6. Laṭukikopamasuttavaṇṇanā
148. Evaṃ
V3.117 me sutan ti laṭukikopamasuttaṃ .Tattha yena so vanasaṇḍoti ayampi mahāudāyitthero bhagavatā saddhiṃyeva piṇḍāya pavisitvā saddhiṃ paṭikkami .
Tasmā yena so bhagavatā upasaṅkamanto vanasaṇḍo tenupasaṅkamīti veditabbo .
Apahattāti apahārako .
Upahattāti upahārako .
Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhito .
149. Yaṃ
M3.115 bhagavāti yasmiṃ samaye bhagavā .Iṅghāti āṇattiyaṃ nipāto .
Aññathattan ti cittassa aññathattaṃ .
Tañca kho na bhagavantaṃ paṭicca , evarūpaṃ pana paṇītabhojanaṃ alabhantā kathaṃ yāpessāmāti evaṃ paṇītabhojanaṃ paṭicca ahosīti veditabbaṃ .
Bhūtapubban ti iminā rattibhojanassa paṇītabhāvaṃ dasseti .
Sūpeyyan ti
P3.164 sūpena upanetabbaṃ macchamaṃsakaḷīrādi .Samaggā bhuñjissāmāti ekato bhuñjissāma .
Saṅkhatiyoti abhisaṅkhārikakhādanīyāni .
Sabbā tā rattin ti sabbā tā saṅkhatiyo rattiṃyeva honti , divā pana appā parittā thokikā hontīti .
Manussā hi divā yāgukañjiyādīhi yāpetvāpi rattiṃ yathāsatti yathāpaṇītameva bhuñjanti .
Puna bhūtapubban ti iminā ratti vikālabhojane ādīnavaṃ dasseti .
Tattha andhakāratimisāyan ti bahalandhakāre .
Māṇavehīti corehi .
Katakammehīti katacorakammehi .
Corā kira katakammā yaṃ nesaṃ devataṃ āyācitvā kammaṃ nipphannaṃ , tassa upahāratthāya manusse māretvā galalohitādīni gaṇhanti .
Te aññesu manussesu māriyamānesu kolāhalā uppajjissanti , pabbajitaṃ pariyesanto nāma natthīti maññamānā bhikkhū gahetvā mārenti .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Akatakammehīti aṭavito gāmaṃ āgamanakāle kammanipphannatthaṃ puretaraṃ balikammaṃ kātukāmehi .
Asaddhammena nimantetīti ‘‘ ehi bhikkhu ajjekarattiṃ idheva bhuñjitvā idha vasitvā sampattiṃ anubhavitvā sve gamissasī ’’ ti methunadhammena nimanteti .
Puna bhūtapubban ti iminā attanā diṭṭhakāraṇaṃ katheti .
Vijjantarikāyāti
P3.165 vijjuvijjotanakkhaṇeV3.118 .Vissaramakāsīti mahāsaddamakāsi .
Abhummeti bhū ’ ti vaḍḍhi , abhū ’ ti avaḍḍhi , vināso mayhanti attho .
Pisāco vata man ti pisāco maṃ khādituṃ āgato vata .
Ātumārī mātumārīti ettha ātūti pitā , mātūti mātā .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yassa pitā vā mātā vā atthi , taṃ mātāpitaro amhākaṃ puttakoti yathā tathā vā uppādetvā yaṃkiñci khādanīyabhojanīyaṃ datvā ekasmiṃ ṭhāne sayāpenti .
So evaṃ rattiṃ piṇḍāya na carati .
Tuyhaṃ pana mātāpitaro matā maññe , tena evaṃ carasīti .
150. Evamevāti
M3.116 evameva kiñci ānisaṃsaṃ apassantā nikkāraṇeneva .Evamāhaṃsūti garahanto āha .
Tattha āhaṃsūti vadanti .
Kiṃ panimassāti imassa appamattakassa hetu kiṃ vattabbaṃ nāma , nanu apassantena viya asuṇantena viya bhavitabbanti .
Oramattakassāti parittamattakassa .
Adhisallikhatevāyan ti ayaṃ samaṇo navanītaṃ pisanto viya padumanāḷasuttaṃ kakacena okkantanto viya atisallekhati , ativāyāmaṃ karoti .
Sikkhākāmāti sāriputtamoggallānādayo viya sikkhākāmā , tesu ca appaccayaṃ upaṭṭhapenti .
Tesañhi evaṃ hoti ‘‘ sace
P3.166 ete ‘ appamattakametaṃ , haratha bhagavā ’ ti vadeyyuṃ , kiṃ satthā na hareyya .Evaṃ pana avatvā bhagavantaṃ parivāretvā nisinnā ‘ evaṃ bhagavā , sādhu bhagavā , paññapetha bhagavā ’ ti atirekataraṃ ussāhaṃ paṭilabhantī ’’ ti .
Tasmā tesu appaccayaṃ upaṭṭhapenti .
Tesan ti tesaṃ ekaccānaṃ moghapurisānaṃ .
Tan ti taṃ appamattakaṃ pahātabbaṃ .
Thūlo kaliṅgaroti gale baddhaṃ mahākaṭṭhaṃ viya hoti .
Laṭukikā sakuṇikāti cātakasakuṇikā .
Sā kira ravasataṃ ravitvā naccasataṃ naccitvā sakiṃ gocaraṃ gaṇhāti .
Ākāsato bhūmiyaṃ patiṭṭhitaṃ pana naṃ disvā vacchapālakādayo kīḷanatthaṃ pūtilatāya bandhanti .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Āgametīti upeti .
Tañhi tassāti taṃ pūtilatābandhanaṃ tassā appasarīratāya ceva appathāmatāya ca balavabandhanaṃ nāma , mahantaṃ nāḷikerarajju viya ducchijjaṃ hoti .
Tesan ti tesaṃ moghapurisānaṃ saddhāmandatāya ca paññāmandatāya ca balavaṃ bandhanaṃ nāma , dukkaṭavatthumattakampi mahantaṃ pārājikavatthu viya duppajahaṃ hoti .
151. Sukkapakkhe pahātabbassāti kiṃ imassa appamattakassa pahātabbassa hetu bhagavatā
V3.119 vattabbaṃ atthi , yassa no bhagavā pahānamāha .Nanu evaṃ bhagavato adhippāyaṃ ñatvāpi pahātabbamevāti attho .
Appossukkāti anussukkā .
Pannalomāti
P3.167 patitalomā , na tassa pahātabbabhayena uddhaggalomā .Paradattavuttāti parehi dinnavuttino , parato laddhena yāpentāti attho .
Migabhūtena cetasā viharantīti apaccāsīsanapakkhe
M3.117 ṭhitā hutvā viharanti .Migo hi pahāraṃ labhitvā manussāvāsaṃ gantvā bhesajjaṃ vā vaṇatelaṃ vā labhissāmīti ajjhāsayaṃ akatvā pahāraṃ labhitvāva agāmakaṃ araññaṃ pavisitvā pahaṭaṭṭhānaṃ heṭṭhā katvā nipatitvā phāsubhūtakāle uṭṭhāya gacchati .
Evaṃ migā apaccāsīsanapakkhe ṭhitā .
Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ migabhūtena cetasā viharantī ’’ ti .
Tañhi tassāti taṃ varattabandhanaṃ tassa hatthināgassa mahāsarīratāya ceva mahāthāmatāya ca dubbalabandhanaṃ nāma .
Pūtilatā viya suchijjaṃ hoti .
Tesaṃ tan ti tesaṃ taṃ kulaputtānaṃ saddhāmahantatāya ca paññāmahantatāya ca mahantaṃ pārājikavatthupi dukkaṭavatthumattakaṃ viya suppajahaṃ hoti .
152. Daliddoti dāliddiyena samannāgato .
Assakoti nissako .
Anāḷhiyoti anaḍḍho .
Agārakan ti khuddakagehaṃ .
Oluggaviluggan ti yassa gehayaṭṭhiyo piṭṭhivaṃsato muccitvā maṇḍale laggā , maṇḍalato muccitvā bhūmiyaṃ laggā .
Kākātidāyin ti yattha kiñcideva bhuñjissāmāti anto nisinnakāle visuṃ dvārakiccaṃ nāma natthi , tato tato kākā
P3.168 pavisitvā parivārenti .Sūrakākā hi palāyanakāle ca yathāsammukhaṭṭhāneneva nikkhamitvā palāyanti .
Naparamarūpan ti na puññavantānaṃ gehaṃ viya uttamarūpaṃ .
Khaṭopikāti vilīvamañcako .
Oluggaviluggāti oṇatuṇṇatā .
Dhaññasamavāpakan ti dhaññañca samavāpakañca .
Tattha dhaññaṃ nāma kudrūsako .
Samavāpakan ti lābubījakumbhaṇḍabījakādi bījajātaṃ .
Naparamarūpan ti yathā puññavantānaṃ gandhasālibījādi parisuddhaṃ bījaṃ , na evarūpaṃ .
Jāyikāti kapaṇajāyā .
Naparamarūpāti pacchisīsā lambatthanī mahodarā pisācā viya bībhacchā .
Sāmaññan ti samaṇabhāvo .
So vatassaṃ , yohan ti so vatāhaṃ puriso nāma assaṃ , yo kesamassuṃ ohāretvā pabbajeyyanti .
So na sakkuṇeyyāti so evaṃ cintetvāpi gehaṃ gantvā –
‘‘ pabbajjā nāma lābhagarukā dukkarā durāsadā , sattapi aṭṭhapi gāme piṇḍāya caritvā yathādhoteneva pattena āgantabbampi hoti
V3.120 , evaṃ yāpetuṃ asakkontassaM3.118 me puna āgatassa vasanaṭṭhānaṃ icchitabbaṃ , tiṇavallidabbasambhārā nāma dussamodhāniyā , kinti karomī ’’ ti vīmaṃsati .Athassa taṃ agārakaṃ vejayantapāsādo viya upaṭṭhāti .
Athassa khaṭopikaṃ oloketvā –
‘‘ mayi gate imaṃ visaṅkharitvā uddhanālātaṃ karissanti , puna aṭṭanipādavilīvādīni laddhabbāni honti , kinti
P3.169 karissāmī ’’ ti cinteti .Athassa sā sirisayanaṃ viya upaṭṭhāti .
Tato dhaññakumbhiṃ oloketvā –
‘‘ mayi gate ayaṃ gharaṇī imaṃ dhaññaṃ tena tena saddhiṃ bhuñjissati .
Puna āgatena jīvitavutti nāma laddhabbā hoti , kinti karissāmī ’’ ti cinteti .
Athassa sā aḍḍhateḷasāni koṭṭhāgārasatāni viya upaṭṭhāti .
Tato mātugāmaṃ oloketvā –
‘‘ mayi gate imaṃ hatthigopako vā assagopako vā yo koci palobhessati , puna āgatena bhattapācikā nāma laddhabbā hoti , kinti karissāmī ’’ ti cinteti .
Athassa sā rūpinī devī viya upaṭṭhāti .
Idaṃ sandhāya ‘‘ so na sakkuṇeyyā ’’ tiādi vuttaṃ .
153. Nikkhagaṇānan ti suvaṇṇanikkhasatānaṃ .
Cayoti santānato katasannicayo .
Dhaññagaṇānan ti dhaññasakaṭasatānaṃ .
154. Cattārome , udāyi , puggalāti idha kiṃ dasseti ?
Heṭṭhā ‘‘ te tañceva pajahanti , te tañceva nappajahantī ’’ ti pajahanakā ca appajahanakā ca rāsivasena dassitā , na pāṭiyekkaṃ vibhattā .
Idāni yathā nāma dabbasambhāratthaṃ gato puriso paṭipāṭiyā rukkhe chinditvā puna nivattitvā vaṅkañca pahāya kamme upanetabbayuttakameva gaṇhāti , evameva appajahanake chaḍḍetvā abbohārike katvā pajahanakapuggalā cattāro hontīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi .
Upadhipahānāyāti khandhupadhikilesupadhiabhisaṅkhārupadhikāmaguṇūpadhīti imesaṃ upadhīnaṃ pahānāya .
Upadhipaṭisaṃyuttāti upadhianudhāvanakā .
Sarasaṅkappāti ettha saranti dhāvantīti sarā .
Saṅkappentīti
P3.170 saṅkappā .Padadvayenapi vitakkāyeva vuttā .
Samudācarantīti abhibhavanti ajjhottharitvā vattanti .
Saṃyuttoti kilesehi saṃyutto .
Indriyavemattatāti indriyanānattatā
M3.119 .Kadāci karahacīti bahukālaṃ vītivattetvā .
Satisammosāti satisammosena .
Nipātoti ayokaṭāhamhi
V3.121 patanaṃ .Ettāvatā ‘‘ nappajahati , pajahati , khippaṃ pajahatī ’’ ti tayo rāsayo dassitā .
Tesu cattāro janā nappajahanti nāma , cattāro pajahanti nāma , cattāro khippaṃ pajahanti nāma .
Tattha puthujjano sotāpanno sakadāgāmī anāgāmīti ime cattāro janā nappajahanti nāma .
Puthujjanādayo tāva mā pajahantu , anāgāmī kathaṃ na pajahatīti ?
Sopi hi yāvadevassa bhavalobho atthi , tāva ahosukhaṃ ahosukhanti abhinandati .
Tasmā nappajahati nāma .
Eteyeva pana cattāro janā pajahanti nāma .
Sotāpannādayo tāva pajahantu , puthujjano kathaṃ pajahatīti ?
Āraddhavipassako hi satisammosena sahasā kilese uppanne ‘‘ mādisassa nāma bhikkhuno kileso uppanno ’’ ti saṃvegaṃ katvā vīriyaṃ paggayha vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggena kilese samugghāteti .
Iti so pajahati nāma .
Teyeva cattāro khippaṃ pajahanti nāma .
Tattha imasmiṃ sutte , mahāhatthipadopame ( ma . ni .1.288 ādayo ), indriyabhāvaneti ( ma . ni .3.453 ādayo ) imesu suttesu kiñcāpi tatiyavāro gahito , pañho pana dutiyavāreneva kathitoti veditabbo .
Upadhi
P3.171 dukkhassa mūlan ti ettha pañca khandhā upadhi nāma .Taṃ dukkhassa mūlanti iti viditvā kilesupadhinā nirupadhi hoti , niggahaṇo nitaṇhoti attho .
Upadhisaṅkhaye vimuttoti taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto .
155. Evaṃ cattāro puggale vitthāretvā idāni ye pajahanti , te ‘‘ ime nāma ettake kilese pajahanti ’’.
Ye nappajahanti , tepi ‘‘ ime nāma ettake kilese nappajahantī ’’ ti dassetuṃ pañca kho ime udāyi kāmaguṇātiādimāha .
Tattha miḷhasukhan ti asucisukhaṃ .
Anariyasukhan ti anariyehi sevitasukhaṃ .
Bhāyitabban ti etassa sukhassa paṭilābhatopi vipākatopi bhāyitabbaṃ .
Nekkhammasukhan ti kāmato nikkhantasukhaṃ .
Pavivekasukhan ti gaṇatopi kilesatopi pavivittasukhaṃ .
Upasamasukhan ti rāgādivūpasamatthāya sukhaṃ .
Sambodhasukhan ti maggasaṅkhātassa sambodhassa nibbattanatthāya
M3.120 sukhaṃ .Na bhāyitabban ti etassa sukhassa paṭilābhatopi vipākatopi na bhāyitabbaṃ , bhāvetabbamevetaṃ .
156. Iñjitasmiṃ
V3.122 vadāmīti iñjanaṃ calanaṃ phandananti vadāmi .Kiñca tattha iñjitasmin ti kiñca tattha iñjitaṃ .
Idaṃ tattha iñjitasmin ti ye ete aniruddhā vitakkavicārā , idaṃ tattha iñjitaṃ .
Dutiyatatiyajjhānesupi eseva nayo .
Aniñjitasmiṃ vadāmīti idaṃ catutthajjhānaṃ aniñjanaṃ acalanaṃ nipphandananti vadāmi .
Analanti vadāmīti akattabbaālayanti vadāmi , taṇhālayo
P3.172 ettha na uppādetabboti dasseti .Atha vā analaṃ apariyattaṃ , na ettāvatā alametanti sanniṭṭhānaṃ kātabbanti vadāmi .
Nevasaññānāsaññāyatanassāpīti evarūpāyapi santāya samāpattiyā pahānameva vadāmi .
Aṇuṃ vā thūlaṃ vāti khuddakaṃ vā mahantaṃ vā appasāvajjaṃ vā mahāsāvajjaṃ vā .
Sesaṃ sabbattha uttānameva .
Desanā pana neyyapuggalassa vasena arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Laṭukikopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .