9. Dhammacetiyasuttavaṇṇanā
364. Evaṃ
V3.249P3.348 me sutan ti dhammacetiyasuttaṃ .Tattha medāḷupan ti nāmetaṃ tassa , tassa hi nigamassa medavaṇṇā pāsāṇā kirettha ussannā ahesuṃ , tasmā medāḷupanti saṅkhaṃ gataṃ .
Senāsanaṃ panettha aniyataṃ , tasmā na taṃ vuttaṃ .
Nagarakan ti evaṃnāmakaṃ sakyānaṃ nigamaṃ .
Kenacideva karaṇīyenāti na aññena karaṇīyena , ayaṃ pana bandhulasenāpatiṃ saddhiṃ dvattiṃsāya puttehi ekadivaseneva gaṇhathāti āṇāpesi , taṃdivasañcassa bhariyāya mallikāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ bhagavā nimantito , buddhappamukhe bhikkhusaṅghe gharaṃ āgantvā nisinnamatte ‘‘ senāpati kālaṅkato ’’ ti sāsanaṃ āharitvā mallikāya adaṃsu .
Sā paṇṇaṃ gahetvā mukhasāsanaṃ pucchi .
‘‘ Raññā ayye senāpati saddhiṃ dvattiṃsāya puttehi ekappahāreneva gahāpito ’’ ti ārocesuṃ .
Mahājanagataṃ mā karitthāti ovaṭṭikāya paṇṇaṃ katvā bhikkhusaṅghaṃ parivisi .
Tasmiṃ samaye ekā sappicāṭi nīharitā , sā ummāre āhacca bhinnā , taṃ apanetvā aññaṃ āharāpetvā bhikkhusaṅghaṃ parivisi .
Satthā katabhattakicco kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ –
‘‘ sappicāṭiyā bhinnapaccayā na cintetabban ’’ ti āha .
Tasmiṃ samaye mallikā paṇṇaṃ nīharitvā
P3.349 bhagavato purato ṭhapetvā –‘‘ bhagavā imaṃ dvattiṃsāya puttehi saddhiṃ senāpatino matasāsanaṃ , ahaṃ etampi na cintayāmi , sappicāṭipaccayā kiṃ cinteyyāmī ’’ ti āha .
Bhagavā –
‘‘ mallike , mā cintayi , anamatagge saṃsāre nāma vattamānānaṃ hoti etan ’’ ti aniccatādipaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ katvā agamāsi .
Mallikā dvattiṃsasuṇisāyo pakkosāpetvā ovādaṃ adāsi .
Rājā mallikaṃ pakkosāpetvā ‘‘ senāpatino amhākaṃ antare
M3.241 bhinnadoso atthi natthī ’’ ti pucchi .Natthi sāmīti .
So tassā vacanena tassa niddosabhāvaṃ ñatvā vippaṭisārī balavadomanassaṃ uppādesi .
So –
‘‘ evarūpaṃ nāma adosakārakaṃ maṃ sambhāvayitvā āgataṃ sahāyakaṃ vināsesin ’’ ti tato paṭṭhāya pāsāde vā nāṭakesu vā rajjasukhesu vā cittassādaṃ alabhamāno tattha tattha vicarituṃ āraddho .
Etadeva kiccaṃ ahosi .
Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ kenacideva karaṇīyenā ’’ ti .
Dīghaṃ
V3.250 kārāyanan ti dīghakārāyano nāma bandhulasenāpatissa bhāgineyyo ‘‘ etassa me mātulo adosakārako nikkāraṇena ghātito ’’ ti raññā senāpatiṭṭhāne ṭhapito .Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Mahaccā rājānubhāvenāti mahatā rājānubhāvena
P3.350 , dharaṇitalaṃ bhindanto viya sāgaraṃ parivattento viya vicittavesasobhena mahatā balakāyenāti attho .Pāsādikānīti dassaneneva saha rañjanakāni .
Pasādanīyānīti tasseva vevacanaṃ .
Atha vā pāsādikānīti pasādajanakāni .
Appasaddānīti nissaddāni .
Appanigghosānīti avibhāvitatthena nigghosena rahitāni .
Vijanavātānīti vigatajanavātāni .
Manussarāhasseyyakānīti manussānaṃ rahassakammānucchavikāni , rahassamantaṃ mantentānaṃ anurūpānīti attho .
Paṭisallānasāruppānīti nilīyanabhāvassa ekībhāvassa anucchavikāni .
Yattha sudaṃ mayan ti na tena tattha bhagavā payirupāsitapubbo , tādisesu pana payirupāsitapubbo , tasmā yādisesu sudaṃ mayanti ayamettha attho .
Atthi , mahārājāti paṇḍito senāpati ‘‘ rājā bhagavantaṃ mamāyatī ’’ ti jānāti , so sace maṃ rājā ‘‘ kahaṃ bhagavā ’’ ti vadeyya , adandhāyantena ācikkhituṃ yuttanti carapurise payojetvā bhagavato nivāsanaṭṭhānaṃ ñatvāva viharati .
Tasmā evamāha .
Ārāmaṃ pāvisīti bahinigame khandhāvāraṃ bandhāpetvā kārāyanena saddhiṃ pāvisi .
366. Vihāroti gandhakuṭiṃ sandhāyāhaṃsu .
Āḷindan ti
P3.351 pamukhaṃ .Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṃ katvā .
Aggaḷan ti kavāṭaṃ .
Ākoṭehīti agganakhena īsakaṃ kuñcikacchiddasamīpe koṭehīti vuttaṃ hoti .
Dvāraṃ kira atiupari amanussā , atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti .
Tathā akoṭetvā
M3.242 majjhe chiddasamīpe koṭetabbaṃ , idaṃ dvārakoṭṭakavattanti dīpentā vadanti .Tatthevāti bhikkhūhi vuttaṭṭhāneyeva .
Khaggañca uṇhīsañcāti desanāmattametaṃ ,
Vālabījanimuṇhīsaṃ , khaggaṃ chattañcupāhanaṃ ;
Oruyha rājā yānamhā , ṭhapayitvā paṭicchadanti .
–
Āgatāni pana pañcapi rājakakudhabhaṇḍāni adāsi .
Kasmā pana adāsīti .
Atigaruno sammāsambuddhassa
V3.251 santikaṃ uddhatavesena gantuṃ na yuttanti ca , ekakova upasaṅkamitvā attano rucivasena sammodissāmi cāti .Pañcasu hi rājakakudhabhaṇḍesu nivattitesu tvaṃ nivattāti vattabbaṃ na hoti , sabbe sayameva nivattanti .
Iti imehi dvīhi kāraṇehi adāsi .
Rahāyatīti rahassaṃ karoti nigūhati .
Ayaṃ kirassa adhippāyo ‘‘ pubbepi ayaṃ rājā samaṇena gotamena saddhiṃ catukkaṇṇamantaṃ mantetvā mayhaṃ mātulaṃ saddhiṃ dvattiṃsāya puttehi gaṇhāpesi , idānipi catukkaṇṇamantaṃ mantetukāmo , kacci nu kho maṃ gaṇhāpessatī ’’ ti .
Evaṃ kopavasenassa etadahosi .
Vivari
P3.352 bhagavā dvāran ti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivari , vivaratūti pana hatthaṃ pasāresi .Tato –
‘‘ bhagavā tumhehi anekesu kappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ katan ’’ ti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ .
Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ , tasmā ‘‘ vivari bhagavā dvāran ’’ ti vattuṃ vaṭṭati .
Vihāraṃ pavisitvāti gandhakuṭiṃ pavisitvā .
Tasmiṃ pana paviṭṭhamatteyeva kārāyano pañca rājakakudhabhaṇḍāni gahetvā khandhāvāraṃ gantvā viṭaṭūbhaṃ āmantesi ‘‘ chattaṃ samma ussāpehī ’’ ti .
Mayhaṃ pitā kiṃ gatoti ?
Pitaraṃ mā puccha , sace tvaṃ na ussāpesi , taṃ gaṇhitvā ahaṃ ussāpemīti .
‘‘ Ussāpemi sammā ’’ ti sampaṭicchi .
Kārāyano rañño ekaṃ assañca asiñca ekameva ca paricārikaṃ itthiṃ ṭhapetvā –
‘‘ sace rājā jīvitena atthiko , mā āgacchatū ’’ ti viṭaṭūbhassa chattaṃ ussāpetvā taṃ gahetvā sāvatthimeva gato .
367. Dhammanvayoti
M3.243 paccakkhañāṇasaṅkhātassa dhammassa anunayo anumānaṃ , anubuddhīti attho .Idāni yenassa dhammanvayena ‘‘ sammāsambuddho bhagavā ’’ tiādi hoti , taṃ dassetuṃ idha panāhaṃ , bhantetiādimāha .
Tattha āpāṇakoṭikan ti pāṇoti jīvitaṃ , taṃ mariyādaṃ anto karitvā , maraṇasamayepi carantiyeva , taṃ na vītikkamantīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Apāṇakoṭikan ’’ tipi pāṭho , ājīvitapariyantanti attho .
Yathā
P3.353 ekacce jīvitahetu atikkamantā pāṇakoṭikaṃ katvā caranti , na evanti attho .Ayampi kho me , bhanteti buddhasubuddhatāya dhammasvākkhātatāya saṅghasuppaṭipannatāya ca etaṃ evaṃ hoti , evañhi me , bhante , ayaṃ bhagavati dhammanvayo hotīti dīpeti .
Eseva nayo sabbattha .
369. Na
V3.252 viya maññe cakkhuṃ bandhanteti cakkhuṃ abandhante viya .Apāsādikañhi disvā puna olokanakiccaṃ na hoti , tasmā so cakkhuṃ na bandhati nāma .
Pāsādikaṃ disvā punappunaṃ olokanakiccaṃ hoti , tasmā so cakkhuṃ bandhati nāma .
Ime ca apāsādikā , tasmā evamāha .
Bandhukarogo noti kularogo .
Amhākaṃ kule jātā evarūpā hontīti vadanti .
Uḷāran ti mahesakkhaṃ .
Pubbenāparan ti pubbato aparaṃ visesaṃ .
Tattha kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiṃ nibbattento uḷāraṃ pubbe visesaṃ sañjānāti nāma , samāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhanto uḷāraṃ pubbato aparaṃ visesaṃ sañjānāti nāma .
370. Ghātetāyaṃ vā ghātetun ti ghātetabbayuttakaṃ ghātetuṃ .
Jāpetāyaṃ vā jāpetun ti dhanena vā jāpetabbayuttakaṃ jāpetuṃ jānituṃ adhanaṃ kātuṃ .
Pabbājetāyaṃ vā pabbājetun ti raṭṭhato vā pabbājetabbayuttakaṃ pabbājetuṃ .
373. Isidattapurāṇāti
P3.354 isidatto ca purāṇo ca .Tesu eko brahmacārī , eko sadārasantuṭṭho .
Mamabhattāti mama santakaṃ bhattaṃ
M3.244 etesanti mamabhattā .Mamayānāti mama santakaṃ yānaṃ etesanti mamayānā .
Jīvikāya dātāti jīvitavuttiṃ dātā .
Vīmaṃsamānoti upaparikkhamāno .
Tadā kira rājā niddaṃ anokkantova okkanto viya hutvā nipajji .
Atha te thapatayo ‘‘ katarasmiṃ disābhāge bhagavā ’’ ti pucchitvā ‘‘ asukasmiṃ nāmā ’’ ti sutvā mantayiṃsu –
‘‘ yena sammāsambuddho , tena sīse kate rājā pādato hoti .
Yena rājā , tena sīse kate satthā pādato hoti , kiṃ karissāmā ’’ ti ?
Tato nesaṃ etadahosi –
‘‘ rājā kuppamāno yaṃ amhākaṃ deti , taṃ acchindeyya .
Na kho pana mayaṃ sakkoma jānamānā satthāraṃ pādato kātun ’’ ti rājānaṃ pādato katvā nipajjiṃsu .
Taṃ sandhāya ayaṃ rājā evamāha .
374. Pakkāmīti gandhakuṭito nikkhamitvā kārāyanassa ṭhitaṭṭhānaṃ gato , taṃ tattha adisvā khandhāvāraṭṭhānaṃ gato , tatthāpi aññaṃ adisvā taṃ itthiṃ pucchi .
Sā sabbaṃ pavattiṃ ācikkhi .
Rājā –
‘‘ na idāni mayā ekakena tattha gantabbaṃ , rājagahaṃ gantvā bhāgineyyena saddhiṃ āgantvā mayhaṃ rajjaṃ gaṇhissāmī ’’ ti rājagahaṃ gacchanto antarāmagge kaṇājakabhattañceva
V3.253 bhuñji , bahalaudakañca pivi .Tassa sukhumālapakatikassa āhāro na sammā pariṇāmi .
So rājagahaṃ pāpuṇantopi vikāle dvāresu pihitesu
P3.355 pāpuṇi .‘‘ Ajja sālāyaṃ sayitvā sve mayhaṃ bhāgineyyaṃ passissāmī ’’ ti bahinagare sālāya nipajji .
Tassa rattibhāge uṭṭhānāni pavattiṃsu , katipayavāre bahi nikkhami .
Tato paṭṭhāya padasā gantuṃ asakkonto tassā itthiyā aṅke nipajjitvā balavapaccūse kālamakāsi .
Sā tassa matabhāvaṃ ñatvā –
‘‘ dvīsu rajjesu rajjaṃ kāretvā idāni parassa bahinagare anāthasālāya anāthakālakiriyaṃ katvā nipanno mayhaṃ sāmi kosalarājā ’’ tiādīni vadamānā uccāsaddena paridevituṃ ārabhi .
Manussā sutvā rañño ārocesuṃ .
Rājā āgantvā disvā sañjānitvā āgatakāraṇaṃ ñatvā mahāparihārena sarīrakiccaṃ karitvā ‘‘ viṭaṭūbhaṃ gaṇhissāmī ’’ ti bheriṃ carāpetvā balakāyaṃ sannipātesi .
Amaccā pādesu patitvā –
‘‘ sace , deva , tumhākaṃ mātulo arogo assa , tumhākaṃ gantuṃ yuttaṃ bhaveyya , idāni pana viṭaṭūbhopi tumhe
M3.245 nissāya chattaṃ ussāpetuṃ arahatiyevā ’’ ti saññāpetvā nivāresuṃ .Dhammacetiyānīti dhammassa cittīkāravacanāni .
Tīsu hi ratanesu yattha katthaci cittīkāre kate sabbattha katoyeva hoti , tasmā bhagavati cittīkāre kate dhammopi katova hotīti bhagavā ‘‘ dhammacetiyānī ’’ ti āha .
Ādibrahmacariyakānīti maggabrahmacariyassa ādibhūtāni , pubbabhāgapaṭipattibhūtānīti attho .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Dhammacetiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .