2. Mahārāhulovādasuttavaṇṇanā

113. EvaṃV3.94P3.130 me sutan ti mahārāhulovādasuttaṃ .

Tattha piṭṭhito piṭṭhito anubandhīti dassanaṃ avijahitvā gamanaṃ abbocchinnaṃ katvā pacchato pacchato iriyāpathānubandhanena anubandhi .

Tadā hi bhagavā pade padaṃ nikkhipanto vilāsitagamanena purato purato gacchati , rāhulatthero dasabalassa padānupadiko hutvā pacchato pacchato .

Tattha bhagavā supupphitasālavanamajjhagato subhūmiotaraṇatthāya nikkhantamattavaravāraṇo viya virocittha , rāhulabhaddo ca varavāraṇassa pacchatoM3.92 nikkhantagajapotako viya .

Bhagavā sāyanhasamaye maṇiguhato nikkhamitvā gocaraṃ paṭipanno kesarasīho viya , rāhulabhaddo ca sīhamigarājānaṃ anubandhanto nikkhantasīhapotako viya .

Bhagavā maṇipabbatasassirikavanasaṇḍato dāṭhabalo mahābyaggho viya , rāhulabhaddo ca byaggharājānaṃ anubandhabyagghapotako viya .

Bhagavā simbalidāyato nikkhantasupaṇṇarājā viya , rāhulabhaddo ca supaṇṇarājassa pacchato nikkhantasupaṇṇapotako viya .

Bhagavā cittakūṭapabbatato gaganatalaṃ pakkhandasuvaṇṇahaṃsarājā viya , rāhulabhaddo ca haṃsādhipatiṃ anupakkhandahaṃsapotako viya .

BhagavāP3.131 mahāsaraṃ ajjhogāḷhā suvaṇṇamahānāvā viya , rāhulabhaddo ca suvaṇṇanāvaṃ pacchā anubandhanāvāpotako viya .

Bhagavā cakkaratanānubhāvena gaganatale sampayātacakkavattirājā viya , rāhulabhaddo ca rājānaṃ anusampayātapariṇāyakaratanaṃ viya .

Bhagavā vigatavalāhakaṃ nabhaṃ paṭipannatārakarājā viya , rāhulabhaddo ca tārakādhipatino anumaggapaṭipannā parisuddhaosadhitārakā viya .

Bhagavāpi mahāsammatapaveṇiyaṃ okkākarājavaṃse jāto , rāhulabhaddopi .

Bhagavāpi saṅkhe pakkhittakhīrasadiso suparisuddhajātikhattiyakule jāto , rāhulabhaddopi .

Bhagavāpi rajjaṃ pahāya pabbajito , rāhulabhaddopi .

Bhagavatopi sarīraṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ devanagaresu samussitaratanatoraṇaṃ viya sabbapāliphullo pāricchattako viya ca atimanoharaṇaṃ , rāhulabhaddassāpi .

Iti dvepi abhinīhārasampannā , dvepi rājapabbajitā , dvepi khattiyasukhumālā , dvepiV3.95 suvaṇṇavaṇṇā , dvepi lakkhaṇasampannā ekamaggaṃ paṭipannā paṭipāṭiyā gacchantānaṃ dvinnaṃ candamaṇḍalānaṃ dvinnaṃ sūriyamaṇḍalānaṃ dvinnaṃ sakkasuyāmasantusitasunimmitavasavattimahābrahmādīnaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānā viya virociṃsu .

Tatrāyasmā rāhulo bhagavato piṭṭhito piṭṭhito gacchantova pādatalato yāva upari kesantā tathāgataṃ ālokesi .

So bhagavato buddhavesavilāsaṃ disvā ‘‘ sobhati bhagavā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicittasarīro byāmappabhāparikkhittatāya vippakiṇṇasuvaṇṇacuṇṇamajjhagato viya , vijjulatāparikkhittoP3.132 kanakapabbato viya , yantasuttasamākaḍḍhitaratanavicittaṃ suvaṇṇaagghikaṃ viya , rattapaṃsukūlacīvarapaṭicchannopi rattakambalaparikkhittakanakapabbato viya , pavāḷalatāpaṭimaṇḍitaṃ suvaṇṇaagghikaṃ viyaM3.93 , cīnapiṭṭhacuṇṇapūjitaṃ suvaṇṇacetiyaṃ viya , lākhārasānulitto kanakayūpo viya , rattavalāhakantarato taṅkhaṇabbhuggatapuṇṇacando viya , aho samatiṃsapāramitānubhāvasajjitassa attabhāvassa sirīsampattī ’’ ti cintesi .

Tato attānampi oloketvā –

‘‘ ahampi sobhāmi .

Sace bhagavā catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ akarissā , mayhaṃ pariṇāyakaṭṭhānantaraṃ adassā .

Evaṃ sante ativiya jambudīpatalaṃ asobhissā ’’ ti attabhāvaṃ nissāya gehassitaṃ chandarāgaṃ uppādesi .

Bhagavāpi purato gacchantova cintesi –

‘‘ paripuṇṇacchavimaṃsalohito dāni rāhulassa attabhāvo .

Rajanīyesu rūpārammaṇādīsu hi cittassa pakkhandanakālo jāto , kiṃ bahulatāya nu kho rāhulo vītināmetī ’’ ti .

Atha sahāvajjaneneva pasannaudake macchaṃ viya , parisuddhe ādāsamaṇḍale mukhanimittaṃ viya ca tassa taṃ cittuppādaṃ addasa .

Disvāva –

‘‘ ayaṃ rāhulo mayhaṃ atrajo hutvā mama pacchato āgacchanto ‘ ahaṃ sobhāmi , mayhaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasannan ’ ti attabhāvaṃ nissāya gehassitachandarāgaṃ uppādeti , atitthe pakkhando uppathaṃ paṭipanno agocare carati , disāmūḷhaaddhiko viya agantabbaṃ disaṃ gacchati .

Ayaṃ kho panassa kileso abbhantare vaḍḍhanto attatthampi yathābhūtaṃ passituṃ na dassati , paratthampi , ubhayatthampi .

Tato nirayepi paṭisandhiṃ gaṇhāpessati , tiracchānayoniyampi , pettivisayepi , asurakāyepi , sambādhepi mātukucchisminti anamatagge saṃsāravaṭṭe paripātessati .

Ayañhi –

AnatthajananoV3.96P3.133 lobho , lobho cittappakopano ;

Bhayamantarato jātaṃ , taṃ jano nāvabujjhati .

Luddho atthaṃ na jānāti , luddho dhammaṃ na passati ;

Andhatamaṃ tadā hoti , yaṃ lobho sahate naraṃ .( itivu .88)–

Yathā kho pana anekaratanapūrā mahānāvā bhinnaphalakantarena udakaṃ ādiyamānā muhuttampi na ajjhupekkhitabbā hoti , vegenassā vivaraṃ pidahituṃ vaṭṭati , evamevaṃ ayampi na ajjhupekkhitabbo .

Yāvassa ayaṃ kileso abbhantare sīlaratanādīni na vināseti , tāvadeva naṃ niggaṇhissāmī ’’ ti ajjhāsayamakāsi .

Evarūpesu pana ṭhānesu buddhānaṃ nāgavilokanaṃM3.94 nāma hoti .

Tasmā yantena parivattitasuvaṇṇapaṭimā viya sakalakāyeneva parivattetvā ṭhito rāhulabhaddaṃ āmantesi .

Taṃ sandhāya ‘‘ atha kho bhagavā apaloketvā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha yaṃkiñci rūpan tiādīni sabbākārena visuddhimagge khandhaniddese vitthāritāni .

Netaṃ mamātiādīni mahāhatthipadopame vuttāni .

Rūpameva nu kho bhagavāti kasmā pucchati ?

Tassa kira –

‘‘ sabbaṃ rūpaṃ netaṃ mama , nesohamasmi na meso attā ’’ ti sutvā –

‘‘ bhagavā sabbaṃ rūpaṃ vipassanāpaññāya evaṃ daṭṭhabbanti vadati , vedanādīsu nu kho kathaṃ paṭipajjitabban ’’ ti nayo udapādi .

Tasmā tasmiṃ naye ṭhito pucchati .

Nayakusalo hesa āyasmā rāhulo , idaṃ na kattabbantiP3.134 vutte idampi na kattabbaṃ idampi na kattabbamevāti nayasatenapi nayasahassenapi paṭivijjhati .

Idaṃ kattabbanti vuttepi eseva nayo .

Sikkhākāmo hi ayaṃ āyasmā , pātova gandhakuṭipariveṇe patthamattaṃ vālikaṃ okirati –

‘‘ ajja sammāsambuddhassa santikā mayhaṃ upajjhāyassa santikā ettakaṃ ovādaṃ ettakaṃ paribhāsaṃ labhāmī ’’ ti .

Sammāsambuddhopi naṃ etadagge ṭhapento –

‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ sikkhākāmānaṃ yadidaṃ rāhulo ’’ ti ( a . ni .1.209) sikkhāyameva aggaṃ katvā ṭhapesi .

Sopi āyasmā bhikkhusaṅghamajjhe tameva sīhanādaṃ nadi –

‘‘ SabbametaṃV3.97 abhiññāya , dhammarājā pitā mama ;

Sammukhā bhikkhusaṅghassa , etadagge ṭhapesi maṃ .

Sikkhākāmānahaṃ aggo , dhammarājena thomito ;

Saddhāpabbajitānañca , sahāyo pavaro mama .

Dhammarājā pitā mayhaṃ , dhammārakkho ca pettiyo ;

Sāriputto upajjhāyo , sabbaṃ me jinasāsanan ’’ ti .

Athassa bhagavā yasmā na kevalaṃ rūpameva , vedanādayopi evaṃ daṭṭhabbā , tasmā rūpampi rāhulātiādimāha .

Ko najjāti ko nu ajja .

Therassa kira etadahosi ‘‘ sammāsambuddho mayhaṃ attabhāvanissitaṃ chandarāgaṃ ñatvā ‘ samaṇena nāma evarūpo vitakko na vitakkitabbo ’ ti neva pariyāyena kathaṃ kathesi , gaccha bhikkhu rāhulaṃ vadehiM3.95 ‘ mā puna evarūpaṃ vitakkaṃ vitakkesī ’ ti na dūtaṃ pesesi .

Maṃ sammukkhe ṭhatvāyeva pana sabhaṇḍakaṃ coraṃ cūḷāya gaṇhanto viya sammukhā sugatovādaṃ adāsi .

Sugatovādo ca nāma asaṅkheyyehipi kappehi dullabho .

Evarūpassa buddhassa sammukhā ovādaṃ labhitvā ko nuP3.135 viññū paṇḍitajātiko ajja gāmaṃ piṇḍāya pavisissatī ’’ ti .

Athesa āyasmā āhārakiccaṃ pahāya yasmiṃ nisinnaṭṭhāne ṭhitena ovādo laddho , tatova paṭinivattetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi .

Bhagavāpi taṃ āyasmantaṃ nivattamānaṃ disvā na evamāha –

‘‘ mā nivatta tāva , rāhula , bhikkhācārakālo te ’’ ti .

Kasmā ?

Evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ ajja tāva kāyagatāsatiamatabhojanaṃ bhuñjatū ’’ ti .

Addasā kho āyasmā sāriputtoti bhagavati gate pacchā gacchanto addasa .

Etassa kirāyasmato ekakassa viharato aññaṃ vattaṃ , bhagavatā saddhiṃ viharato aññaṃ .

Yadā hi dve aggasāvakā ekākino vasanti , tadā pātova senāsanaṃ sammajjitvā sarīrapaṭijagganaṃ katvā samāpattiṃ appetvā sannisinnā attano cittaruciyā bhikkhācāraṃ gacchanti .

Bhagavatā saddhiṃ viharantā pana therā evaṃ na karonti .

Tadā hi bhagavā bhikkhusaṅghaparivāro paṭhamaṃ bhikkhācāraṃ gacchati .

Tasmiṃ gate thero attano senāsanā nikkhamitvā –

‘‘ bahūnaṃ vasanaṭṭhāne nāma sabbeva pāsādikaṃV3.98 kātuṃ sakkonti vā , na vā sakkontī ’’ ti tattha tattha gantvā asammaṭṭhaṃ ṭhānaṃ sammajjati .

Sace kacavaro achaḍḍito hoti , taṃ chaḍḍeti .

Pānīyaṭṭhapetabbaṭṭhānamhi pānīyakūṭe asati pānīyaghaṭaṃ ṭhapeti .

Gilānānaṃ santikaṃ gantvā ,‘‘ āvuso , tumhākaṃ kiṃ āharāmi , kiṃ vo icchitabban ’’ ti ?

Pucchati .

Avassikadaharānaṃ santikaṃ gantvā –

‘‘ abhiramatha , āvuso , mā ukkaṇṭhittha , paṭipattisārakaṃ buddhasāsanan ’’ ti ovadati .

Evaṃ katvā sabbapacchā bhikkhācāraṃ gacchati .

YathāP3.136 hi cakkavatti kuhiñci gantukāmo senāya parivārito paṭhamaṃ nikkhamati , pariṇāyakaratanaṃ senaṅgāni saṃvidhāya pacchā nikkhamati , evaṃ saddhammacakkavatti bhagavā bhikkhusaṅghaparivāro paṭhamaṃ nikkhamati , tassa bhagavato pariṇāyakaratanabhūto dhammasenāpati imaṃ kiccaṃ katvā sabbapacchā nikkhamati .

So evaṃ nikkhanto tasmiṃ divase aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ rāhulabhaddaṃ addasa .

Tena vuttaṃ ‘‘ pacchā gacchanto addasā ’’ ti .

AthaM3.96 kasmā ānāpānassatiyaṃ niyojesi ?

Nisajjānucchavikattā .

Thero kira ‘‘ etassa bhagavatā rūpakammaṭṭhānaṃ kathitan ’’ ti anāvajjitvāva yenākārena ayaṃ acalo anobaddho hutvā nisinno , idamassa etissā nisajjāya kammaṭṭhānaṃ anucchavikanti cintetvā evamāha .

Tattha ānāpānassatin ti assāsapassāse pariggahetvā tattha catukkapañcakajjhānaṃ nibbattetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhāhīti dasseti .

Mahapphalā hotīti kīvamahapphalā hoti ?

Idha bhikkhu ānāpānassatiṃ anuyutto ekāsane nisinnova sabbāsave khepetvā arahattaṃ pāpuṇāti , tathā asakkonto maraṇakāle samasīsī hoti , tathā asakkonto devaloke nibbattitvā dhammakathikadevaputtassa dhammaṃ sutvā arahattaṃ pāpuṇāti , tato viraddho anuppanne buddhuppāde paccekabodhiṃ sacchikaroti , taṃ asacchikaronto buddhānaṃ sammukhībhāve bāhiyattherādayo viya khippābhiñño hoti , evaṃ mahapphalā .

Mahānisaṃsāti tasseva vevacanaṃ .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ ĀnāpānassatīP3.137 yassa , paripuṇṇā subhāvitā ;

Anupubbaṃ paricitā , yathā buddhena desitā ;

Somaṃ lokaṃ pabhāseti , abbhā muttova candimā ’’ ti .( theragā .548; paṭi . ma .1.1.60)–

ImaṃV3.99 mahapphalataṃ sampassamāno thero saddhivihārikaṃ tattha niyojeti .

Iti bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ , thero ānāpānassatinti ubhopi kammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā gatā , rāhulabhaddo vihāreyeva ohīno .

Bhagavā tassa ohīnabhāvaṃ jānantopi neva attanā khādanīyaṃ bhojanīyaṃ gahetvā agamāsi , na ānandattherassa hatthe pesesi , na pasenadimahārājaanāthapiṇḍikādīnaṃ saññaṃ adāsi .

Saññāmattakañhi labhitvā te kājabhattaṃ abhihareyyuṃ .

Yathā ca bhagavā , evaṃ sāriputtattheropi na kiñci akāsi .

Rāhulatthero nirāhāro chinnabhatto ahosi .

Tassa panāyasmato –

‘‘ bhagavā maṃ vihāre ohīnaṃ jānantopi attanā laddhapiṇḍapātaṃ nāpi sayaṃ gahetvā āgato , na aññassa hatthe pahiṇiM3.97 , na manussānaṃ saññaṃ adāsi , upajjhāyopi me ohīnabhāvaṃ jānanto tatheva na kiñci akāsī ’’ ti cittampi na uppannaṃ , kuto tappaccayā omānaṃ vā atimānaṃ vā janessati .

Bhagavatā pana ācikkhitakammaṭṭhānameva purebhattampi pacchābhattampi –

‘‘ itipi rūpaṃ aniccaṃ , itipi dukkhaṃ , itipi asubhaṃ , itipi anattā ’’ ti aggiṃ abhimatthento viya nirantaraṃ manasikatvā sāyanhasamaye cintesi –

‘‘ ahaṃ upajjhāyena ānāpānassatiṃ bhāvehīti vuttoP3.138 , tassa vacanaṃ na karissāmi .

Ācariyupajjhāyānañhi vacanaṃ akaronto dubbaco nāma hoti .

‘ Dubbaco rāhulo , upajjhāyassapi vacanaṃ na karotī ’ ti ca garahuppattito kakkhaḷatarā pīḷā nāma natthī ’’ ti bhāvanāvidhānaṃ pucchitukāmo bhagavato santikaṃ agamāsi .

Taṃ dassetuṃ atha kho āyasmā rāhulotiādi vuttaṃ .

114. Tattha paṭisallānāti ekībhāvato .

Yaṃkiñci rāhulāti kasmā ?

Bhagavā ānāpānassatiṃ puṭṭho rūpakammaṭṭhānaṃ kathetīti .

Rūpe chandarāgappahānatthaṃ .

Evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ rāhulassa attabhāvaṃ nissāya chandarāgo uppanno , heṭṭhā cassa saṅkhepena rūpakammaṭṭhānaṃ kathitaṃ .

Idānissāpi dvicattālīsāya ākārehi attabhāvaṃ virājetvā visaṅkharitvā taṃnissitaṃ chandarāgaṃ anuppattidhammataṃ āpādessāmī ’’ ti .

Atha ākāsadhātuṃ kasmā vitthāresīti ?

Upādārūpadassanatthaṃ .

Heṭṭhā hi cattāri mahābhūtāneva kathitāni , na upādārūpaṃ .

Tasmā iminā mukhena taṃ dassetuṃ ākāsadhātuṃ vitthāresi .

Apica ajjhattikena ākāsena paricchinnarūpampi pākaṭaṃ hoti .

ĀkāsenaV3.100 paricchinnaṃ , rūpaṃ yāti vibhūtataṃ ;

Tassevaṃ āvibhāvatthaṃ , taṃ pakāsesi nāyako .

EtthaP3.139 pana purimāsu tāva catūsu dhātūsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ mahāhatthipadopame vuttameva .

118. Ākāsadhātuyaṃ ākāsagatan ti ākāsabhāvaṃ gataṃ .

Upādinnan tiādinnaṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ , sarīraṭṭhakanti attho .

Kaṇṇacchiddan ti maṃsalohitādīhi asamphuṭṭhakaṇṇavivaraṃ .

Nāsacchiddādīsupi eseva nayo .

YenaM3.98 cāti yena chiddena .

Ajjhoharatīti anto paveseti , jivhābandhanato hi yāva udarapaṭalā manussānaṃ vidatthicaturaṅgulaṃ chiddaṭṭhānaṃ hoti .

Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Yattha cāti yasmiṃ okāse .

Santiṭṭhatīti patiṭṭhāti .

Manussānañhi mahantaṃ paṭaparissāvanamattañca udarapaṭalaṃ nāma hoti .

Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Adhobhāgaṃ nikkhamatīti yena heṭṭhā nikkhamati .

Dvattiṃsahatthamattaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu vaṅkaṃ antaṃ nāma hoti .

Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Yaṃ vā panaññampīti iminā sukhumasukhumaṃ cammamaṃsādiantaragatañceva lomakūpabhāvena ca ṭhitaṃ ākāsaṃ dasseti .

Sesametthāpi pathavīdhātuādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ .

119. Idānissa tādibhāvalakkhaṇaṃ ācikkhanto pathavīsaman tiādimāha .

Iṭṭhāniṭṭhesu hi arajjanto adussanto tādī nāma hoti .

ManāpāmanāpātiP3.140 ettha aṭṭha lobhasahagatacittasampayuttā manāpā nāma , dve domanassacittasampayuttā amanāpā nāma .

Cittaṃ na pariyādāya ṭhassantīti ete phassā uppajjitvā tava cittaṃ antomuṭṭhigataṃ karonto viya pariyādāya gahetvā ṭhātuṃ na sakkhissanti ‘‘ ahaṃ sobhāmi , mayhaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasannan ’’ ti puna attabhāvaṃ nissāya chandarāgo nuppajjissati .

Gūthagatan tiādīsu gūthameva gūthagataṃ .

Evaṃ sabbattha .

Na katthaci patiṭṭhitoti pathavīpabbatarukkhādīsu ekasmimpi na patiṭṭhito , yadi hi pathaviyaṃ patiṭṭhito bhaveyya , pathaviyā bhijjamānāya saheva bhijjeyya , pabbate patamāne saheva pateyya , rukkhe chijjamāne saheva chijjeyya .

120. MettaṃV3.101 rāhulāti kasmā ārabhi ?

Tādibhāvassa kāraṇadassanatthaṃ .

Heṭṭhā hi tādibhāvalakkhaṇaṃ dassitaṃ , na ca sakkā ahaṃ tādī homīti akāraṇā bhavituṃ , napi ‘‘ ahaṃ uccākulappasuto bahussuto lābhī , maṃ rājarājamahāmattādayo bhajanti , ahaṃ tādī homī ’’ ti imehi kāraṇehi koci tādī nāma hoti , mettādibhāvanāya pana hotīti tādibhāvassa kāraṇadassanatthaṃ imaṃ desanaṃ ārabhi .

TatthaM3.99 bhāvayatoti upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpentassa .

Yo byāpādoti yo satte kopo , so pahīyissati .

Vihesāti pāṇiādīhi sattānaṃ vihiṃsanaṃ .

Aratīti pantasenāsanesu ceva adhikusaladhammesu ca ukkaṇṭhitatā .

Paṭighoti yattha katthaci sattesu saṅkhāresu ca paṭihaññanakileso .

Asubhan tiP3.141 uddhumātakādīsu upacārappanaṃ .

Uddhumātakādīsu asubhabhāvanā ca nāmesā vitthārato visuddhimagge kathitāva .

Rāgoti pañcakāmaguṇikarāgo .

Aniccasaññan ti aniccānupassanāya sahajātasaññaṃ .

Vipassanā eva vā esā asaññāpi saññāsīsena saññāti vuttā .

Asmimānoti rūpādīsu asmīti māno .

121. Idāni therena pucchitaṃ pañhaṃ vitthārento ānāpānassatin tiādimāha .

Tattha idaṃ kammaṭṭhānañca kammaṭṭhānabhāvanā ca pāḷiattho ca saddhiṃ ānisaṃsakathāya sabbo sabbākārena visuddhimagge anussatiniddese vitthāritoyeva .

Imaṃ desanaṃ bhagavā neyyapuggalavaseneva pariniṭṭhāpesīti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Māhārāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā