3. Hirisuttavaṇṇanā

HiriṃV1.269 tarantan ti hirisuttaṃ .

Kā uppatti ?

Anuppanne bhagavati sāvatthiyaṃ aññataro brāhmaṇamahāsālo aḍḍho ahosi asītikoṭidhanavibhavo .

Tassa ekaputtako ahosi piyo manāpo .

So taṃ devakumāraṃ viya nānappakārehi sukhūpakaraṇehi saṃvaḍḍhento taṃ sāpateyyaṃ tassa aniyyātetvāva kālamakāsi saddhiṃ brāhmaṇiyā .

Tato tassa māṇavassa mātāpitūnaṃ accayena bhaṇḍāgāriko sāragabbhaṃ vivaritvā sāpateyyaṃ niyyātento āha –

‘‘ idaṃ te , sāmi , mātāpitūnaṃ santakaṃ , idaṃ ayyakapayyakānaṃ santakaṃ , idaṃ sattakulaparivaṭṭena āgatan ’’ ti .

Māṇavo dhanaṃ disvā cintesi –

‘‘ idaṃ dhanaṃyeva dissati , yehi pana idaṃ sañcitaṃ , te na dissanti , sabbeva maccuvasaṃ gatā .

Gacchantā ca na ito kiñci ādāya agamaṃsu , evaṃ nāma bhoge pahāya gantabbo paraloko , na sakkā kiñci ādāya gantuṃ aññatra sucaritena .

Yaṃnūnāhaṃ imaṃ dhanaṃ pariccajitvā sucaritadhanaṃ gaṇheyyaṃ , yaṃ sakkā ādāya gantun ’’ ti .

So divase divase satasahassaṃ vissajjento puna cintesi –

‘‘ pahūtamidaṃ dhanaṃ , kiṃ iminā evamappakena pariccāgena , yaṃnūnāhaṃM1.310 mahādānaṃ dadeyyan ’’ ti .

So rañño ārocesi –

‘‘ mahārāja , mama ghare ettakaṃ dhanaṃ atthi , icchāmi tena mahādānaṃ dātuṃ .

Sādhu , mahārāja , nagare ghosanaṃ kārāpethā ’’ ti .

Rājā tathā kārāpesi .

So āgatāgatānaṃ bhājanāni pūretvā sattahi divasehi sabbadhanamadāsiP1.295 , datvā ca cintesi –

‘‘ evaṃ mahāpariccāgaṃ katvā ayuttaṃ ghare vasituṃ , yaṃnūnāhaṃ pabbajeyyan ’’ ti .

Tato parijanassa etamatthaṃ ārocesi .

Te ‘‘ mā , tvaṃ sāmi ,‘ dhanaṃ parikkhīṇan ’ ti cintayi , mayaṃ appakeneva kālena nānāvidhehi upāyehi dhanasañcayaṃ karissāmā ’’ ti vatvā nānappakārehi taṃ yāciṃsu .

So tesaṃ yācanaṃ anādiyitvāva tāpasapabbajjaṃ pabbaji .

Tattha aṭṭhavidhā tāpasā – saputtabhariyā , uñchācārikā , sampattakālikā , anaggipakkikā , asmamuṭṭhikā , dantaluyyakā , pavattaphalikā , vaṇṭamuttikā cāti ( dī . ni . aṭṭha .1.280).

Tattha saputtabhariyāti puttadārena saddhiṃ pabbajitvā kasivaṇijjādīhi jīvikaṃ kappayamānā keṇiyajaṭilādayo .

Uñchācārikāti nagaradvāre assamaṃ kārāpetvā tattha khattiyabrāhmaṇakumārādayoV1.270 sippādīni sikkhāpetvā hiraññasuvaṇṇaṃ paṭikkhipitvā tilataṇḍulādikappiyabhaṇḍapaṭiggāhakā , te saputtabhariyehi seṭṭhatarā .

Sampattakālikāti āhāravelāya sampattaṃ āhāraṃ gahetvā yāpentā , te uñchācārikehi seṭṭhatarā .

Anaggipakkikāti agginā apakkapattaphalāni khāditvā yāpentā , te sampattakālikehi seṭṭhatarā .

Asmamuṭṭhikāti muṭṭhipāsāṇaṃ gahetvā aññaṃ vā kiñci vāsisatthakādiṃ gahetvā vicarantā yadā chātā honti , tadā sampattarukkhato tacaṃ gahetvā khāditvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya cattāro brahmavihāre bhāventi , te anaggipakkikehi seṭṭhatarā .

Dantaluyyakāti muṭṭhipāsāṇādīnipi agahetvā carantā khudākāle sampattarukkhato dantehi uppāṭetvā tacaṃ khāditvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya brahmavihāre bhāventi , te asmamuṭṭhikehi seṭṭhatarā .

Pavattaphalikāti jātassaraṃP1.296 vā vanasaṇḍaṃ vā nissāya vasantā yaṃ tattha sare bhisamuḷālādi , yaṃ vā vanasaṇḍe pupphakāle pupphaṃ , phalakāle phalaṃ , tameva khādanti .

Pupphaphale asati antamaso tattha rukkhapapaṭikampi khāditvā vasanti , na tveva āhāratthāya aññatra gacchanti .

UposathaṅgādhiṭṭhānaṃM1.311 brahmavihārabhāvanaṃ ca karonti , te dantaluyyakehi seṭṭhatarā .

Vaṇṭamuttikā nāma vaṇṭamuttāni bhūmiyaṃ patitāni paṇṇāniyeva khādanti , sesaṃ purimasadisameva , te sabbaseṭṭhā .

Ayaṃ pana brāhmaṇakulaputto ‘‘ tāpasapabbajjāsu aggapabbajjaṃ pabbajissāmī ’’ ti vaṇṭamuttikapabbajjameva pabbajitvā himavante dve tayo pabbate atikkamma assamaṃ kārāpetvā paṭivasati .

Atha bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena sāvatthiṃ gantvā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme .

Tena kho pana samayena sāvatthivāsī eko puriso pabbate candanasārādīni gavesanto tassa assamaṃ patvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi .

So taṃ disvā ‘‘ kuto āgatosī ’’ ti pucchi .

‘‘ Sāvatthito , bhante ’’ ti .

‘‘ Kā tattha pavattī ’’ ti ?

‘‘ Tattha , bhante , manussā appamattā dānādīni puññāni karontī ’’ ti .

‘‘ Kassa ovādaṃ sutvā ’’ ti ?

‘‘ Buddhassa bhagavato ’’ ti .

Tāpaso buddhasaddassavanena vimhito ‘‘ buddhoti tvaṃ , bho purisa , vadesī ’’ ti āmagandhe vuttanayeneva tikkhattuṃ pucchitvā ‘‘ ghosopi kho eso dullabho ’’ ti attamano bhagavato santikaṃ gantukāmo hutvā cintesi –

‘‘ na yuttaṃ buddhassa santikaṃ tucchameva gantuṃ , kiṃ nu kho gahetvā gaccheyyan ’’ ti .

Puna cintesi –

‘‘ buddhā nāma āmisagarukā na honti , handāhaṃ dhammapaṇṇākāraṃ gahetvā gacchāmī ’’ ti cattāro pañhe abhisaṅkhariP1.297 –

‘‘ KīdisoV1.271 mitto na sevitabbo , kīdiso mitto sevitabbo ;

Kīdiso payogo payuñjitabbo , kiṃ rasānaṃ aggan ’’ ti .

So te pañhe gahetvā majjhimadesābhimukho pakkamitvā anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ paviṭṭho .

Bhagavāpi tasmiṃ samaye dhammadesanatthāya āsane nisinnoyeva hoti .

So bhagavantaṃ disvā avanditvāva ekamantaṃ aṭṭhāsi .

Bhagavā ‘‘ kacci , isi , khamanīyan ’’ tiādinā nayena sammodi .

Sopi ‘‘ khamanīyaṃ , bho gotamā ’’ tiādinā nayena paṭisammoditvā ‘‘ yadi buddho bhavissati , manasā pucchite pañhe vācāya eva vissajjessatī ’’ ti manasā eva bhagavantaṃ te pañhe pucchi .

Bhagavā brāhmaṇena puṭṭho ādipañhaṃM1.312 tāva vissajjetuṃ hiriṃ tarantan ti ārabhitvā aḍḍhateyyā gāthāyo āha .

256. Tāsaṃ attho – hiriṃ tarantan ti hiriṃ atikkamantaṃ ahirikaṃ nillajjaṃ .

Vijigucchamānan ti asucimiva passamānaṃ .

Ahiriko hi hiriṃ jigucchati asucimiva passati , tena naṃ na bhajati na allīyati .

Tena vuttaṃ ‘‘ vijigucchamānan ’’ ti .

Tavāhamasmi iti bhāsamānan ti ‘‘ ahaṃ , samma , tava sahāyo hitakāmo sukhakāmo , jīvitampi me tuyhaṃ atthāya pariccattan ’’ ti evamādinā nayena bhāsamānaṃ .

Sayhāni kammāni anādiyantan ti evaṃ bhāsitvāpi ca sayhāni kātuṃ sakkānipi tassa kammāni anādiyantaṃ karaṇatthāya asamādiyantaṃ .

Atha vā cittena tattha ādaramattampi akarontaṃ , apica kho pana uppannesu kiccesu byasanameva dassentaṃ .

Neso mamanti iti naṃ vijaññāti taṃ evarūpaṃ ‘‘ mittapaṭirūpako eso , neso me mitto ’’ ti evaṃ paṇḍito puriso vijāneyya .

257. Ananvayan ti yaṃ atthaṃ dassāmi , karissāmīti ca bhāsati , tena ananugataṃ .

Piyaṃ vācaṃ yo mittesu pakubbatīti yo atītānāgatehi padehi paṭisantharanto niratthakena saṅgaṇhantoP1.298 kevalaṃ byañjanacchāyāmatteneva piyaṃ mittesu vācaṃ pavatteti .

Akarontaṃ bhāsamānaṃ , parijānanti paṇḍitāti evarūpaṃ yaṃ bhāsati , taṃ akarontaṃ , kevalaṃ vācāya bhāsamānaṃ ‘‘ vacīparamo nāmesa amitto mittapaṭirūpako ’’ ti evaṃ paricchinditvā paṇḍitā jānanti .

258. Na so mitto yo sadā appamatto , bhedāsaṅkī randhamevānupassīti yo bhedameva āsaṅkamāno katamadhurena upacārena sadā appamatto viharati , yaṃkiñci assatiyā amanasikārenaV1.272 kataṃ , aññāṇakena vā akataṃ ,‘‘ yadā maṃ garahissati , tadā naṃ etena paṭicodessāmī ’’ ti evaṃ randhameva anupassati , na so mitto sevitabboti .

Evaṃ bhagavā ‘‘ kīdiso mitto na sevitabbo ’’ ti imaṃ ādipañhaṃ vissajjetvā dutiyaṃ vissajjetuṃ ‘‘ yasmiñca setī ’’ ti imaṃ upaḍḍhagāthamāha .

TassatthoM1.313 yasmiñca mitte mitto tassa hadayamanupavisitvā sayanena yathā nāma pitu urasi putto ‘‘ imassa mayi urasi sayante dukkhaṃ vā anattamanatā vā bhaveyyā ’’ tiādīhi aparisaṅkamāno nibbisaṅko hutvā seti , evamevaṃ dāradhanajīvitādīsu vissāsaṃ karonto mittabhāvena nibbisaṅko seti .

Yo ca parehi kāraṇasataṃ kāraṇasahassampi vatvā abhejjo , sa ve mitto sevitabboti .

259. Evaṃ bhagavā ‘‘ kīdiso mitto sevitabbo ’’ ti evaṃ dutiyapañhaṃ vissajjetvā tatiyaṃ vissajjetuṃ ‘‘ pāmujjakaraṇan ’’ ti gāthamāha .

Tassattho – pāmujjaṃ karotīti pāmujjakaraṇaṃ .

Ṭhānan ti kāraṇaṃ .

Kiṃ pana tanti ?

Vīriyaṃ .

Tañhi dhammūpasañhitaṃ pītipāmojjasukhamuppādanato pāmujjakaraṇanti vuccati .

Yathāha ‘‘ svākhāte , bhikkhave , dhammavinaye yo āraddhavīriyo , so sukhaṃ viharatī ’’ ti ( a . ni .1.319).

Pasaṃsaṃ āvahatīti pasaṃsāvahanaṃ .

Ādito dibbamānusakasukhānaṃP1.299 , pariyosāne nibbānasukhassa āvahanato phalūpacārena sukhaṃ .

Phalaṃ paṭikaṅkhamāno phalānisaṃso .

Bhāvetīti vaḍḍheti .

Vahanto porisaṃ dhuran ti purisānucchavikaṃ bhāraṃ ādāya viharanto etaṃ sammappadhānavīriyasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ bhāveti , īdiso payogo sevitabboti .

260. Evaṃ bhagavā ‘‘ kīdiso payogo payuñjitabbo ’’ ti tatiyapañhaṃ vissajjetvā catutthaṃ vissajjetuṃ ‘‘ pavivekarasan ’’ ti gāthamāha .

Tattha pavivekoti kilesavivekato jātattā aggaphalaṃ vuccati , tassa rasoti assādanaṭṭhena taṃsampayuttaṃ sukhaṃ .

Upasamopi kilesūpasamante jātattā nibbānasaṅkhātaupasamārammaṇattā vā tadeva , dhammapītirasopi ariyadhammato anapetāya nibbānasaṅkhāte dhamme uppannāya pītiyā rasattā tadeva .

Taṃ pavivekarasaṃ upasamassa ca rasaṃ pitvā tadeva dhammapītirasaṃ pivaṃ niddaro hoti nippāpo , pivitvāpi kilesapariḷāhābhāvena niddaro , pivantopi pahīnapāpattā nippāpo hoti , tasmā etaṃ rasānamagganti .

Keci pana ‘‘ jhānanibbānapaccavekkhaṇānaṃ kāyacittaupadhivivekānañca vasena pavivekarasādayo tayo eva ete dhammā ’’ ti yojentiM1.314 , purimameva sundaraṃ .

Evaṃ bhagavā catutthapañhaṃ vissajjento arahattanikūṭenaV1.273 desanaṃ niṭṭhāpesi .

Desanāpariyosāne brāhmaṇo bhagavato santike pabbajitvā katipāheneva paṭisambhidāppatto arahā ahosīti .

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

Suttanipāta-aṭṭhakathāya hirisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito .

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Khuddakanikāye

Suttanipāta-aṭṭhakathā

( Dutiyo bhāgo )

2. Cūḷavaggo

Issues

Select Version

Suttanipāta-aṭṭhakathā

Suttanipāta-aṭṭhakathā