2. Guhaṭṭhakasuttavaṇṇanā
779. Satto
V2.210M2.231 guhāyan ti guhaṭṭhakasuttaṃ .Kā uppatti ?
Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante āyasmā piṇḍolabhāradvājo kosambiyaṃ gaṃṅgātīre āvaṭṭakaṃ nāma utenassa uyyānaṃ , tattha agamāsi sītale padese divāvihāraṃ nisīditukāmo .
Aññadāpi cāyaṃ gacchateva tattha pubbāsevanena yathā gavampatitthero tāvatiṃsabhavananti vuttanayametaṃ vaṅgīsasuttavaṇṇanāyaṃ .
So tattha gaṅgātīre sītale rukkhamūle samāpattiṃ appetvā divāvihāraṃ nisīdi .
Rājāpi kho uteno taṃ divasaṃyeva uyyānakīḷikaṃ gantvā bahudeva divasabhāgaṃ naccagītādīhi uyyāne kīḷitvā pānamadamatto ekissā itthiyā aṅke sīsaṃ katvā sayi .
Sesitthiyo ‘‘ sutto rājā ’’ ti uṭṭhahitvā uyyāne pupphaphalādīni gaṇhantiyo theraṃ disvā hirottappaṃ upaṭṭhāpetvā ‘‘ mā saddaṃ akatthā ’’ ti aññamaññaṃ nivāretvā appasaddā upasaṅkamitvā vanditvā theraṃ samparivāretvā nisīdiṃsu .
Thero samāpattito vuṭṭhāya tāsaṃ dhammaṃ desesi , tā tuṭṭhā ‘‘ sādhu sādhū ’’ ti vatvā suṇanti .
Rañño sīsaṃ aṅkenādāya nisinnitthī ‘‘ imā maṃ ohāya kīḷantī ’’ ti tāsu issāpakatā ūruṃ cāletvā rājānaṃ pabodhesi .
Rājā paṭibujjhitvā itthāgāraṃ apassanto ‘‘ kuhiṃ imā vasaliyo ’’ ti āha .
Sā āha –
‘‘ tumhesu abahukatā ‘ samaṇaṃ ramayissāmā ’ ti gatā ’’ ti .
So kuddho therābhimukho agamāsi .
Tā itthiyo rājānaṃ disvā ekaccā uṭṭhahiṃsu , ekaccā ‘‘ mahārāja , pabbajitassa santike dhammaṃ suṇāmā ’’ ti na uṭṭhahiṃsu .
So tena bhiyyosomattāya
P2.515 kuddho theraṃ avanditvāva ‘‘ kimatthaṃ āgatosī ’’ ti āha .‘‘ Vivekatthaṃ mahārājā ’’ ti .
So ‘‘ vivekatthāya āgatā evaṃ itthāgāraparivutā nisīdantī ’’ ti vatvā ‘‘ tava vivekaṃ kathehī ’’ ti āha .
Thero visāradopi vivekakathāya ‘‘ nāyaṃ aññātukāmo pucchatī ’’ ti tuṇhī ahosi .
Rājā ‘‘ sace na kathesi , tambakipillikehi taṃ khādāpessāmī ’’ ti aññatarasmiṃ asokarukkhe tambakipillikapuṭaṃ gaṇhanto attanova upari vikiri .
So sarīraṃ puñchitvā aññaṃ puṭaṃ gahetvā therābhimukho agamāsi .
Thero ‘‘ sacāyaṃ rājā mayi aparajjheyya
M2.232 , apāyābhimukho bhaveyyā ’’ ti taṃ anukampamāno iddhiyā ākāsaṃ abbhuggantvā gato .Tato
V2.211 itthiyo āhaṃsu –‘‘ mahārāja , aññe rājāno īdisaṃ pabbajitaṃ disvā pupphagandhādīhi pūjenti , tvaṃ tambakipillikapuṭena āsādetuṃ āraddho ahosi , kulavaṃsaṃ nāsetuṃ uṭṭhito ’’ ti .
So attano dosaṃ ñatvā tuṇhī hutvā uyyānapālaṃ pucchi –
‘‘ aññampi divasaṃ thero idhāgacchatī ’’ ti ?
‘‘ Āma , mahārājā ’’ ti .
Tena hi yadā āgacchati , tadā me āroceyyāsīti .
So ekadivasaṃ there āgate ārocesi .
Rājāpi theraṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā pāṇehi saraṇaṃ gato ahosi .
Tambakipillikapuṭena āsāditadivase pana thero ākāsenāgantvā puna pathaviyaṃ nimujjitvā bhagavato gandhakuṭiyaṃ ummujji .
Bhagavāpi kho dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappayamāno theraṃ disvā ‘‘ kiṃ , bhāradvāja , akāle āgatosī ’’ ti āha .
Thero ‘‘ āma bhagavā ’’ ti vatvā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi .
Taṃ sutvā bhagavā ‘‘ kiṃ karissati tassa vivekakathā kāmaguṇagiddhassā ’’ ti vatvā dakkhiṇena passena nipanno eva therassa dhammadesanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi .
Tattha sattoti laggo .
Guhāyan ti kāye .
Kāyo hi rāgādīnaṃ vāḷānaṃ vasanokāsato ‘‘ guhā ’’ ti vuccati .
Bahunābhichannoti bahunā rāgādikilesajālena abhicchanno .
Etena ajjhattabandhanaṃ vuttaṃ .
Tiṭṭhan ti rāgādivasena tiṭṭhanto .
Naroti satto .
Mohanasmiṃ pagāḷhoti mohanaṃ vuccati kāmaguṇā .
Ettha hi devamanussā muyhanti , tesu ajjhogāḷho hutvā
P2.516 .Etena bahiddhābandhanaṃ vuttaṃ .
Dūre vivekā hi tathāvidho soti so tathārūpo naro tividhāpi kāyavivekādikā vivekā dūre anāsanne .
Kiṃkāraṇā ?
Kāmā hi loke na hi suppahāyā , yasmā loke kāmā suppahāyā na hontīti vuttaṃ hoti .
780. Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘ dūre vivekā tathāvidho ’’ ti sādhetvā puna tathāvidhānaṃ sattānaṃ dhammataṃ āvikaronto ‘‘ icchānidānā ’’ ti gāthamāha .
Tattha icchānidānāti taṇhāhetukā .
Bhavasātabaddhāti sukhavedanādimhi bhavasāte baddhā .
Te duppamuñcāti te bhavasātavatthubhūtā
M2.233 dhammā , te vā tattha baddhā icchānidānā sattā duppamocayā .Na hi aññamokkhāti aññena ca mocetuṃ na sakkonti .
Kāraṇavacanaṃ vā etaṃ , te sattā duppamuñcā .
Kasmā ?
Yasmā aññena mocetabbā na honti .
Yadi pana muñceyyuṃ , sakena thāmena muñceyyunti ayamassa attho .
Pacchā pure vāpi apekkhamānāti anāgate atīte vā kāme apekkhamānā .
Imeva kāme purimeva jappanti ime vā paccuppanne kāme purime vā duvidhepi atītānāgate balavataṇhāya patthayamānā .
Imesañca dvinnaṃ padānaṃ ‘‘ te duppamuñcā na hi aññamokkhā ’’ ti iminā saha sambandho
V2.212 veditabbo , itarathā ‘‘ apekkhamānā jappaṃ kiṃ karonti kiṃ vā katā ’’ ti na paññāyeyyuṃ . 781-2.
Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘ dūre vivekā tathāvidho ’’ ti sādhetvā dutiyagāthāya ca tathāvidhānaṃ sattānaṃ dhammataṃ āvikatvā idāni nesaṃ pāpakammakaraṇaṃ āvikaronto ‘‘ kāmesu giddhā ’’ ti gāthamāha .
Tassattho – te sattā kāmesu paribhogataṇhāya giddhā pariyesanādimanuyuttattā pasutā sammohamāpannattā pamūḷhā avagamanatāya maccharitāya buddhādīnaṃ vacanaṃ anādiyanatāya ca avadāniyā .
Kāyavisamādimhi visame niviṭṭhā antakāle maraṇadukkhūpanītā ‘‘ kiṃsū bhavissāma ito cutāse ’’ ti paridevayantīti .
Yasmā etadeva , tasmā hi sikkhetha … pe … māhu dhīrāti .
Tattha sikkhethāti tisso sikkhā āpajjeyya .
Idhevāti
P2.517 imasmiṃyeva sāsane .Sesamuttānameva .
783. Idāni ye tathā na karonti , tesaṃ byasanappattiṃ dassento ‘‘ passāmī ’’ ti gāthamāha .
Tattha passāmīti maṃsacakkhuādīhi pekkhāmi .
Loketi apāyādimhi .
Pariphandamānan ti ito cito ca phandamānaṃ .
Pajaṃ iman ti imaṃ sattakāyaṃ .
Taṇhagatan ti taṇhāya gataṃ abhibhūtaṃ , nipātitanti adhippāyo .
Bhavesūti kāmabhavādīsu .
Hīnā narāti hīnakammantā narā .
Maccumukhe lapantīti antakāle sampatte maraṇamukhe paridevanti .
Avītataṇhāseti avigatataṇhā .
Bhavābhavesūti kāmabhavādīsu .
Atha vā bhavābhavesūti bhavabhavesu , punappunabhavesūti vuttaṃ hoti .
784. Idāni yasmā avītataṇhā evaṃ phandanti ca lapanti ca , tasmā taṇhāvinaye samādapento ‘‘ mamāyite ’’ ti gāthamāha .
Tattha mamāyiteti taṇhādiṭṭhimamattehi ‘‘ maman ’’ ti pariggahite vatthusmiṃ .
Passathāti sotāre
M2.234 ālapanto āha .Etampīti etampi ādīnavaṃ .
Sesaṃ pākaṭameva .
785. Evamettha paṭhamagāthāya assādaṃ , tato parāhi catūhi ādīnavañca dassetvā idāni saupāyaṃ nissaraṇaṃ nissaraṇānisaṃsañca dassetuṃ sabbāhi vā etāhi kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesañca dassetvā idāni nekkhamme ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘ ubhosu antesū ’’ ti gāthādvayamāha .
Tattha ubhosu antesūti phassaphassasamudayādīsu dvīsu paricchedesu .
Vineyya chandan ti chandarāgaṃ vinetvā .
Phassaṃ pariññāyāti cakkhusamphassādiphassaṃ , phassānusārena vā
V2.213 taṃsampayutte sabbepi arūpadhamme , tesaṃ vatthudvārārammaṇavasena rūpadhamme cāti sakalampi nāmarūpaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā .Anānugiddhoti rūpādīsu sabbadhammesu agiddho .
Yadattagarahī tadakubbamānoti yaṃ attanā garahati , taṃ akurumāno .
Nalippatī diṭṭhasutesu dhīroti so evarūpo dhitisampanno dhīro diṭṭhesu ca sutesu ca dhammesu dvinnaṃ lepānaṃ ekenapi lepena na lippati .
Ākāsamiva nirupalitto accantavodānappatto hoti .
786. Saññaṃ pariññāti gāthāya pana ayaṃ saṅkhepattho – na kevalañca
P2.518 phassameva , apica kho pana kāmasaññādibhedaṃ saññampi , saññānusārena vā pubbe vuttanayeneva nāmarūpaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā imāya paṭipadāya catubbidhampi vitareyya oghaṃ , tato so tiṇṇogho taṇhādiṭṭhi pariggahesu taṇhādiṭṭhilepappahānena nopalitto khīṇāsava muni rāgādisallānaṃ abbūḷhattā abbūḷhasallo sativepullappattiyā appamatto caraṃ , pubbabhāge vā appamatto caraṃ tena appamādacārena abbūḷhasallo hutvā sakaparattabhāvādibhedaṃ nāsīsatī lokamimaṃ parañca , aññadatthu carimacittanirodhā nirupādāno jātavedova parinibbātīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi dhammanettiṭṭhapanameva karonto , na uttariṃ imāya desanāya maggaṃ vā phalaṃ vā uppādesi khīṇāsavassa desitattāti .Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Suttanipāta-aṭṭhakathāya guhaṭṭhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .