitabhāvaṃ vā gamanabhāvaṃ vā na jānātiV3.275 .

Kāyabalenāti bāhā khipanto sarīrato sedehi muccantehi na kāyabalena gacchati .

Sabbakāyenevāti gīvaṃ aparivattetvā rāhulovāde vuttanāgāpalokitavaseneva apaloketi .

Na uddhan tiādīsu nakkhattāni gaṇento viya na uddhaṃ ulloketi , naṭṭhaṃ kākaṇikaṃ vā māsakaṃ vā pariyesanto viya na adho oloketi , na hatthiassādayo passanto viya ito cito ca vipekkhamāno gacchati .

Yugamattan ti navavidatthimatte cakkhūni ṭhapetvā gacchanto yugamattaṃ pekkhati nāma , bhagavāpi yuge yutto sudantaājānīyo viya ettakaṃ passanto gacchati .

Tato cassa uttarīti yugamattato paraṃ na passatīti na vattabbo .

Na hi kuṭṭaṃ vā kavāṭaṃ vā gaccho vā latā vā āvarituṃ sakkoti , atha khvassa anāvaraṇañāṇassa anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāneva honti .

Antaragharan ti heṭṭhā mahāsakuludāyisutte indakhīlato paṭṭhāya antaragharaṃ , idha gharaummārato paṭṭhāya veditabbaṃ .

NaP3.389 kāyan tiādi pakatiiriyapatheneva pavisatīti dassanatthaṃ vuttaṃ .

Daliddamanussānaṃ nīcagharakaṃ pavisantepi hi tathāgate chadanaṃ vā uggacchati , pathavī vā ogacchati , bhagavā pana pakatigamaneneva gacchati .

Nātidūreti atidūre parivattantena hi ekaṃ dve padavāre piṭṭhibhāgena gantvā nisīditabbaṃ hoti .

Nāccāsanneti accāsanne parivattantena ekaṃ dve padavāre purato gantvā nisīditabbaṃ hoti .

Tasmā yasmiṃ padavāre ṭhitena purato vā pacchato vā agantvā nisīditabbaṃ hoti , tattha parivattati .

Pāṇināti kaṭivātābādhiko viya na āsanaṃ hatthehi gahetvā nisīdati .

Pakkhipatīti yo kiñci kammaṃ katvā kīḷanto ṭhitakova patati , yopi orimaṃ aṅgaṃ nissāya nisinno ghaṃsanto yāva pārimaṅgā gacchati , pārimaṅgaṃM3.267 vā nissāya nisinno tatheva yāva orimaṅgā āgacchati , sabbo so āsane kāyaṃ pakkhipati nāma .

Bhagavā pana evaṃ akatvā āsanassa majjhe olambakaṃ dhārento viya tūlapicuṃ ṭhapento viya saṇikaṃ nisīdati .

Hatthakukkuccan ti pattamukhavaṭṭiyaṃ udakabinduṭhapanaṃ makkhikabījaniyā paṇṇacchedanaphālanādi hatthena asaṃyatakaraṇaṃ .

Pādakukkuccan ti pādena bhūmighaṃsanādi asaṃyatakaraṇaṃ .

Na chambhatīti na bhāyati .

Na kampatīti na osīdati .

Na vedhatīti na calati .

NaP3.390 paritassatīti bhayaparitassanāyapi taṇhāparitassanāyapi na paritassati .

Ekacco hi dhammakathādīnaṃ atthāyaV3.276 āgantvā manussesu vanditvā ṭhitesu ‘‘ sakkhissāmi nu kho tesaṃ cittaṃ gaṇhanto dhammaṃ vā kathetuṃ , pañhaṃ vā pucchito vissajjetuṃ , bhattānumodanaṃ vā kātun ’’ ti bhayaparitassanāya paritassati .

Ekacco ‘‘ manāpā nu kho me yāgu āgacchissati , manāpaṃ antarakhajjakan ’’ ti vā taṇhāparitassanāya paritassati .

Tadubhayampi tassa natthīti na paritassati .

Vivekāvaṭṭoti viveke nibbāne āvaṭṭamānaso hutvā .

Vivekavattotipi pāṭho , vivekavattayutto hutvāti attho .

Vivekavattaṃ nāma katabhattakiccassa bhikkhuno divāvihāre samathavipassanāvasena mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdanaṃ .

Evaṃ nisinnassa hi iriyāpatho upasanto hoti .

Na pattaṃ unnāmetītiādīsu ekacco pattamukhavaṭṭiyā udakadānaṃ āharanto viya pattaṃ unnāmeti , eko pādapiṭṭhiyaṃ ṭhapento viya onāmeti , eko baddhaṃ katvā gaṇhāti , eko ito cito ca phandāpeti , evaṃ akatvā ubhohi hatthehi gahetvā īsakaṃ nāmetvā udakaṃ paṭiggaṇhātīti attho .

Na samparivattakan ti parivattetvā paṭhamameva pattapiṭṭhiṃ na dhovati .

Nātidūreti yathā nisinnāsanato dūre patati , na evaṃ chaḍḍeti .

Nāccāsanneti pādamūleyeva na chaḍḍeti .

VicchaḍḍayamānotiP3.391 vikiranto , yathā paṭiggāhako temati , na evaṃ chaḍḍeti .

Nātithokan tiM3.268 yathā ekacco pāpiccho appicchataṃ dassento muṭṭhimattameva gaṇhāti , na evaṃ .

Atibahun ti yāpanamattato atirekaṃ .

Byañjanamattāyāti byañjanassa mattā nāma odanato catuttho bhāgo .

Ekacco hi bhatte manāpe bhattaṃ bahuṃ gaṇhāti , byañjane manāpe byañjanaṃ bahuṃ .

Satthā pana tathā na gaṇhāti .

Na ca byañjanenāti amanāpañhi byañjanaṃ ṭhapetvā bhattameva bhuñjanto , bhattaṃ vā ṭhapetvā byañjanameva khādanto byañjanena ālopaṃ atināmeti nāma .

Satthā ekantarikaṃ byañjanaṃ gaṇhāti , bhattampi byañjanampi ekatova niṭṭhanti .

Dvattikkhattun ti tathāgatassa hi puthujivhāya dantānaṃ upanītabhojanaṃ dvattikkhattuṃ dantehi phuṭṭhamattameva saṇhakaraṇīyapiṭṭhavilepanaṃ viya hoti , tasmā evamāha .

Na mukhe avasiṭṭhāti pokkharapatte patitaudakabindu viya vinivattitvā paragalameva yāti , tasmā avasiṭṭhā na hoti .

Rasapaṭisaṃvedīti madhuratittakadukādirasaṃ jānāti .

Buddhānañhi antamaso pānīyepi dibbojā pakkhittāva hoti , tena nesaṃ sabbattheva raso pākaṭo hoti , rasagedho pana natthi .

Aṭṭhaṅgasamannāgatan tiP3.392 ‘‘ neva davāyā ’’ ti vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ .

Visuddhimagge panassaV3.277 vinicchayo āgatoti sabbāsavasutte vuttametaṃ .

Hatthesu dhotesūti satthā kiṃ karoti ?

Paṭhamaṃ pattassa gahaṇaṭṭhānaṃ dhovati .

Tattha pattaṃ gahetvā sukhumajālahatthaṃ pesetvā dve vāre sañcāreti .

Ettāvatā pokkharapatte patitaudakaṃ viya vinivattitvā gacchati .

Na ca anatthikoti yathā ekacco pattaṃ ādhārake ṭhapetvā patte udakaṃ na puñchati , raje patante ajjhupekkhati , na evaṃ karoti .

Na ca ativelānurakkhīti yathā ekacco pamāṇātikkantaṃ ārakkhaṃ ṭhapeti , bhuñjitvā vā patte udakaṃ puñchitvā cīvarabhogantaraṃ pavesetvā pattaṃ udarena akkamitvā gaṇhāti , na evaṃ karoti .

Na ca anumodanassāti yo hi bhuttamattova dārakesu bhattatthāya rodantesu chātajjhattesu manussesu bhuñjitvā anāgatesveva anumodanaṃ ārabhati , tato sabbakammāni chaḍḍetvā ekacce āgacchanti , ekacce anāgatāva honti , ayaṃ kālaṃ atināmeti .

Yopi manussesuM3.269 āgantvā anumodanatthāya vanditvā nisinnesu anumodanaṃ akatvāva ‘‘ kathaṃ tissa , kathaṃ phussa , kathaṃ sumana , kathaṃ tisse , kathaṃ phusse , kathaṃ sumane , kaccittha arogā , sassaṃ sampannan ’’ tiādiṃ pāṭiyekkaṃ kathaṃ samuṭṭhāpeti , ayaṃ anumodanassa kālaṃ atināmeti , manussānaṃ pana okāsaṃ ñatvā āyācitakāle karonto nātināmeti nāma , satthā tathā karoti .

Na taṃ bhattan ti kiṃ bhattaṃ nāmetaṃ uttaṇḍulaṃ atikilinnantiādīni vatvā na garahati .

NaP3.393 aññaṃ bhattan ti svātanāya vā punadivasāya vā bhattaṃ uppādessāmīti hi anumodanaṃ karonto aññaṃ bhattaṃ paṭikaṅkhati .

Yo vā –

‘‘ yāva mātugāmānaṃ bhattaṃ paccati , tāva anumodanaṃ karissāmi , atha me anumodanāvasāne attano pakkabhattatopi thokaṃ dassantī ’’ ti anumodanaṃ vaḍḍheti , ayampi paṭikaṅkhati nāma .

Satthā na evaṃ karoti .

Na ca muccitukāmoti ekacco hi paṭisaṃmuñcitvā gacchati , vegena anubandhitabbo hoti .

Satthā pana na evaṃ gacchati , parisāya majjhe ṭhitova gacchati .

Accukkaṭṭhan ti yo hi yāva hanukaṭṭhito ukkhipitvā pārupati , tassa accukkaṭṭhaṃ nāma hoti .

Yo yāva gopphakā otāretvāva pārupati , tassa accukkaṭṭhaṃ hoti .

Yopi ubhato ukkhipitvā udaraṃ vivaritvā yāti , tassapi accukkaṭṭhaṃ hoti .

Yo ekaṃsaṃ katvā thanaṃ vivaritvā yāti , tassapi accukkaṭṭhaṃ .

Satthā taṃ sabbaṃ na karoti .

Allīnan tiV3.278 yathā aññesaṃ sedena tintaṃ allīyati , na evaṃ satthu .

Apakaṭṭhan ti khalisāṭako viya kāyato muccitvāpi na tiṭṭhati .

Vātoti verambhavātopi uṭṭhahitvā cāletuṃ na sakkoti .

Pādamaṇḍanānuyogan ti iṭṭhakāya ghaṃsanādīhi pādasobhānuyogaṃ .

Pakkhāletvāti pādeneva pādaṃ dhovitvā .

So neva attabyābādhāyātiādīni na pubbenivāsacetopariyañāṇānaṃ atthitāya vadati , iriyāpathasantataṃ pana disvā anumānena vadati .

Dhamman ti pariyattidhammaṃ .

Na ussādetītiP3.394 kiṃ mahāraṭṭhika , kiṃ mahākuṭumbikātiādīni vatvā gehassitavasena na ussādeti .

Na apasādetīti ‘‘ kiṃ , upāsaka , kathaṃ te vihāramaggo ñāto ?

Kiṃ bhayena nāgacchasi ?

Na hi bhikkhū kiñci acchinditvā gaṇhanti , mā bhāyī ’’ tiM3.270 vā ‘‘ kiṃ tuyhaṃ evaṃ macchariyajīvitaṃ nāmā ’’ ti vā ādīni vatvā gehassitapemena na apasādeti .

Vissaṭṭhoti siniddho apalibuddho .

Viññeyyoti viññāpanīyo pākaṭo , vissaṭṭhattāyeva cesa viññeyyo hoti .

Mañjūti madhuro .

Savanīyoti sotasukho , madhurattāyeva cesa savanīyo hoti .

Bindūti sampiṇḍito .

Avisārīti avisaṭo , binduttāyeva cesa avisārī hoti .

Gambhīroti gambhīrasamuṭṭhito .

Ninnādīti ninnādavā , gambhīrattāyeva cesa ninnādī hoti .

Yathāparisan ti cakkavāḷapariyantampi ekābaddhaparisaṃ viññāpeti .

Bahiddhāti aṅgulimattampi parisato bahiddhā na gacchati .

Tasmā ?

So evarūpo madhurassaro akāraṇā mā nassīti .

Iti bhagavato ghoso parisāya matthakeneva carati .

AvalokayamānātiP3.395 sirasmiṃ añjaliṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ olokentāva paccosakkitvā dassanavijahanaṭṭhāne vanditvā gacchanti .

Avijahitattāti yo hi kathaṃ sutvā vuṭṭhito aññaṃ diṭṭhasutādikaṃ kathaṃ kathento gacchati , esa sabhāvena vijahati nāma .

Yo pana sutadhammakathāya vaṇṇaṃ kathentova gacchati , ayaṃ na vijahati nāma , evaṃ avijahantabhāvena pakkamanti .

Gacchantan ti rajjuyantavasena ratanasattubbedhaṃ suvaṇṇagghikaṃ viya gacchantaṃ .

Addasāma ṭhitan ti samussitakañcanapabbataṃ viya ṭhitaṃ addasāma .

Tato ca bhiyyoti vitthāretvā guṇe kathetuṃ asakkonto avasese guṇe saṃkhipitvā kalāpaṃ viya suttakabaddhaṃ viya ca katvā vissajjento evamāha .

Ayamettha adhippāyo – mayā kathitaguṇehi akathitāva bahutarā .

Mahāpathavimahāsamuddādayo viya hi tassa bhoto anantā appameyyā guṇā ākāsamiva vitthāritāti .

390. AppaṭisaṃviditotiV3.279 aviññātaāgamano .

Pabbajite upasaṅkamantena hi cīvaraparikammādisamaye vā ekaṃ nivāsetvā sarīrabhañjanasamaye vā upasaṅkamitvā tatova paṭinivattitabbaṃ hoti , paṭisanthāramattampi na jāyati .

Puretaraṃ pana okāse kārite divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cīvaraṃ pārupitvā bhikkhu vivitte ṭhāne nisīdati , taṃ āgantvā passantā dassanenapiM3.271 pasīdanti , paṭisanthāro jāyati , pañhabyākaraṇaṃP3.396 vā dhammakathā vā labbhati .

Tasmā paṇḍitā okāsaṃ kārenti .

So ca nesaṃ aññataro , tenassa etadahosi .

Jiṇṇo vuḍḍhoti attano uggatabhāvaṃ akathetvā kasmā evamāha ?

Buddhā nāma anuddayasampannā honti , mahallakabhāvaṃ ñatvā sīghaṃ okāsaṃ karissatīti evamāha .

391. Oramiya okāsamakāsīti vegena uṭṭhāya dvidhā bhijjitvā okāsamakāsi .

Ye meti ye mayā .

Nārīsamānasavhayāti nārīsamānanāmaṃ itthiliṅgaṃ , tena avhātabbāti nārīsamānasavhayā , itthiliṅgena vattabbāti vohārakusalatāya evaṃ vadati .

Pahūtajivhoti puthulajivho .

Ninnāmayetan ti nīhara etaṃ .

393. Kevalīti sakalaguṇasampanno .

394. Paccabhāsīti ekappahārena pucchite aṭṭha pañhe byākaronto patiabhāsi .

Yo vedīti yo vidati jānāti , yassa pubbenivāso pākaṭo .

Saggāpāyañca passatīti dibbacakkhuñāṇaṃ kathitaṃ .

JātikkhayaṃP3.397 pattoti arahattaṃ patto .

Abhiññā vositoti taṃ arahattaṃ abhijānitvā vosito vosānappatto .

Munīti arahattañāṇamoneyyena samannāgato .

Visuddhan ti paṇḍaraṃ .

Muttaṃ rāgehīti kilesarāgehi muttaṃ .

Pahīnajātimaraṇoti jātikkhayappattattā pahīnajātiko , jātipahāneneva pahīnamaraṇo .

Brahmacariyassa kevalīti yaṃ brahmacariyassa kevalī sakalabhāvo , tena samannāgato , sakalacatumaggabrahmacariyavāsoti attho .

Pāragū sabbadhammānan ti sabbesaṃ lokiyalokuttaradhammānaṃ abhiññāya pāraṃ gato , sabbadhamme abhijānitvā ṭhitoti attho .

Pāragūti vā ettāvatā pariññāpāragū pañcannaṃ khandhānaṃ , pahānapāragū sabbakilesānaṃV3.280 , bhāvanāpāragū catunnaṃ maggānaṃ , sacchikiriyāpāragū nirodhassa , samāpattipāragū sabbasamāpattīnanti ayamattho vutto .

Puna sabbadhammānan ti iminā abhiññāpāragū vuttoti .

Buddho tādī pavuccatīti tādiso chahiM3.272 ākārehi pāraṃ gato sabbākārena catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhoti pavuccatīti .

Kiṃ pana ettāvatā sabbe pañhā vissajjitā hontīti ?

Āma vissajjitā , cittaṃ visuddhaṃ jānāti , muttaṃ rāgehīti iminā tāva bāhitapāpattā brāhmaṇoti paṭhamapañho vissajjito hoti .

Pāragūti iminā vedehi gatattā vedagūti dutiyapañho vissajjito hoti .

Pubbenivāsantiādīhi imāsaṃ tissannaṃ vijjānaṃP3.398 atthitāya tevijjoti tatiyapañho vissajjito hoti .

Muttaṃ rāgehi sabbasoti imināva nissaṭattā pāpadhammānaṃ sottiyoti catutthapañho vissajjito hoti .

Jātikkhayaṃ pattoti iminā pana arahattasseva vuttattā pañcamapañho vissajjito hoti .

Vositoti ca brahmacariyassa kevalīti ca imehi chaṭṭhapañho vissajjito hoti .

Abhiññā vosito munīti iminā sattamapañho vissajjito hoti .

Pāragū sabbadhammānaṃ , buddho tādī pavuccatīti iminā aṭṭhamapañho vissajjito hoti .

395. Dānakathan tiādīni heṭṭhā sutte vitthāritāneva .

Paccapādīti paṭipajji .

Dhammassānudhamman ti imasmiṃ sutte dhammo nāma arahattamaggo , anudhammo nāma heṭṭhimā tayo maggā tīṇi ca sāmaññaphalāni , tāni paṭipāṭiyā paṭilabhīti attho .

Na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesīti mañca dhammakāraṇā na kilamesi , na punappunaṃ kathāpesīti vuttaṃ hoti .

Sesaṃ sabbattha uttānameva .

Tattha parinibbāyīti pana padena desanāya arahatteneva kūṭaṃ gahitanti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Brahmāyusuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Selasuttavaṇṇanā

396. EvaṃV3.281 me sutan ti selasuttaṃ .

Tattha aṅguttarāpesūtiādi potaliyasutte vitthāritameva .

Aḍḍhateḷasehīti aḍḍhena teḷasehi , dvādasahiM3.273 satehiP3.399 paññāsāya ca bhikkhūhi saddhinti vuttaṃ hoti .

Te pana sāvakasannipāte sannipatitā bhikkhūyeva sabbe ehibhikkhupabbajjāya pabbajitā khīṇāsavā .

Keṇiyoti tassa nāmaṃ , jaṭiloti tāpaso .

So kira brāhmaṇamahāsālo , dhanarakkhaṇatthāya pana tāpasapabbajjaṃ samādāya rañño paṇṇākāraṃ datvā bhūmibhāgaṃ gahetvā tattha assamaṃ kāretvā vasati pañcahi sakaṭasatehi vaṇijjaṃ payojetvā kulasahassassa nissayo hutvā , assamepi cassa eko tālarukkho divase divase ekaṃ sovaṇṇamayaṃ tālaphalaṃ muñcatīti vadanti .

So divā kāsāyāni dhāreti , jaṭā ca bandhati , rattiṃ kāmasampattiṃ anubhavati .

Dhammiyā kathāyāti pānakānisaṃsapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya .

Ayañhi keṇiyo tucchahattho bhagavato dassanāya gantuṃ lajjāyamāno –

‘‘ vikālabhojanā viratānampi pānakaṃ kappatī ’’ ti cintetvā susaṅkhatabadarapānaṃ pañcahi kājasatehi gāhāpetvā agamāsi .

Evaṃ gatabhāvo cassa –

‘‘ atha kho keṇiyassa jaṭilassa etadahosi kiṃ nu kho ahaṃ samaṇassa gotamassa harāpeyyan ’’ ti bhesajjakkhandhake ( mahāva .300) pāḷiāruḷhoyeva .

Dutiyampi kho bhagavāti kasmā punappunaṃ paṭikkhipi ?

Titthiyānaṃ paṭikkhepapasannatāya , akāraṇametaṃ , natthi buddhānaṃ paccayahetu evarūpaṃ kohaññaṃ .

Ayaṃ pana aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni disvā ettakānaṃyevaP3.400 bhikkhaṃ paṭiyādessati , sveva selo tīhi purisasatehi saddhiṃ pabbajissati .

Ayuttaṃ kho pana navake aññato pesetvā imeheva saddhiṃ gantuṃ , ime vā aññato pesetvā navakehi saddhiṃ gantuṃ .

Athāpi sabbe gahetvā gamissāmi , bhikkhāhāro nappahossati .

Tato bhikkhūsu piṇḍāya carantesu manussā ujjhāyissanti –

‘‘ cirassāpi keṇiyo samaṇaṃ gotamaṃ nimantetvā yāpanamattaṃ dātuṃ nāsakkhī ’’ ti , sayampi vippaṭisārī bhavissati .

Paṭikkhepe pana kate ‘‘ samaṇo gotamo punappunaṃ ‘ tvañca brāhmaṇesu abhippasanno ’ tiV3.282 brāhmaṇānaṃ nāmaṃ gaṇhātī ’’ ti cintetvā brāhmaṇepi nimantetukāmo bhavissati , tato brāhmaṇe pāṭiyekkaṃ nimantessatiM3.274 , te tena nimantitā bhikkhū hutvā bhuñjissanti .

Evamassa saddhā anurakkhitā bhavissatīti punappunaṃ paṭikkhipi .

Kiñcāpi kho , bhoti iminā idaṃ dīpeti ,–

‘‘ bho gotama , kiṃ jātaṃ yadi ahaṃ brāhmaṇesu abhippasanno , adhivāsetu bhavaṃ gotamo , ahaṃ brāhmaṇānampi dātuṃ sakkomi tumhākampī ’’ ti .

Kāyaveyyāvaṭikan ti kāyaveyyāvaccaṃ .

Maṇḍalamāḷan ti dussamaṇḍapaṃ .

397. Āvāhoti kaññāgahaṇaṃ .

Vivāhoti kaññādānaṃ .

So me nimantitoti so mayā nimantito .

Atha brāhmaṇo paripakkopanissayattā buddhasaddaṃ sutvāva amatenevābhisitto pasādaṃ āvikaronto buddhotiP3.401 , bho keṇiya , vadesīti āha .

Keṇiyo yathābhūtaṃ ācikkhanto buddhoti , bho sela , vadāmīti āha .

Tato naṃ punapi daḷhīkaraṇatthaṃ pucchi , itaropi tatheva ārocesi .

398. Athassa kappasatasahassehipi buddhasaddasseva dullabhabhāvaṃ sampassato .

Etadahosīti .

Etaṃ ‘‘ ghosopi kho ’’ tiādi ahosi .

Nīlavanarājīti nīlavaṇṇarukkhapanti .

Pade padan ti padappamāṇe padaṃ .

Accāsanne hi atidūre vā pāde nikkhipamāne saddo uṭṭhāti , taṃ paṭisedhento evamāha .

Sīhāva ekacarāti gaṇavāsī sīho sīhapotakādīhi saddhiṃ pamādaṃ āpajjati , ekacaro appamatto hoti .

Iti appamādavihāraṃ dassento ekacarasīhena opammaṃ karoti .

Mā me bhontoti ācāraṃ sikkhāpento āha .

Ayañhettha adhippāyo – sace tumhe kathāvāraṃ alabhitvā mama kathāya antare kathaṃ pavesessatha ,‘‘ antevāsike sikkhāpetuṃ nāsakkhī ’’ ti mayhaṃ garahā uppajjissati , tasmā okāsaṃ passitvā manteyyāthāti .

No ca kho naṃ jānāmīti vipassīpi bodhisatto caturāsītisahassattherapabbajitaparivāro satta māsāni bodhisattacārikaṃ cari , buddhuppādakālo viya ahosi .

Amhākampi bodhisatto chabbassāni bodhisattacārikaṃ cari .

Evaṃ paripuṇṇasarīralakkhaṇehiP3.402 samannāgatāpi buddhā na honti .

Tasmā brāhmaṇo ‘‘ no ca kho naṃ jānāmī ’’ ti āha .

399. ParipuṇṇakāyotiV3.283M3.275 lakkhaṇehi paripuṇṇatāya ahīnaṅgatāya ca paripuṇṇasarīro .

Surucīti sundarasarīrappabho .

Sujātoti ārohapariṇāhasampattiyā saṇṭhānasampattiyā ca sunibbatto .

Cārudassanoti sucirampi passantānaṃ atittijanako manoharadassano .

Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇasadisavaṇṇo .

Susukkadāṭhoti suṭṭhu sukkadāṭho .

Mahāpurisalakkhaṇāti paṭhamaṃ vuttabyañjanāneva vacanantarena nigamento āha .

Idāni tesu lakkhaṇesu attano cittarucitāni gahetvā thomento pasannanettotiādimāha .

Bhagavā hi pañcavaṇṇapasādasampattiyā pasannanetto , puṇṇacandasadisamukhatāya sumukho , ārohapariṇāhasampattiyā brahā , brahmujugattatāya uju , jutimantatāya patāpavā .

Yampi cettha pubbe vuttaṃ , taṃ ‘‘ majjhe samaṇasaṅghassā ’’ ti iminā pariyāyena thomayatā puna vuttaṃ .

Ediso hi evaṃ virocati .

Uttaragāthāyapi eseva nayo .

Uttamavaṇṇīnoti uttamavaṇṇasampannassa .

Rathesabhoti uttamasārathi .

Jambusaṇḍassāti jambudīpassa .

Pākaṭena issariyaṃP3.403 issaro hoti .

Khattiyāti jātikhattiyā .

Bhogīti bhogiyā .

Rājānoti ye keci rajjaṃ kārentā .

Rājābhirājāti rājūnaṃ pūjanīyo , adhirājā hutvā , cakkavattīti adhippāyo .

Manujindoti manussādhipati paramissaro hutvā .

Evaṃ vutte bhagavā –

‘‘ ye te bhavanti arahanto sammāsambuddhā , te sakavaṇṇe bhaññamāne attānaṃ pātukarontī ’’ ti imaṃ selassa manorathaṃ pūrento rājāhamasmītiādimāha .

Tatrāyamadhippāyo – yaṃ maṃ tvaṃ sela ‘‘ rājā arahasi bhavitun ’’ ti yācasi , ettha appossukko hoti rājāhamasmi .

Sati ca rājatte yathā añño rājā yojanasataṃ vā anusāsati yojanasahassaṃ vā , cakkavattī hutvāpi catudīpapariyantamattaṃ vā , nāhamevaṃ paricchinnavisayo , ahañhi dhammarājā anuttaro bhavaggato avīcipariyantaṃ katvā tiriyaṃ appamāṇalokadhātuyo anusāsāmi .

YāvatāM3.276 hi apadadvipadādibhedā sattā , ahaṃ tesaṃ aggo .

Na hi me koci sīlena vā … pe … vimuttiñāṇadassanena vā paṭibhāgo atthi , svāhaṃ evaṃ dhammarājā anuttaro anuttareneva catusatipaṭṭhānādibhedena dhammena cakkaṃ vattemi .

Idaṃ pajahatha , idaṃ upasampajja viharathāti āṇācakkaṃ , idaṃ kho pana , bhikkhave , dukkhaṃ ariyasaccantiādinā pariyattidhammenaV3.284 dhammacakkameva vā .

Cakkaṃ appaṭivattiyan tiP3.404 yaṃ cakkaṃ appaṭivattiyaṃ hoti samaṇena vā … pe … kenaci vā lokasminti .

Evaṃ attānaṃ āvikarontaṃ bhagavantaṃ disvā pītisomanassajāto selo puna daḷhīkaraṇatthaṃ sambuddho paṭijānāsīti gāthādvayamāha .

Tattha ko nu senāpatīti rañño bhoto dhammena pavattitassa cakkassa anupavattako senāpati ko nūti pucchi .

Tena ca samayena bhagavato dakkhiṇapasse āyasmā sāriputto nisinno hoti suvaṇṇapuñjo viya siriyā sobhamāno , taṃ dassento bhagavā mayā pavattitan ti gāthamāha .

Tattha anujāto tathāgatan ti tathāgataṃ hetuṃ anujāto , tathāgatena hetunā jātoti attho .

Apica avajāto anujāto atijātoti tayo vuttā .

Tesu avajāto dussīlo , so tathāgatassa putto nāma na hoti .

Atijāto nāma pitarā uttaritaro , tādisopi tathāgatassa putto natthi .

Tathāgatassa pana eko anujātova putto hoti , taṃ dassento evamāha .

Evaṃ ‘‘ ko nu senāpatī ’’ ti pañhaṃ byākaritvā yaṃ selo āha ‘‘ sambuddho paṭijānāsī ’’ ti , tatra naṃ nikkaṅkhaṃ kātukāmo ‘‘ nāhaṃ paṭiññāmatteneva paṭijānāmi , apicāhaṃ iminā kāraṇena buddho ’’ ti ñāpetuṃ abhiññeyyan ti gāthamāha .

Tatra abhiññeyyan ti vijjā ca vimutti ca .

Bhāvetabbaṃ maggasaccaṃ .

Pahātabbaṃ samudayasaccaṃ .

Hetuvacanena pana phalasiddhito tesaṃ phalāni nirodhasaccadukkhasaccānipi vuttāneva honti .

Evaṃ sacchikātabbaṃ sacchikataṃ pariññātabbaṃ pariññātanti idampettha saṅgahitanti catusaccabhāvanāphalañca vimuttiñcaP3.405 dassento ‘‘ bujjhitabbaṃ bujjhitvā buddho jātosmī ’’ ti yuttahetunā buddhabhāvaṃ sādheti .

EvaṃM3.277 nippariyāyena attānaṃ āvikatvā attani kaṅkhāvitaraṇatthaṃ brāhmaṇaṃ aticāriyamāno vinayassūti gāthattayamāha .

Tattha sallakattoti rāgādisallakantano .

Anuttaroti yathā bāhiravejjena vūpasamitarogo imasmiññevattabhāve kuppati , na evaṃ .

Mayā vūpasamitassaV3.285 pana rogassa bhavantarepi uppatti natthi , tasmā ahaṃ anuttaroti attho .

Brahmabhūtoti seṭṭhabhūto .

Atituloti tulaṃ atīto , nirupamoti attho .

Mārasenappamaddanoti kāmā te paṭhamā senāti evaṃ āgatāya mārasenāya pamaddano .

Sabbāmitteti khandhakilesābhisaṅkhāramaccudevaputtamārasaṅkhāte sabbapaccatthike .

Vasīkatvāti attano vase vattetvā .

Akutobhayoti kutoci abhayo .

Evaṃ vutte selo brāhmaṇo tāvadeva bhagavati sañjātapasādo pabbajjāpekkho hutvā imaṃ bhontoti gāthattayamāha .

Tattha kaṇhābhijātikoti caṇḍālādinīcakule jāto .

Tato tepi māṇavakā pabbajjāpekkhā hutvā evañce ruccati , bhototi gāthamāhaṃsu .

Atha selo tesu māṇavakesu tuṭṭhacitto te ca dassento pabbajjaṃ yācanto ‘‘ brāhmaṇā ’’ ti gāthamāha .

TatoP3.406 bhagavā yasmā selo atīte padumuttarassa bhagavato sāsane tesaṃyeva tiṇṇaṃ purisasatānaṃ gaṇaseṭṭho hutvā tehi saddhiṃ pariveṇaṃ kāretvā dānādīni puññāni katvā tena kammena devamanussasampattiṃ anubhavamāno pacchime bhave tesaṃyeva ācariyo hutvā nibbatto , tañca tesaṃ kammaṃ vimuttiparipākāya paripakkaṃ ehibhikkhubhāvassa ca upanissayabhūtaṃ , tasmā te sabbeva ehibhikkhupabbajjaṃ pabbājento svākkhātan ti gāthamāha .

Tattha sandiṭṭhikan ti sayameva daṭṭhabbaṃ paccakkhaṃ .

Akālikan ti maggānantaraphaluppattiyā na kālantaraṃ pattabbaphalaṃ .

Yattha amoghāti yasmiṃ maggabrahmacariye appamattassa sikkhattayapūraṇena sikkhato pabbajjā amoghā hoti , saphalāti attho .

Evañca vatvā ‘‘ etha bhikkhavo ’’ ti bhagavā avoca .

Te sabbe pattacīvaradharā hutvā ākāsenāgantvā vassasatikattherā viya suvinītā bhagavantaṃ abhivādayiṃsu .

Evamimaṃ tesaṃ ehibhikkhubhāvaṃ sandhāya ‘‘ alattha kho selo ’’ tiādi vuttaṃ .

400. ImāhītiM3.278 imāhi keṇiyassa cittānukūlāhi gāthāhi .

Tattha aggiparicariyaṃ vinā brāhmaṇānaṃ yaññābhāvato ‘‘ aggihuttamukhā yaññā ’’ ti vuttaṃ .

Aggihuttaseṭṭhā aggijuhanappadhānāti attho .

Vede sajjhāyantehi paṭhamaṃ sajjhāyitabbato , sāvittī ,‘‘ chandaso mukhan ’’ ti vutto .

ManussānaṃP3.407 seṭṭhato rājā ‘‘ mukhan ’’ ti vutto .

Nadīnaṃ ādhārato paṭisaraṇato ca sāgaro ‘‘ mukhan ’’ ti vutto .

Candayogavasena ‘‘ ajja kattikā ajja rohiṇī ’’ ti saññāṇatoV3.286 ālokakaraṇato sommabhāvato ca ‘‘ nakkhattānaṃ mukhaṃ cando ’’ ti vuttaṃ .

Tapantānaṃ aggattā ādicco ‘‘ tapataṃ mukhan ’’ ti vutto .

Dakkhiṇeyyānaṃ pana aggattā visesena tasmiṃ samaye buddhappamukhaṃ saṅghaṃ sandhāya ‘‘ puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ , saṅgho eva yajataṃ mukhan ’’ ti vuttaṃ .

Tena saṅgho puññassa āyamukhanti dasseti .

Yaṃ taṃ saraṇan ti aññaṃ byākaraṇagāthamāha .

Tassattho – pañcahi cakkhūhi cakkhumā bhagavā yasmā mayaṃ ito aṭṭhame divase taṃ saraṇaṃ āgatamhā , tasmā attanā tava sāsane anuttarena damathena dantāmhā , aho te saraṇassa ānubhāvoti .

Tato paraṃ bhagavantaṃ dvīhi gāthāhi thometvā tatiyāya vandanaṃ yācanto bhikkhavo tisatā imetiādimāhāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Selasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .