12. Dvayatānupassanāsuttavaṇṇanā
Evaṃ
V2.199 me sutan ti dvayatānupassanāsuttaṃ .Kā uppatti ?
Imassa suttassa attajjhāsayato uppatti .
Attajjhāsayena hi bhagavā imaṃ suttaṃ desesi .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro panassa atthavaṇṇanāyameva āvi bhavissati .
Tattha
P2.502 evaṃ me sutan tiādīni vuttanayāneva .Pubbārāmeti sāvatthinagarassa puratthimadisāyaṃ ārāme .
Migāramātu pāsādeti ettha visākhā upāsikā attano sasurena migārena seṭṭhinā mātuṭṭhāne ṭhapitattā ‘‘ migāramātā ’’ ti vuccati .
Tāya migāramātuyā navakoṭiagghanakaṃ mahālatāpiḷandhanaṃ vissajjetvā kārāpito pāsādo heṭṭhā ca upari ca pañca pañca gabbhasatāni katvā sahassakūṭāgāragabbho , so ‘‘ migāramātupāsādo ’’ ti vuccati .
Tasmiṃ migāramātu pāsāde .
Tena kho pana samayena bhagavāti yaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiṃ nissāya pubbārāme migāramātu pāsāde viharati , tena samayena .
Tadahuposatheti tasmiṃ ahu uposathe , uposathadivaseti vuttaṃ hoti .
Pannaraseti idaṃ uposathaggahaṇena sampattāvasesuposathapaṭikkhepavacanaṃ .
Puṇṇāya puṇṇamāya rattiyāti pannarasadivasattā divasagaṇanāya abbhādiupakkilesavirahattā rattiguṇasampattiyā ca puṇṇattā puṇṇāya , paripuṇṇacandattā puṇṇamāya ca rattiyā .
Bhikkhusaṅghaparivutoti bhikkhusaṅghena parivuto .
Abbhokāse nisinno hotīti migāramātu ratanapāsādapariveṇe abbhokāse upari appaṭicchanne okāse paññattavarabuddhāsane nisinno hoti .
Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtan ti atīva tuṇhībhūtaṃ , yato yato vā anuviloketi
M2.220 , tato tato tuṇhībhūtaṃ , tuṇhībhūtaṃ vācāya , puna tuṇhībhūtaṃ kāyena .Bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvāti taṃ parivāretvā nisinnaṃ anekasahassabhikkhuparimāṇaṃ tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ ‘‘ ettakā ettha sotāpannā , ettakā sakadāgāmino , ettakā anāgāmino ettakā āraddhavipassakā kalyāṇaputhujjanā , imassa bhikkhusaṅghassa kīdisī dhammadesanā sappāyā ’’ ti sappāyadhammadesanāparicchedanatthaṃ ito cito ca viloketvā .
Ye
P2.503 te , bhikkhave , kusalā dhammāti ye te ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena iṭṭhaphalaṭṭhena kosallasambhūtaṭṭhena ca kusalā sattatiṃsabodhipakkhiyadhammā , tajjotakā vā pariyattidhammā .Ariyā
V2.200 niyyānikā sambodhagāminoti upagantabbaṭṭhena ariyā , lokato niyyānaṭṭhena niyyānikā , sambodhasaṅkhātaṃ arahattaṃ gamanaṭṭhena sambodhagāmino .Tesaṃ vo bhikkhave … pe … savanāya , tesaṃ bhikkhave kusalānaṃ … pe … sambodhagāmīnaṃ kā upanisā , kiṃ kāraṇaṃ , kiṃ payojanaṃ tumhākaṃ savanāya , kimatthaṃ tumhe te dhamme suṇāthāti vuttaṃ hoti .
Yāvadeva dvayatānaṃ dhammānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇāyāti ettha yāvadevāti paricchedāvadhāraṇavacanaṃ .
Dve avayavā etesanti dvayā , dvayā eva dvayatā , tesaṃ dvayatānaṃ .
‘‘ Dvayānan ’’ tipi pāṭho .
Yathābhūtaṃ ñāṇāyāti aviparītañāṇāya .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yadetaṃ lokiyalokuttarādibhedena dvidhā vavatthitānaṃ dhammānaṃ vipassanāsaṅkhātaṃ yathābhūtañāṇaṃ , etadatthāya na ito bhiyyoti , savanena hi ettakaṃ hoti , taduttari visesādhigamo bhāvanāyāti .
Kiñca dvayataṃ vadethāti ettha pana sace , vo bhikkhave , siyā , kiñca tumhe , bhante , dvayataṃ vadethāti ayamadhippāyo .
Padattho pana ‘‘ kiñca dvayatābhāvaṃ vadethā ’’ ti .
(1) Tato bhagavā dvayataṃ dassento ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti evamādimāha .
Tattha dvayatānaṃ catusaccadhammānaṃ ‘‘ idaṃ dukkhaṃ , ayaṃ dukkhasamudayo ’’ ti evaṃ lokiyassa ekassa avayavassa sahetukassa vā dukkhassa dassanena ayaṃ ekānupassanā , itarā lokuttarassa dutiyassa avayavassa saupāyassa vā nirodhassa dassanena dutiyānupassanā .
Paṭhamā cettha tatiyacatutthavisuddhīhi hoti , dutiyā pañcamavisuddhiyā .
Evaṃ sammā dvayatānupassinoti iminā vuttanayena sammā dvayadhamme anupassantassa satiyā
M2.221 avippavāsena appamattassa , kāyikacetasikavīriyātāpena ātāpino kāye ca jīvite ca nirapekkhattāP2.504 , pahitattassa .Pāṭikaṅkhan ti icchitabbaṃ .
Diṭṭheva dhamme aññāti asmiṃyeva attabhāve arahattaṃ .
Sati vā upādisese anāgāmitāti ‘‘ upādisesan ’’ ti punabbhavavasena upādātabbakkhandhasesaṃ vuccati , tasmiṃ vā sati anāgāmibhāvo paṭikaṅkhoti dasseti .
Tattha kiñcāpi heṭṭhimaphalānipi evaṃ dvayatānupassinova honti , uparimaphalesu pana ussāhaṃ janento evamāha .
Idamavocātiādi saṅgītikārānaṃ vacanaṃ .
Tattha idan ti ‘‘ ye te , bhikkhave ’’ tiādivuttanidassanaṃ .
Etan ti idāni ‘‘ ye dukkhan ’’ ti evamādivattabbagāthābandhanidassanaṃ .
Imā ca gāthā catusaccadīpakattā vuttatthadīpikā eva , evaṃ santepi gāthārucikānaṃ pacchā āgatānaṃ pubbe vuttaṃ asamatthatāya anuggahetvā ‘‘ idāni yadi vadeyya sundaran ’’ ti ākaṅkhantānaṃ vikkhittacittānañca atthāya vuttā .
Visesatthadīpikā vāti avipassake
V2.201 vipassake ca dassetvā tesaṃ vaṭṭavivaṭṭadassanato , tasmā visesatthadassanatthameva vuttā .Esa nayo ito parampi gāthāvacanesu .
730. Tattha yattha cāti nibbānaṃ dasseti .
Nibbāne hi dukkhaṃ sabbaso uparujjhati , sabbappakāraṃ uparujjhati , sahetukaṃ uparujjhati , asesañca uparujjhati .
Tañca maggan ti tañca aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ .
731-3.
Cetovimuttihīnā te , atho paññāvimuttiyāti ettha arahattaphalasamādhi rāgavirāgā cetovimutti , arahattaphalapaññā avijjāvirāgā paññāvimuttīti veditabbā .
Taṇhācaritena vā appanājhānabalena kilese vikkhambhetvā adhigataṃ arahattaphalaṃ rāgavirāgā cetovimutti , diṭṭhicaritena upacārajjhānamattaṃ nibbattetvā vipassitvā adhigataṃ arahattaphalaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti .
Anāgāmiphalaṃ vā kāmarāgaṃ sandhāya rāgavirāgā cetovimutti , arahattaphalaṃ sabbappakārato avijjāvirāgā paññāvimuttīti .
Antakiriyāyāti vaṭṭadukkhassa antakaraṇatthāya
P2.505 .Jātijarūpagāti jātijaraṃ upagatā , jātijarāya vā upagatā , na parimuccanti jātijarāyāti evaṃ veditabbā .
Sesamettha ādito pabhuti pākaṭameva .
Gāthāpariyosāne ca saṭṭhimattā bhikkhū taṃ
M2.222 desanaṃ uggahetvā vipassitvā tasmiṃyeva āsane arahattaṃ pāpuṇiṃsu .Yathā cettha , evaṃ sabbavāresu .
(2) Ato eva bhagavā ‘‘ siyā aññenapi pariyāyenā ’’ tiādinā nayena nānappakārato dvayatānupassanaṃ āha .
Tattha dutiyavāre upadhipaccayāti sāsavakammapaccayā .
Sāsavakammañhi idha ‘‘ upadhī ’’ ti adhippetaṃ .
Asesavirāganirodhāti asesaṃ virāgena nirodhā , asesavirāgasaṅkhātā vā nirodhā .
734. Upadhinidānāti kammapaccayā .
Dukkhassa jātippabhavānupassīti vaṭṭadukkhassa jātikāraṇaṃ ‘‘ upadhī ’’ ti anupassanto .
Sesamettha pākaṭameva .
Evaṃ ayampi vāro cattāri saccāni dīpetvā arahattanikūṭeneva vutto .
Yathā cāyaṃ , evaṃ sabbavārā .
(3) Tattha tatiyavāre avijjāpaccayāti bhavagāmikammasambhāraavijjāpaccayā .
Dukkhaṃ pana sabbattha vaṭṭadukkhameva .
735. Jātimaraṇasaṃsāran ti
V2.202 khandhanibbattiṃ jātiṃ khandhabhedaṃ maraṇaṃ khandhapaṭipāṭiṃ saṃsārañca .Vajantīti gacchanti upenti .
Itthabhāvaññathābhāvan ti imaṃ manussabhāvaṃ ito avasesaaññanikāyabhāvañca .
Gatīti paccayabhāvo .
736. Avijjā hāyan ti avijjā hi ayaṃ .
Vijjāgatā ca ye sattāti ye ca arahattamaggavijjāya kilese vijjhitvā gatā khīṇāsavasattā .
Sesamuttānatthameva .
(4) Catutthavāre saṅkhārapaccayāti puññāpuññāneñjābhisaṅkhārapaccayā .
738-9.
Etamādīnavaṃ ñatvāti yadidaṃ dukkhaṃ saṅkhārapaccayā , etaṃ ādīnavanti ñatvā .
Sabbasaṅkhārasamathāti sabbesaṃ vuttappakārānaṃ saṅkhārānaṃ maggañāṇena samathā , upahatatāya phalasamatthatāyāti vuttaṃ hoti .
Saññānan ti kāmasaññādīnaṃ maggeneva uparodhanā .
Etaṃ ñatvā yathātathan ti etaṃ
P2.506 dukkhakkhayaṃ aviparītaṃ ñatvā .Sammaddasāti sammādassanā .
Sammadaññāyāti saṅkhataṃ aniccādito , asaṅkhatañca niccādito ñatvā .
Mārasaṃyogan ti tebhūmakavaṭṭaṃ .
Sesamuttānatthameva .
(5) Pañcamavāre
M2.223 viññāṇapaccayāti kammasahajātaabhisaṅkhāraviññāṇapaccayā . 741. Nicchātoti nittaṇho .
Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto hoti .
Sesaṃ pākaṭameva .
(6) Chaṭṭhavāre phassapaccayāti abhisaṅkhāraviññāṇasampayuttaphassapaccayāti attho .
Evaṃ ettha padapaṭipāṭiyā vattabbāni nāmarūpasaḷāyatanāni avatvā phasso vutto .
Tāni hi rūpamissakattā kammasampayuttāneva na honti , idañca vaṭṭadukkhaṃ kammato vā sambhaveyya kammasampayuttadhammato vāti .
742-3.
Bhavasotānusārinan ti taṇhānusārinaṃ .
Pariññāyāti tīhi pariññāhi parijānitvā .
Aññāyāti arahattamaggapaññāya ñatvā .
Upasame ratāti phalasamāpattivasena nibbāne ratā .
Phassābhisamayāti phassanirodhā .
Sesaṃ pākaṭameva .
(7) Sattamavāre
V2.203 vedanāpaccayāti kammasampayuttavedanāpaccayā . 744-5.
Adukkhamasukhaṃ sahāti adukkhamasukhena saha .
Etaṃ dukkhanti ñatvānāti etaṃ sabbaṃ vedayitaṃ ‘‘ dukkhakāraṇan ’’ ti ñatvā , vipariṇāmaṭṭhitiaññāṇadukkhatāhi vā dukkhaṃ ñatvā .
Mosadhamman ti nassanadhammaṃ .
Palokinan ti jarāmaraṇehi palujjanadhammaṃ .
Phussa phussāti udayabbayañāṇena phusitvā phusitvā .
Vayaṃ passan ti ante bhaṅgameva passanto .
Evaṃ tattha vijānatīti evaṃ tā vedanā vijānāti , tattha vā dukkhabhāvaṃ vijānāti .
Vedanānaṃ khayāti tato paraṃ maggañāṇena kammasampayuttānaṃ vedanānaṃ khayā .
Sesamuttānameva .
(8) Aṭṭhamavāre taṇhāpaccayāti kammasambhārataṇhāpaccayā
P2.507 . 747. Etamādīnavaṃ ñatvā , taṇhaṃ dukkhassa sambhavan ti etaṃ dukkhassa sambhavaṃ taṇhāya ādīnavaṃ ñatvā .
Sesamuttānameva .
(9) Navamavāre upādānapaccayāti kammasambhāraupādānapaccayā .
748-9.
Bhavoti
M2.224 vipākabhavo khandhapātubhāvo .Bhūto dukkhan ti bhūto sambhūto vaṭṭadukkhaṃ nigacchati .
Jātassa maraṇan ti yatrāpi ‘‘ bhūto sukhaṃ nigacchatī ’’ ti bālā maññanti , tatrāpi dukkhameva dassento āha –
‘‘ jātassa maraṇaṃ hotī ’’ ti .
Dutiyagāthāya yojanā – aniccādīhi sammadaññāya paṇḍitā upādānakkhayā jātikkhayaṃ nibbānaṃ abhiññāya na gacchanti punabbhavanti .
(10) Dasamavāre ārambhapaccayāti kammasampayuttavīriyapaccayā .
751. Anārambhe vimuttinoti anārambhe nibbāne vimuttassa .
Sesamuttānameva .
(11) Ekādasamavāre āhārapaccayāti kammasampayuttāhārapaccayā .
Aparo nayo – catubbidhā sattā rūpūpagā , vedanūpagā , saññūpagā , saṅkhārūpagāti .
Tattha ekādasavidhāya kāmadhātuyā sattā rūpūpagā kabaḷīkārāhārasevanato .
Rūpadhātuyā sattā aññatra asaññehi vedanūpagā phassāhārasevanato .
Heṭṭhā tividhāya arūpadhātuyā sattā saññūpagā saññābhinibbattamanosañcetanāhārasevanato
V2.204 .Bhavagge sattā saṅkhārūpagā saṅkhārābhinibbattaviññāṇāhārasevanatoti .
Evampi yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti , sabbaṃ āhārapaccayāti veditabbaṃ .
755. Ārogyan ti nibbānaṃ .
Saṅkhāya sevīti cattāro paccaye paccavekkhitvā sevamāno ,‘‘ pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasadhātuyo ’’ ti evaṃ vā lokaṃ saṅkhāya ‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’’ ti ñāṇena sevamāno .
Dhammaṭṭhoti catusaccadhamme ṭhito .
Saṅkhyaṃ nopetīti ‘‘ devo ’’ ti vā ‘‘ manusso ’’ ti vā ādikaṃ saṅkhyaṃ na gacchati .
Sesamuttānameva .
(12) Dvādasamavāre
P2.508 iñjitapaccayāti taṇhāmānadiṭṭhikammakilesaiñjitesu yato kutoci kammasambhāriñjitapaccayā . 757. Ejaṃ vossajjāti taṇhaṃ cajitvā .
Saṅkhāre uparundhiyāti kammaṃ kammasampayutte ca saṅkhāre nirodhetvā .
Sesamuttānameva .
(13) Terasamavāre
M2.225 nissitassa calitan ti taṇhāya taṇhādiṭṭhimānehi vā khandhe nissitassa sīhasutte ( saṃ . ni .3.78) devānaṃ viya bhayacalanaṃ hoti .Sesamuttānameva .
(14) Cuddasamavāre rūpehīti rūpabhavehi rūpasamāpattīhi vā .
Arūpāti arūpabhavā arūpasamāpattiyo vā .
Nirodhoti nibbānaṃ .
761. Maccuhāyinoti maraṇamaccu kilesamaccu devaputtamaccuhāyino , tividhampi taṃ maccuṃ hitvā gāminoti vuttaṃ hoti .
Sesamuttānameva .
(15) Pannarasamavāre yan ti nāmarūpaṃ sandhāyāha .
Tañhi lokena dhuvasubhasukhattavasena ‘‘ idaṃ saccan ’’ ti upanijjhāyitaṃ diṭṭhamālokitaṃ .
Tadamariyānan ti idaṃ ariyānaṃ , anunāsikaikāralopaṃ katvā vuttaṃ .
Etaṃ musāti etaṃ dhuvādivasena gahitampi musā , na tādisaṃ hotīti .
Puna yan ti nibbānaṃ sandhāyāha .
Tañhi lokena rūpavedanādīnamabhāvato ‘‘ idaṃ musā natthi kiñcī ’’ ti upanijjhāyitaṃ .
Tadamariyānaṃ etaṃ saccan ti taṃ idaṃ ariyānaṃ etaṃ nikkilesasaṅkhātā subhabhāvā , pavattidukkhapaṭipakkhasaṅkhātā sukhabhāvā , accantasantisaṅkhātā
V2.205 niccabhāvā ca anapagamanena paramatthato ‘‘ saccan ’’ ti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ . 762-3.
Anattani attamānin ti anattani nāmarūpe attamāniṃ .
Idaṃ saccanti maññatīti idaṃ nāmarūpaṃ dhuvādivasena ‘‘ saccan ’’ ti maññati .
Yena yena hīti yena yena rūpe vā vedanāya vā ‘‘ mama rūpaṃ , mama vedanā ’’ tiādinā nayena maññanti .
Tato tan ti tato maññitākārā taṃ nāmarūpaṃ hoti aññathā .
Kiṃ kāraṇaṃ ?
Tañhi tassa musā hoti , yasmā taṃ yathāmaññitākārā
P2.509 musā hoti , tasmā aññathā hotīti attho .Kasmā pana musā hotīti ?
Mosadhammañhi ittaraṃ , yasmā yaṃ ittaraṃ parittapaccupaṭṭhānaṃ , taṃ mosadhammaṃ nassanadhammaṃ hoti , tathārūpañca nāmarūpanti .
Saccābhisamayāti saccāvabodhā .
Sesamuttānameva .
(16) Soḷasamavāre yan ti chabbidhamiṭṭhārammaṇaṃ sandhāyāha .
Tañhi lokena salabhamacchamakkaṭādīhi padīpabaḷisalepādayo viya ‘‘ idaṃ sukhan ’’ ti
M2.226 upanijjhāyitaṃ .Tadamariyānaṃ etaṃ dukkhan ti taṃ idaṃ ariyānaṃ ‘‘ kāmā hi citrā madhurā manoramā , virūparūpena mathenti cittan ’’ tiādinā ( su . ni .50; cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 136) nayena ‘‘ etaṃ dukkhan ’’ ti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ .
Puna yan ti nibbānameva sandhāyāha .
Tañhi lokena kāmaguṇābhāvā ‘‘ dukkhan ’’ ti upanijjhāyitaṃ .
Tadamariyānan ti taṃ idaṃ ariyānaṃ paramatthasukhato ‘‘ etaṃ sukhan ’’ ti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ .
765-6.
Kevalāti anavasesā .
Iṭṭhāti icchitā patthitā .
Kantāti piyā .
Manāpāti manavuḍḍhikarā .
Yāvatatthīti vuccatīti yāvatā ete cha ārammaṇā atthīti vuccanti .
Vacanabyattayo veditabbo .
Ete voti ettha voti nipātamattaṃ .
767-8.
Sukhanti diṭṭhamariyehi , sakkāyassuparodhanan ti ‘‘ sukha ’’ miti ariyehi pañcakkhandhanirodho diṭṭho , nibbānanti vuttaṃ hoti .
Paccanīkamidaṃ hotīti paṭilomamidaṃ dassanaṃ hoti .
Passatan ti passantānaṃ , paṇḍitānanti vuttaṃ hoti .
Yaṃ pareti ettha yan ti vatthukāme sandhāyāha .
Puna yaṃ pareti ettha nibbānaṃ .
769-71.
Passāti sotāraṃ ālapati .
Dhamman ti nibbānadhammaṃ .
Sampamūḷhetthaviddasūti sampamūḷhā ettha aviddasū bālā .
Kiṃkāraṇaṃ sampamūḷhā ?
Nivutānaṃ tamo hoti
P2.510 , andhakāro apassataṃV2.206 , bālānaṃ avijjāya nivutānaṃ otthaṭānaṃ andhabhāvakaraṇo tamo hoti , yena nibbānadhammaṃ daṭṭhuṃ na sakkonti .Satañca vivaṭaṃ hoti , āloko passatāmivāti satañca sappurisānaṃ paññādassanena passataṃ ālokova vivaṭaṃ hoti nibbānaṃ .
Santike na vijānanti , magā dhammassakovidāti yaṃ attano sarīre tacapañcakamattaṃ paricchinditvā anantarameva adhigantabbato , attano khandhānaṃ vā nirodhamattato santike nibbānaṃ , taṃ evaṃ santike santampi na vijānanti magabhūtā janā maggāmaggadhammassa saccadhammassa vā akovidā , sabbathā bhavarāga … pe … susambudho .
Tattha māradheyyānupannehīti tebhūmakavaṭṭaṃ anupannehi .
772. Pacchimagāthāya
M2.227 sambandho ‘‘ evaṃ asusambudhaṃ ko nu aññatra mariyehī ’’ ti .Tassattho – ṭhapetvā ariye ko nu añño nibbānapadaṃ jānituṃ arahati , yaṃ padaṃ catutthena ariyamaggena sammadaññāya anantarameva anāsavā hutvā kilesaparinibbānena parinibbanti , sammadaññāya vā anāsavā hutvā ante anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbantīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi .
Attamanāti tuṭṭhamanā .
Abhinandun ti abhinandiṃsu .
Imasmiñca pana veyyākaraṇasmin ti imasmiṃ soḷasame veyyākaraṇe .
Bhaññamāneti bhaṇiyamāne .
Sesaṃ pākaṭameva .
Evaṃ sabbesupi soḷasasu veyyākaraṇesu saṭṭhimatte saṭṭhimatte katvā saṭṭhiadhikānaṃ navannaṃ bhikkhusatānaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu , soḷasakkhattuṃ cattāri cattāri katvā catusaṭṭhi saccānettha veneyyavasena nānappakārato desitānīti .
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Suttanipāta-aṭṭhakathāya dvayatānupassanāsuttavaṇṇanā
Niṭṭhittā .
Niṭṭhito ca tatiyo vaggo atthavaṇṇanānayato , nāmena
Mahāvaggoti .