8. Dhammasutta- ( nāvāsutta ) -vaṇṇanā
319. Yasmā
V2.55 hi dhamman ti dhammasuttaṃ ,‘‘ nāvāsuttan ’’ tipi vuccati .Kā uppatti ?
Idaṃ suttaṃ āyasmantaṃ sāriputtattheraṃ ārabbha vuttaṃ .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana dvinnaṃ aggasāvakānaṃ uppattito pabhuti veditabbo .
Seyyathidaṃ – anuppanne
P1.326 kira bhagavati dve aggasāvakā ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā devaloke nibbattā .Tesaṃ paṭhamo cavitvā rājagahassa avidūre upatissagāmo nāma brāhmaṇānaṃ bhogagāmo atthi , tattha saṭṭhiadhikapañcakoṭisatadhanavibhavassa gāmasāmino brāhmaṇassa rūpasārī nāma brāhmaṇī , tassā kucchiyaṃ paṭisandhiṃ aggahesi .
Dutiyo tassevāvidūre kolitagāmo nāma brāhmaṇānaṃ bhogagāmo atthi .
Tattha tathārūpavibhavasseva gāmasāmino brāhmaṇassa moggallānī nāma brāhmaṇī , tassā kucchiyaṃ taṃ divasameva paṭisandhiṃ aggahesi .
Evaṃ tesaṃ ekadivasameva paṭisandhiggahaṇañca gabbhavuṭṭhānañca ahosi .
Ekadivaseyeva ca nesaṃ ekassa upatissagāme jātattā upatisso , ekassa kolitagāme jātattā kolitoti nāmamakaṃsu .
Te
M2.61 sahapaṃsuṃ kīḷantā sahāyakā anupubbena vuḍḍhiṃ pāpuṇiṃsu , ekamekassa ca pañcapañcamāṇavakasatāni parivārā ahesuṃ .Te uyyānaṃ vā nadītitthaṃ vā gacchantā saparivārāyeva gacchanti .
Eko pañcahi suvaṇṇasivikāsatehi , dutiyo pañcahi ājaññarathasatehi .
Tadā ca rājagahe kālānukālaṃ giraggasamajjo nāma hoti .
Sāyanhasamaye nagaravemajjhe yattha sakalaaṅgamagadhavāsino abhiññātā khattiyakumārādayo sannipatitvā supaññattesu mañcapīṭhādīsu nisinnā samajjavibhūtiṃ passanti .
Atha te sahāyakā tena parivārena saddhiṃ tattha gantvā paññattāsanesu nisīdiṃsu .
Tato upatisso samajjavibhūtiṃ passanto mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ disvā ‘‘ ettako janakāyo vassasataṃ appatvāva marissatī ’’ ti cintesi .
Tassa maraṇaṃ āgantvā nalāṭante patiṭṭhitaṃ viya ahosi , tathā kolitassa .
Tesaṃ anekappakāresu naṭesu naccantesu dassanamattepi cittaṃ na nami , aññadatthu saṃvegoyeva udapādi .
Atha vuṭṭhite samajje pakkantāya parisāya sakaparivārena pakkantesu tesu sahāyesu kolito
V2.56 upatissaṃ pucchi –‘‘ kiṃ , samma , nāṭakādidassanena tava pamodanamattampi
P1.327 nāhosī ’’ ti ?So tassa taṃ pavattiṃ ārocetvā tampi tatheva paṭipucchi .
Sopi tassa attano pavattiṃ ārocetvā ‘‘ ehi , samma , pabbajitvā amataṃ gavesāmā ’’ ti āha .
‘‘ Sādhu sammā ’’ ti upatisso taṃ sampaṭicchi .
Tato dvepi janā taṃ sampattiṃ chaḍḍetvā punadeva rājagahamanuppattā .
Tena ca samayena rājagahe sañcayo nāma paribbājako paṭivasati .
Te tassa santike pañcahi māṇavakasatehi saddhiṃ pabbajitvā katipāheneva tayo vede sabbañca paribbājakasamayaṃ uggahesuṃ .
Te tesaṃ satthānaṃ ādimajjhapariyosānaṃ upaparikkhantā pariyosānaṃ adisvā ācariyaṃ pucchiṃsu –
‘‘ imesaṃ satthānaṃ ādimajjhaṃ dissati , pariyosānaṃ pana na dissati ‘ idaṃ nāma imehi satthehi pāpuṇeyyāti , yato uttari pāpuṇitabbaṃ natthī ’’’ ti .
Sopi āha –
‘‘ ahampi tesaṃ tathāvidhaṃ pariyosānaṃ na passāmī ’’ ti .
Te āhaṃsu –
‘‘ tena hi mayaṃ imesaṃ pariyosānaṃ gavesāmā ’’ ti .
Te ācariyo ‘‘ yathāsukhaṃ gavesathā ’’ ti āha .
Evaṃ te tena anuññātā amataṃ gavesamānā āhiṇḍantā jambudīpe pākaṭā ahesuṃ .
Tehi khattiyapaṇḍitādayo pañhaṃ puṭṭhā uttaruttariṃ na sampāyanti .
‘‘ Upatisso
M2.62 kolito ’’ ti vutte pana ‘‘ ke ete , na kho mayaṃ jānāmā ’’ ti bhaṇantā natthi , evaṃ vissutā ahesuṃ .Evaṃ tesu amatapariyesanaṃ caramānesu amhākaṃ bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena rājagahamanuppatto .
Te ca paribbājakā sakalajambudīpaṃ caritvā tiṭṭhatu amataṃ , antamaso pariyosānapañhavissajjanamattampi alabhantā punadeva rājagahaṃ agamaṃsu .
Atha kho āyasmā assaji pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvāti yāva tesaṃ pabbajjā , tāva sabbaṃ pabbajjākkhandhake ( mahāva .60) āgatanayeneva vitthārato daṭṭhabbaṃ .
Evaṃ pabbajitesu tesu dvīsu sahāyakesu āyasmā sāriputto aḍḍhamāsena
P1.328 sāvakapāramīñāṇaṃ sacchākāsi .So yadā assajittherena saddhiṃ ekavihāre vasati , tadā bhagavato upaṭṭhānaṃ gantvā anantaraṃ therassa upaṭṭhānaṃ gacchati ‘‘ pubbācariyo me ayamāyasmā , etamahaṃ nissāya bhagavato sāsanaṃ aññāsin ’’ ti gāravena .
Yadā pana assajittherena saddhiṃ ekavihāre na vasati , tadā yassaṃ disāyaṃ thero vasati , taṃ disaṃ oloketvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggayha namassati .
Taṃ disvā keci bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ –
‘‘ sāriputto aggasāvako hutvā disaṃ namassati , ajjāpi maññe brāhmaṇadiṭṭhi appahīnā ’’ ti .
Atha bhagavā dibbāya sotadhātuyā taṃ kathāsallāpaṃ sutvā paññattavarabuddhāsane nisinnaṃyeva attānaṃ dassento bhikkhū āmantesi –
‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti
V2.57 ?Te taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu .
Tato bhagavā ‘‘ na , bhikkhave , sāriputto disaṃ namassati , yaṃ nissāya sāsanaṃ aññāsi , taṃ attano ācariyaṃ vandati namassati sammāneti , ācariyapūjako , bhikkhave , sāriputto ’’ ti vatvā tattha sannipatitānaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi .
Tattha yasmā hi dhammaṃ puriso vijaññāti yato puggalā piṭakattayappabhedaṃ pariyattidhammaṃ vā , pariyattiṃ sutvā adhigantabbaṃ navalokuttarappabhedaṃ paṭivedhadhammaṃ vā puriso vijaññā jāneyya vedeyya .
‘‘ Yassā ’’ tipi pāṭho , so evattho .
Indaṃva naṃ devatā pūjayeyyāti yathā sakkaṃ devānamindaṃ dvīsu devalokesu devatā pūjenti , evaṃ so puggalo taṃ puggalaṃ kālasseva vuṭṭhāya upāhanaomuñcanādiṃ sabbaṃ vattapaṭivattaṃ karonto
M2.63 pūjeyya sakkareyya garukareyya .Kiṃ kāraṇaṃ ?
So pūjito … pe … pātukaroti dhammaṃ , so ācariyo evaṃ pūjito tasmiṃ antevāsimhi pasannacitto pariyattipaṭivedhavasena bahussuto desanāvaseneva pariyattidhammañca , desanaṃ sutvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā adhigantabbaṃ paṭivedhadhammañca
P1.329 pātukaroti deseti , desanāya vā pariyattidhammaṃ , upamāvasena attanā adhigatapaṭivedhadhammaṃ pātukaroti . 320. Tadaṭṭhikatvāna nisamma dhīroti evaṃ pasannena ācariyena pātukataṃ dhammaṃ aṭṭhikatvāna suṇitvā upadhāraṇasamatthatāya dhīro puriso .
Dhammānudhammaṃ paṭipajjamānoti lokuttaradhammassa anulomattā anudhammabhūtaṃ vipassanaṃ bhāvayamāno .
Viññū vibhāvī nipuṇo ca hotīti viññutāsaṅkhātāya paññāya adhigamena viññū , vibhāvetvā paresampi pākaṭaṃ katvā ñāpanasamatthatāya vibhāvī , paramasukhumatthapaṭivedhatāya nipuṇo ca hoti .
Yo tādisaṃ bhajati appamattoti yo tādisaṃ pubbe vuttappakāraṃ bahussutaṃ appamatto tappasādanaparo hutvā bhajati .
321. Evaṃ paṇḍitācariyasevanaṃ pasaṃsitvā idāni bālācariyasevanaṃ nindanto ‘‘ khuddañca bālan ’’ ti imaṃ gāthamāha .
Tattha khuddan ti khuddena kāyakammādinā samannāgataṃ , paññābhāvato bālaṃ .
Anāgatatthan ti anadhigatapariyattipaṭivedhatthaṃ .
Usūyakan ti issāmanakatāya antevāsikassa vuḍḍhiṃ asahamānaṃ .
Sesamettha pākaṭameva padato .
Adhippāyato pana yo bahucīvarādilābhī ācariyo antevāsikānaṃ cīvarādīni na sakkoti dātuṃ , dhammadāne pana aniccadukkhānattavacanamattampi na sakkoti .
Etehi khuddatādidhammehi samannāgatattā taṃ khuddaṃ bālaṃ anāgatatthaṃ usūyakaṃ ācariyaṃ upasevamāno ‘‘ pūtimacchaṃ kusaggenā ’’ ti ( itivu .76; jā .1.15.183) vuttanayena sayampi bālo hoti .
Tasmā idha sāsane kiñci appamattakampi
V2.58 pariyattidhammaṃ paṭivedhadhammaṃ vā avibhāvayitvā ca avijānitvā ca yassa dhammesu kaṅkhā , taṃ ataritvā maraṇaṃ upetīti evamassa attho veditabbo . 322-3.
Idāni tassevatthassa pākaṭakaraṇatthaṃ ‘‘ yathā naro ’’ ti gāthādvayamāha .
Tattha āpagan ti nadiṃ .
Mahodakan ti bahuudakaṃ .
Salilan ti ito
M2.64 cito ca gataṃ , vitthiṇṇanti vuttaṃP1.330 hoti .‘‘ Saritan ’’ tipi pāṭho , so evattho .
Sīghasotan ti hārahārikaṃ , vegavatinti vuttaṃ hoti .
Kiṃ soti ettha ‘‘ so vuyhamāno ’’ ti iminā ca sokārena tassa narassa niddiṭṭhattā nipātamatto sokāro .
Kiṃ sūti vuttaṃ hoti yathā ‘‘ na bhavissāmi nāma so , vinassissāmi nāma so ’’ ti .
Dhamman ti pubbe vuttaṃ duvidhameva .
Anisāmayatthan ti anisāmetvā atthaṃ .
Sesamettha pākaṭameva padato .
Adhippāyato pana yathā yo kocideva naro vuttappakāraṃ nadiṃ otaritvā tāya nadiyā vuyhamāno anusotagāmī sotameva anugacchanto pare pāratthike kiṃ sakkhati pāraṃ netuṃ .
‘‘ Sakkatī ’’ tipi pāṭho .
Tatheva duvidhampi dhammaṃ attano paññāya avibhāvayitvā bahussutānañca santike atthaṃ anisāmetvā sayaṃ avibhāvitattā ajānanto anisāmitattā ca avitiṇṇakaṅkho pare kiṃ sakkhati nijjhāpetuṃ pekkhāpetunti evamettha attho daṭṭhabbo .
‘‘ So vata , cunda , attanā palipapalipanno ’’ tiādikañcettha ( ma . ni .1.87) suttapadaṃ anussaritabbaṃ .
324-5.
Evaṃ bālasevanāya bālassa paraṃ nijjhāpetuṃ asamatthatāya pākaṭakaraṇatthaṃ upamaṃ vatvā idāni ‘‘ yo tādisaṃ bhajati appamatto ’’ ti ettha vuttassa paṇḍitassa pare nijjhāpetuṃ samatthatāya pākaṭakaraṇatthaṃ ‘‘ yathāpi nāvan ’’ ti gāthādvayamāha .
Tattha phiyenāti dabbipadarena .
Rittenāti veḷudaṇḍena .
Tatthāti tassaṃ nāvāyaṃ .
Tatrūpayaññūti tassā nāvāya āharaṇapaṭiharaṇādiupāyajānanena maggapaṭipādanena upāyaññū .
Sikkhitasikkhatāya sukusalahatthatāya ca kusalo .
Uppannupaddavapaṭikārasamatthatāya mutīmā .
Vedagūti vedasaṅkhātehi catūhi maggañāṇehi gato .
Bhāvitattoti tāyeva maggabhāvanāya bhāvitacitto .
Bahussutoti pubbe vuttanayeneva .
Avedhadhammoti aṭṭhahi lokadhammehi
P1.331 akampaniyasabhāvo .Sotāvadhānūpanisūpapanneti sotaodahanena ca maggaphalānaṃ upanissayena ca upapanne .
Sesaṃ uttānapadatthameva .
Adhippāyayojanāpi sakkā purimanayeneva jānitunti na vitthāritā .
326. Evaṃ
V2.59M2.65 paṇḍitassa pare nijjhāpetuṃ samatthabhāvapākaṭakaraṇatthaṃ upamaṃ vatvā tassā paṇḍitasevanāya niyojento ‘‘ tasmā have ’’ ti imaṃ avasānagāthamāha .Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yasmā upanissayasampannā paṇḍitasevanena visesaṃ pāpuṇanti , tasmā have sappurisaṃ bhajetha .
Kīdisaṃ sappurisaṃ bhajetha ?
Medhāvinañceva bahussutañca , paññāsampattiyā ca medhāvinaṃ vuttappakārasutadvayena ca bahussutaṃ .
Tādisañhi bhajamāno tena bhāsitassa dhammassa aññāya atthaṃ evaṃ ñatvā ca yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāno tāya paṭipattiyā paṭivedhavasena viññātadhammo so maggaphalanibbānappabhedaṃ lokuttara sukhaṃ labhetha adhigaccheyya pāpuṇeyyāti arahattanikūṭena desanaṃ samāpesīti .
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Suttanipāta-aṭṭhakathāya dhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .