1. Gahapativaggo
1. Kandarakasuttavaṇṇanā
1. Evaṃ
V3.1P3.1M3.1 me sutan ti kandarakasuttaṃ .Tattha campāyan ti evaṃnāmake nagare .
Tassa hi nagarassa ārāmapokkharaṇīādīsu tesu tesu ṭhānesu campakarukkhāva ussannā ahesuṃ , tasmā campāti saṅkhamagamāsi .
Gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti tassa campānagarassa avidūre gaggarāya nāma rājamahesiyā khaṇitattā gaggarāti laddhavohārā pokkharaṇī atthi .
Tassā tīre samantato nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ campakavanaṃ .
Tasmiṃ bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharati .
Taṃ sandhāya ‘‘ gaggarāya pokkharaṇiyā tīre ’’ ti vuttaṃ .
Mahatā bhikkhusaṅghena saddhin ti adassitaparicchedena mahantena bhikkhusaṅghena saddhiṃ .
Pessoti tassa nāmaṃ .
Hatthārohaputtoti hatthācariyassa putto .
Kandarako
P3.2 ca paribbājakoti kandarakoti evaṃnāmoV3.2 channaparibbājako .Abhivādetvāti chabbaṇṇānaṃ ghanabuddharasmīnaṃ antaraṃ pavisitvā pasannalākhārase nimujjamāno viya , siṅgīsuvaṇṇavaṇṇaṃ dussavaraṃ pasāretvā sasīsaṃ pārupamāno viya , vaṇṇagandhasampannacampakapupphāni sirasā sampaṭicchanto viya , sinerupādaṃ upagacchanto puṇṇacando viya bhagavato cakkalakkhaṇapaṭimaṇḍite alattakavaṇṇaphullapadumasassirike pāde vanditvāti attho .
Ekamantaṃ nisīdīti chanisajjadosavirahite ekasmiṃ okāse nisīdi .
Tuṇhībhū
M3.2 taṃ tuṇhībhūtan ti yato yato anuviloketi , tato tato tuṇhībhūtamevāti attho .Tattha hi ekabhikkhussāpi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā natthi , sabbe bhagavato ceva gāravena attano ca sikkhitasikkhatāya aññamaññaṃ vigatasallāpā antamaso ukkāsitasaddampi akarontā sunikhātaindakhīlā viya nivātaṭṭhāne sannisinnaṃ mahāsamuddaudakaṃ viya kāyenapi niccalā manasāpi avikkhittā rattavalāhakā viya sinerukūṭaṃ bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu .
Paribbājakassa evaṃ sannisinnaṃ parisaṃ disvā mahantaṃ pītisomanassaṃ uppajji .
Uppannaṃ pana antohadayasmiṃyeva sannidahituṃ asakkonto piyasamudāhāraṃ samuṭṭhāpesi .
Tasmā acchariyaṃ bhotiādimāha .
Tattha andhassa pabbatārohanaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ .
Ayaṃ tāva saddanayo .
Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo
P3.3 , accharāyogganti acchariyaṃ .Accharaṃ paharituṃ yuttanti attho .
Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ .
Ubhayampetaṃ vimhayassevādhivacanaṃ .
Taṃ panetaṃ garahaacchariyaṃ , pasaṃsāacchariyanti duvidhaṃ hoti .
Tattha acchariyaṃ moggallāna abbhutaṃ moggallāna , yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessatīti ( cūḷava .383; a . ni .8.20), idaṃ garahaacchariyaṃ nāma .
‘‘ Acchariyaṃ nandamāte abbhutaṃ nandamāte , yatra hi nāma cittuppādampi parisodhessasīti ( a . ni .7.53) idaṃ pasaṃsāacchariyaṃ nāma .
Idhāpi idameva adhippetaṃ ’’ ayañhi taṃ pasaṃsanto evamāha .
Yāvañcidan ti ettha idan ti nipātamattaṃ .
Yāvāti pamāṇaparicchedo , yāva sammā paṭipādito , yattakena pamāṇena sammā paṭipādito , na sakkā tassa vaṇṇe vattuṃ , atha kho acchariyamevetaṃ abbhutamevetanti vuttaṃ hoti .
Etaparamaṃyevāti evaṃ sammā paṭipādito eso bhikkhusaṅgho
V3.3 tassāpi bhikkhusaṅghassa paramoti etaparamo , taṃ etaparamaṃ yathā ayaṃ paṭipādito , evaṃ paṭipāditaṃ katvā paṭipādesuṃ , na ito bhiyyoti attho .Dutiyanaye evaṃ paṭipādessanti , na ito bhiyyoti yojetabbaṃ .
Tattha paṭipāditoti ābhisamācārikavattaṃ ādiṃ katvā sammā apaccanīkapaṭipattiyaṃ yojito .
Atha kasmā ayaṃ paribbājako
M3.3 atītānāgate buddhe dasseti , kimassa tiyaddhajānanañāṇaṃ atthīti .Natthi , nayaggāhe pana ṭhatvā
P3.4 ‘‘ yenākārena ayaṃ bhikkhusaṅgho sannisinno danto vinīto upasanto , atītabuddhāpi etaparamaṃyeva katvā paṭipajjāpesuṃ , anāgatabuddhāpi paṭipajjāpessanti , natthi ito uttari paṭipādanā ’’ ti maññamāno anubuddhiyā evamāha . 2. Evametaṃ kandarakāti pāṭiekko anusandhi .
Bhagavā kira taṃ sutvā ‘‘ kandaraka tvaṃ bhikkhusaṅghaṃ upasantoti vadasi , imassa pana bhikkhusaṅghassa upasantakāraṇaṃ tuyhaṃ apākaṭaṃ , na hi tvaṃ samatiṃsa pāramiyā pūretvā kusalamūlaṃ paripācetvā bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi , mayā pana pāramiyo pūretvā ñātatthacariyaṃ lokatthacariyaṃ buddhatthacariyañca koṭiṃ pāpetvā bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhaṃ , mayhaṃ etesaṃ upasantakāraṇaṃ pākaṭan ’’ ti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi .
Santi hi kandarakāti ayampi pāṭiekko anusandhi .
Bhagavato kira etadahosi –
‘‘ ayaṃ paribbājako imaṃ bhikkhusaṅghaṃ upasantoti vadati , ayañca bhikkhusaṅgho kappetvā pakappetvā kuhakabhāvena iriyāpathaṃ saṇṭhapento cittena anupasanto na upasantākāraṃ dasseti .
Ettha pana bhikkhusaṅghe paṭipadaṃ pūrayamānāpi paṭipadaṃ pūretvā matthakaṃ patvā ṭhitabhikkhūpi atthi , tattha paṭipadaṃ pūretvā matthakaṃ pattā attanā paṭividdhaguṇeheva upasantā , paṭipadaṃ pūrayamānā uparimaggassa vipassanāya upasantā , ito muttā pana avasesā catūhi satipaṭṭhānehi upasantā .
Taṃ nesaṃ upasantakāraṇaṃ dassessāmī ’’ ti ‘‘ iminā ca iminā ca kāraṇena ayaṃ bhikkhusaṅgho upasanto ’’ ti dassetuṃ ‘‘ santi hi kandarakā ’’ tiādimāha .
Tattha arahanto khīṇāsavātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ mūlapariyāyasuttavaṇṇanāyameva vuttaṃ .
Sekhapaṭipadampi tattheva vitthāritaṃ .
Santatasīlāti satatasīlā nirantarasīlā .
Santatavuttinoti
P3.5 tassevaV3.4 vevacanaṃ , santatajīvikā vātipi attho .Tasmiṃ santatasīle ṭhatvāva jīvikaṃ kappenti , na dussīlyaṃ maraṇaṃ pāpuṇantīti attho .
Nipakāti nepakkena samannāgatā paññavanto .
Nipakavuttinoti paññāya vuttino , paññāya ṭhatvā jīvikaṃ kappenti .
Yathā ekacco sāsane pabbajitvāpi
M3.4 jīvitakāraṇā chasu agocaresu carati , vesiyāgocaro hoti , vidhavathullakumārikapaṇḍakapānāgārabhikkhunigocaro hoti .Saṃsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena gihisaṃsaggena ( vibha .514), vejjakammaṃ karoti , dūtakammaṃ karoti , pahiṇakammaṃ karoti , gaṇḍaṃ phāleti , arumakkhanaṃ deti , uddhaṃvirecanaṃ deti , adhovirecanaṃ deti , natthutelaṃ pacati , pivanatelaṃ pacati , veḷudānaṃ , pattadānaṃ , pupphadānaṃ , phaladānaṃ , sinānadānaṃ , dantakaṭṭhadānaṃ , mukhodakadānaṃ , cuṇṇamattikadānaṃ deti , cāṭukamyaṃ karoti , muggasūpiyaṃ , pāribhaṭuṃ , jaṅghapesaniyaṃ karotīti ekavīsatividhāya anesanāya jīvikaṃ kappento anipakavutti nāma hoti , na paññāya ṭhatvā jīvikaṃ kappeti , tato kālakiriyaṃ katvā samaṇayakkho nāma hutvā ‘‘ tassa saṅghāṭipi ādittā hoti sampajjalitā ’’ ti vuttanayena mahādukkhaṃ anubhoti .
Evaṃvidhā ahutvā jīvitahetupi sikkhāpadaṃ anatikkamanto catupārisuddhisīle patiṭṭhāya yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā
P3.6 rathavinītapaṭipadaṃ , mahāgosiṅgapaṭipadaṃ , mahāsuññatapaṭipadaṃ , anaṅgaṇapaṭipadaṃ , dhammadāyādapaṭipadaṃ , nālakapaṭipadaṃ , tuvaṭṭakapaṭipadaṃ , candopamapaṭipadanti imāni ariyapaṭipadāni pūrento catupaccaya-santosa-bhāvanārāma-ariyavaṃsapaṭipattiyaṃ kāyasakkhino hutvā anīkā nikkhantahatthī viya yūthā vissaṭṭhasīho viya nipacchābandhamahānāvā viya ca gamanādīsu ekavihārino vipassanaṃ paṭṭhapetvā ajjaajjeva arahattanti pavattaussāhā viharantīti attho .Suppatiṭṭhitacittāti catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhapitacittā hutvā .
Sesā satipaṭṭhānakathā heṭṭhā vitthāritāva .
Idha pana lokiyalokuttaramissakā satipaṭṭhānā kathitā , ettakena bhikkhusaṅghassa upasantakāraṇaṃ kathitaṃ hoti .
3. Yāva supaññattāti yāva suṭṭhapitā sudesitā .
Mayampi hi , bhanteti iminā esa attano
V3.5 kārakabhāvaṃ dasseti , bhikkhusaṅghañca ukkhipati .Ayañhettha adhippāyo , mayampi hi , bhante , gihi … pe … suppatiṭṭhitacittā viharāma , bhikkhusaṅghassa pana ayameva kasi ca bījañca yuganaṅgalañca phālapācanañca , tasmā bhikkhusaṅgho sabbakālaṃ satipaṭṭhānaparāyaṇo , mayaṃ
M3.5 pana kālena kālaṃ okāsaṃ labhitvā etaṃ manasikāraṃ karoma , mayampi kārakā , na sabbaso vissaṭṭhakammaṭṭhānāyevāti .Manussagahaneti
P3.7 manussānaṃ ajjhāsayagahanena gahanatā , ajjhāsayassāpi nesaṃ kilesagahanena gahanatā veditabbā .Kasaṭasāṭheyyesupi eseva nayo .
Tattha aparisuddhaṭṭhena kasaṭatā , kerāṭiyaṭṭhena sāṭheyyatā veditabbā .
Sattānaṃ hitāhitaṃ jānātīti evaṃ gahanakasaṭakerāṭiyānaṃ manussānaṃ hitāhitapaṭipadaṃ yāva suṭṭhu bhagavā jānāti .
Yadidaṃ pasavoti ettha sabbāpi catuppadajāti pasavoti adhippetā .
Pahomīti sakkomi .
Yāvatakena antarenāti yattakena khaṇena .
Campaṃ gatāgataṃ karissatīti assamaṇḍalato yāva campānagaradvārā gamanañca āgamanañca karissati .
Sāṭheyyānīti saṭhattāni .
Kūṭeyyānīti kūṭattāni .
Vaṅkeyyānīti vaṅkattāni .
Jimheyyānīti jimhattāni .
Pātukarissatīti pakāsessati dassessati .
Na hi sakkā tena tāni ettakena antarena dassetuṃ .
Tattha yassa kismiñcideva ṭhāne ṭhātukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ , purato gantvā vañcetvā ṭhassāmīti na hoti , tasmiṃ ṭhātukāmaṭṭhāneyeva nikhātatthambho viya cattāro pāde niccale katvā tiṭṭhati , ayaṃ saṭho nāma .
Yassa pana kismiñcideva ṭhāne avacchinditvā khandhagataṃ pātetukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ , purato gantvā vañcetvā pātessāmīti na hoti , tattheva avacchinditvā pāteti , ayaṃ kūṭo nāma .
Yassa kismiñcideva ṭhāne maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohitukāmassa
P3.8 sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ , purato gantvā vañcetvā evaṃ karissāmīti na hoti , tattheva maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohati , ayaṃ vaṅko nāma .Yassa pana kālena vāmato kālena dakkhiṇato kālena ujumaggeneva gantukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ , purato gantvā vañcetvā evaṃ karissāmīti na hoti , tattheva kālena vāmato kālena dakkhiṇato kālena ujumaggaṃ gacchati , tathā laṇḍaṃ vā passāvaṃ vā vissajjetukāmassa sato idaṃ ṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ ākiṇṇamanussaṃ ramaṇīyaṃ , imasmiṃ ṭhāne evarūpaṃ kātuṃ na yuttaṃ , purato gantvā paṭicchannaṭhāne karissāmīti na hoti , tattheva karoti , ayaṃ jimho nāma .
Iti imaṃ catubbidhampi
V3.6 kiriyaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .Sabbāni tāni sāṭheyyāni
M3.6 kūṭeyyāni vaṅkeyyāni jimheyyāni pātukarissatīti evaṃ karontāpi te saṭhādayo tāni sāṭheyyādīni pātukaronti nāma .Evaṃ pasūnaṃ uttānabhāvaṃ dassetvā idāni manussānaṃ gahanabhāvaṃ dassento amhākaṃ pana , bhantetiādimāha .
Tattha dāsāti antojātakā vā dhanakkītā vā karamarānītā vā sayaṃ vā dāsabyaṃ upagatā .
Pessāti pesanakārakā .
Kammakarāti bhattavetanabhatā .
Aññathāva kāyenāti aññenevākārena kāyena samudācaranti , aññenevākārena vācāya , aññena ca nesaṃ ākārena cittaṃ ṭhitaṃ hotīti dasseti .
Tattha ye sammukhā sāmike disvā paccuggamanaṃ karonti , hatthato bhaṇḍakaṃ gaṇhanti , imaṃ
P3.9 vissajjetvā imaṃ gaṇhantā sesānipi āsana-paññāpana-tālavaṇṭabījana-pādadhovanādīni sabbāni kiccāni karonti , parammukhakāle pana telampi uttarantaṃ na olokenti , satagghanakepi sahassagghanakepi kamme parihāyante nivattitvā oloketumpi na icchanti , ime aññathā kāyena samudācaranti nāma .Ye pana sammukhā ‘‘ amhākaṃ sāmi amhākaṃ ayyo ’’ tiādīni vatvā pasaṃsanti , parammukhā avattabbaṃ nāma natthi , yaṃ icchanti , taṃ vadanti , ime aññathā vācāya samudācaranti nāma .
4. Cattārome pessapuggalāti ayampi pāṭiekko anusandhi .
Ayañhi pesso ‘‘ yāvañcidaṃ , bhante , bhagavā evaṃ manussagahaṇe evaṃ manussakasaṭe evaṃ manussasāṭheyye vattamāne sattānaṃ hitāhitaṃ jānātī ’’ ti āha .
Purime ca tayo puggalā ahitapaṭipadaṃ paṭipannā , upari catuttho hitapaṭipadaṃ , evamahaṃ sattānaṃ hitāhitaṃ jānāmīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi .
Heṭṭhā kandarakassa kathāya saddhiṃ yojetumpi vaṭṭati .
Tena vuttaṃ ‘‘ yāvañcidaṃ bhotā gotamena sammā bhikkhusaṅgho paṭipādito ’’ ti .
Athassa bhagavā ‘‘ purime tayo puggale pahāya upari catutthapuggalassa hitapaṭipattiyaṃyeva paṭipādemī ’’ ti dassentopi imaṃ desanaṃ ārabhi .
Santoti idaṃ saṃvijjamānāti padasseva vevacanaṃ .
‘‘ Santā honti samitā vūpasantā ’’ ti ( vibha .542) ettha hi niruddhā santāti vuttā .
‘‘ Santā ete vihārā ariyassa vinaye vuccantī ’’ ti ettha ( ma . ni .1.82) nibbutā .
‘‘ Santo have sabbhi pavedayantī ’’ ti ettha ( jā .2.21.413) paṇḍitā .
Idha pana vijjamānā upalabbhamānāti attho .
Attantapādīsu
V3.7M3.7 attānaṃ tapati dukkhāpetīti attantapo .Attano
P3.10 paritāpanānuyogaṃ attaparitāpanānuyogaṃ .Paraṃ tapati dukkhāpetīti parantapo .
Paresaṃ paritāpanānuyogaṃ paraparitāpanānuyogaṃ .
Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve .
Nicchātoti chātaṃ vuccati taṇhā , sā assa natthīti nicchāto .
Sabbakilesānaṃ nibbutattā nibbuto .
Anto tāpanakilesānaṃ abhāvā sītalo jātoti sītibhūto .
Jhānamaggaphalanibbānasukhāni paṭisaṃvedetīti sukhapaṭisaṃvedī .
Brahmabhūtena attanāti seṭṭhabhūtena attanā .
Cittaṃ ārādhetīti cittaṃ sampādeti , paripūreti gaṇhāti pasādetīti attho .
5. Dukkhapaṭikkūlan ti dukkhassa paṭikūlaṃ , paccanīkasaṇṭhitaṃ dukkhaṃ apatthayamānanti attho .
6. Paṇḍitoti idha catūhi kāraṇehi paṇḍitoti na vattabbo , satipaṭṭhānesu pana kammaṃ karotīti paṇḍitoti vattuṃ vaṭṭati .
Mahāpaññoti idampi mahante atthe pariggaṇhātītiādinā mahāpaññalakkhaṇena na vattabbaṃ , satipaṭṭhānapariggāhikāya pana paññāya samannāgatattā mahāpaññoti vattuṃ vaṭṭati .
Mahatā atthena saṃyutto agamissāti mahatā atthena saṃyutto hutvā gato bhaveyya , sotāpattiphalaṃ pāpuṇeyyāti attho .
Kiṃ pana yesaṃ maggaphalānaṃ upanissayo atthi , buddhānaṃ sammukhībhāve ṭhitepi tesaṃ antarāyo hotīti .
Āma hoti , na pana buddhe paṭicca , atha kho kiriyaparihāniyā vā pāpamittatāya vā hoti .
Tattha kiriyaparihāniyā hoti nāma – sace hi dhammasenāpati dhanañjānissa
P3.11 brāhmaṇassa āsayaṃ ñatvā dhammaṃ adesayissā , so brāhmaṇo sotāpanno abhavissā , evaṃ tāva kiriyaparihāniyā hoti .Pāpamittatāya hoti nāma – sace hi ajātasattu devadattassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammaṃ nākarissā , sāmaññaphalasuttakathitadivaseva sotāpanno abhavissā , tassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammassa katattā pana na hoti , evaṃ pāpamittatāya hoti .
Imassāpi upāsakassa kiriyaparihāni jātā , apariniṭṭhitāya desanāya uṭṭhahitvā pakkanto .
Apica , bhikkhave , ettāvatāpi pesso hatthārohaputto mahatā atthena saṃyuttoti katarena mahantena atthena ?
Dvīhi
V3.8 ānisaṃsehi .So kira upāsako saṅghe ca pasādaṃ paṭilabhi , satipaṭṭhānapariggahaṇatthāya cassa abhinavo nayo udapādi .
Tena vuttaṃ ‘‘ mahatā atthena saṃyutto ’’ ti .
Kandarako pana saṅghe pasādameva
M3.8 paṭilabhi .Etassa bhagavā kāloti etassa dhammakkhānassa , catunnaṃ vā puggalānaṃ vibhajanassa kālo .
8. Orabbhikā dīsu urabbhā vuccanti eḷakā , urabbhe hanatīti orabbhiko .
Sūkarikā dīsupi eseva nayo .
Luddoti dāruṇo kakkhaḷo .
Macchaghātakoti macchabandhakevaṭṭo .
Bandhanāgārikoti bandhanāgāragopako .
Kururakammantāti dāruṇakammantā .
9. Muddhāvasittoti
P3.12 khattiyābhisekena muddhani abhisitto .Puratthimena nagarassāti nagarato puratthimadisāya .
Santhāgāran ti yaññasālaṃ .
Kharājinaṃ nivāsetvāti sakhuraṃ ajinacammaṃ nivāsetvā .
Sappitelenāti sappinā ca telena ca .
Ṭhapetvā hi sappiṃ avaseso yo koci sneho telanti vuccati .
Kaṇḍūvamānoti nakhānaṃ chinnattā kaṇḍūvitabbakāle tena kaṇḍūvamāno .
Anantarahitāyāti asanthatāya .
Sarūpavacchāyāti sadisavacchāya .
Sace gāvī setā hoti , vacchopi setakova .
Sace gāvī kabarā vā rattā vā , vacchopi tādiso vāti evaṃ sarūpavacchāya .
So evamāhāti so rājā evaṃ vadeti .
Vacchatarāti taruṇavacchakabhāvaṃ atikkantā balavavacchā .
Vacchatarī supi eseva nayo .
Barihisatthāyāti parikkhepakaraṇatthāya ceva yaññabhūmiyaṃ attharaṇatthāya ca .
Sesaṃ heṭṭhā tattha tattha vitthāritattā uttānamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Kandarakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .