7. Brāhmaṇadhammikasuttavaṇṇanā
Evaṃ
V2.44 me sutan ti brāhmaṇadhammikasuttaṃ .Kā uppatti ?
Ayameva yāssa nidāne ‘‘ atha kho sambahulā ’’ tiādinā nayena vuttā .
Tattha
P1.313 sambahulāti bahū aneke .Kosalakāti kosalaraṭṭhavāsino .
Brāhmaṇamahāsālāti jātiyā brāhmaṇā mahāsāratāya mahāsālā .
Yesaṃ kira nidahitvā ṭhapitaṃyeva asītikoṭisaṅkhyaṃ dhanamatthi , te ‘‘ brāhmaṇamahāsālā ’’ ti vuccanti .
Ime ca tādisā , tena vuttaṃ ‘‘ brāhmaṇamahāsālā ’’ ti .
Jiṇṇāti jajjarībhūtā jarāya khaṇḍiccādibhāvamāpāditā .
Vuḍḍhāti aṅgapaccaṅgānaṃ vuḍḍhimariyādaṃ pattā .
Mahallakāti jātimahallakatāya samannāgatā , cirakālappasutāti vuttaṃ hoti .
Addhagatāti addhānaṃ gatā , dve tayo rājaparivaṭṭe atītāti adhippāyo .
Vayo anuppattāti pacchimavayaṃ sampattā .
Apica jiṇṇāti porāṇā , cirakālappavattakulanvayāti vuttaṃ hoti .
Vuḍḍhāti sīlācārādiguṇavuḍḍhiyuttā .
Mahallakāti vibhavamahantatāya samannāgatā mahaddhanā mahābhogā .
Addhagatāti maggapaṭipannā brāhmaṇānaṃ vatacariyādimariyādaṃ avītikkamma caramānā .
Vayo anuppattāti jātivuḍḍhabhāvampi antimavayaṃ anuppattāti evampettha yojanā veditabbā .
Sesamettha pākaṭameva .
Bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsūti khamanīyādīni pucchantā aññamaññaṃ samappavattamodā ahesuṃ .
Yāya ca ‘‘ kacci bhoto gotamassa khamanīyaṃ , kacci yāpanīyaṃ , appābādhaṃ , appātaṅkaṃ , balaṃ , lahuṭṭhānaṃ , phāsuvihāro ’’ tiādikāya kathāya sammodiṃsu , taṃ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ arahato ca sammodanīyaṃ , atthabyañjanamadhuratāya sucirampi
M2.49 kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ arahato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ .Suyyamānasukhato ca sammodanīyaṃ , anussariyamānasukhato sāraṇīyaṃ , tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ , atthaparisuddhatāya sāraṇīyanti evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ
P1.314 vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhāpetvā yenatthena āgatā , taṃ pucchitukāmā ekamantaṃ nisīdiṃsu .Taṃ –
‘‘ Na pacchato na purato , nāpi āsannadūrato ;
Na passe nāpi paṭivāte , na cāpi oṇatuṇṇate ’’ ti .
–
Ādinā
V2.45 nayena maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ vuttameva .Evaṃ ekamantaṃ nisinnā kho te brāhmaṇamahāsālā bhagavantaṃ etadavocuṃ –
‘‘ kiṃ tan ’’ ti ?
‘‘ Sandissanti nu kho ’’ tiādi .
Taṃ sabbaṃ uttānatthameva .
Kevalañhettha brāhmaṇānaṃ brāhmaṇadhammeti desakālādidhamme chaḍḍetvā yo brāhmaṇadhammo , tasmiṃyeva .
Tena hi brāhmaṇāti yasmā maṃ tumhe yācittha , tasmā brāhmaṇā suṇātha , sotaṃ odahatha , sādhukaṃ manasi karotha , yoniso manasi karotha .
Tathā payogasuddhiyā suṇātha , āsayasuddhiyā sādhukaṃ manasi karotha .
Avikkhepena suṇātha , paggahena sādhukaṃ manasi karothātiādinā nayena etesaṃ padānaṃ pubbe avuttopi adhippāyo veditabbo .
Atha bhagavatā vuttaṃ taṃ vacanaṃ sampaṭicchantā ‘‘ evaṃ bho ’’ ti kho te brāhmaṇamahāsālā bhagavato paccassosuṃ , bhagavato vacanaṃ abhimukhā hutvā assosuṃ .
Atha vā paṭissuṇiṃsu .
‘‘ Suṇātha sādhukaṃ manasi karothā ’’ ti vuttamatthaṃ kattukāmatāya paṭijāniṃsūti vuttaṃ hoti .
Atha tesaṃ evaṃ paṭissutavataṃ bhagavā etadavoca –
‘‘ kiṃ tan ’’ ti ?
‘‘ Isayo pubbakā ’’ tiādi .
287. Tattha paṭhamagāthāya tāva saññatattāti sīlasaṃyamena saṃyatacittā .
Tapassinoti indriyasaṃvaratapayuttā .
Attadatthamacārisun ti mantajjhenabrahmavihārabhāvanādiṃ attano atthaṃ akaṃsu .
Sesaṃ pākaṭameva .
288. Dutiyagāthādīsupi ayaṃ saṅkhepavaṇṇanā – na pasū brāhmaṇānāsun ti porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ pasū na āsuṃ , na te pasupariggahamakaṃsu .
Na hiraññaṃ na dhāniyan ti hiraññañca
P1.315 brāhmaṇānaṃ antamaso jatumāsakopi nāhosiM2.50 , tathā vīhisāliyavagodhūmādi pubbaṇṇāparaṇṇabhedaṃ dhāniyampi tesaṃ nāhosi .Te hi nikkhittajātarūparajatā asannidhikārakāva hutvā kevalaṃ sajjhāyadhanadhaññā attano mantajjhenasaṅkhāteneva dhanena dhaññena ca samannāgatā ahesuṃ .
Yo cāyaṃ mettādivihāro seṭṭhattā anugāmikattā ca brahmanidhīti vuccati , tañca brahmaṃ nidhimapālayuṃ sadā tassa bhāvanānuyogena .
289. Evaṃ vihārīnaṃ yaṃ nesaṃ pakataṃ āsi , yaṃ etesaṃ pakataṃ ete brāhmaṇe uddissa kataṃ ahosi .
Dvārabhattaṃ upaṭṭhitan ti ‘‘ brāhmaṇānaṃ dassāmā ’’ ti sajjetvā tehi tehi dāyakehi attano attano gharadvāre ṭhapitabhattaṃ .
Saddhāpakatan ti saddhāya pakataṃ , saddhādeyyanti vuttaṃ hoti .
Esānan ti esantīti esā , tesaṃ esānaṃ , esamānānaṃ pariyesamānānanti vuttaṃ hoti .
Dātaveti
V2.46 dātabbaṃ .Tadamaññisun ti taṃ amaññiṃsu , taṃ dvāre sajjetvā ṭhapitaṃ bhattaṃ saddhādeyyaṃ pariyesamānānaṃ etesaṃ brāhmaṇānaṃ dātabbaṃ amaññiṃsu dāyakā janā , na tato paraṃ .
Anatthikā hi te aññena ahesuṃ , kevalaṃ ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭhāti adhippāyo .
290. Nānārattehīti nānāvidharāgarattehi vatthehi vicitrattharaṇatthatehi , sayanehi ekabhūmikadvibhūmikādipāsādavarehi .
Āvasathehīti evarūpehi upakaraṇehi .
Phītā janapadā raṭṭhā ekekappadesabhūtā janapadā ca keci keci sakalaraṭṭhā ca ‘‘ namo brāhmaṇānan ’’ ti sāyaṃ pātaṃ brāhmaṇe deve viya namassiṃsu .
291. Te evaṃ namassiyamānā lokena avajjhā brāhmaṇā āsuṃ , na kevalañca avajjhā , ajeyyā vihiṃsitumpi anabhibhavanīyattā ajeyyā ca ahesuṃ .
Kiṃ kāraṇā ?
Dhammarakkhitā , yasmā dhammena rakkhitā .
Te hi pañca varasīladhamme rakkhiṃsu ,‘‘ dhammo have rakkhati dhammacārin ’’ ti ( jā .1.10.102;1.15.385) dhammarakkhitā hutvā avajjhā ajeyyā ca ahesunti
P1.316 adhippāyo .Na ne koci nivāresīti te brāhmaṇe kulānaṃ dvāresu sabbaso bāhiresu ca abbhantaresu ca sabbadvāresu yasmā tesu piyasammatesu varasīlasamannāgatesu
M2.51 mātāpitūsu viya ativissatthā manussā ahesuṃ , tasmā ‘‘ idaṃ nāma ṭhānaṃ tayā na pavisitabban ’’ ti na koci nivāresi . 292. Evaṃ dhammarakkhitā kuladvāresu anivāritā carantā aṭṭha ca cattālīsañcāti aṭṭhacattālīsaṃ vassāni kumārabhāvato pabhuti caraṇena komāraṃ brahmacariyaṃ cariṃsu te .
Yepi brāhmaṇacaṇḍālā ahesuṃ , ko pana vādo brahmasamādīsūti evamettha adhippāyo veditabbo .
Evaṃ brahmacariyaṃ carantā eva hi vijjācaraṇapariyeṭṭhiṃ acaruṃ brāhmaṇā pure , na abrahmacārino hutvā .
Tattha vijjāpariyeṭṭhīti mantajjhenaṃ .
Vuttañcetaṃ ‘‘ so aṭṭhacattālīsa vassāni komāraṃ brahmacariyaṃ carati mante adhīyamāno ’’ ti ( a . ni .5.192).
Caraṇapariyeṭṭhīti sīlarakkhaṇaṃ .
‘‘ Vijjācaraṇapariyeṭṭhun ’’ tipi pāṭho , vijjācaraṇaṃ pariyesituṃ acarunti attho .
293. Yathāvuttañca kālaṃ brahmacariyaṃ caritvā tato paraṃ gharāvāsaṃ kappentāpi na brāhmaṇā aññamagamuṃ khattiyaṃ vā vessādīsu aññataraṃ vā , ye ahesuṃ devasamā vā mariyādā vāti adhippāyo .
Tathā sataṃ vā sahassaṃ vā datvā napi bhariyaṃ kiṇiṃsu te , seyyathāpi etarahi ekacce kiṇanti .
Te hi dhammena dāraṃ pariyesanti .
Kathaṃ ?
Aṭṭhacattālīsaṃ vassāni brahmacariyaṃ
V2.47 caritvā brāhmaṇā kaññābhikkhaṃ āhiṇḍanti –‘‘ ahaṃ aṭṭhacattālīsa vassāni ciṇṇabrahmacariyo , yadi vayappattā dārikā atthi , detha me ’’ ti .
Tato yassa vayappattā dārikā hoti , so taṃ alaṅkaritvā nīharitvā dvāre ṭhitasseva brāhmaṇassa hatthe udakaṃ āsiñcanto ‘‘ imaṃ te , brāhmaṇa , bhariyaṃ posāvanatthāya dammī ’’ ti
P1.317 vatvā deti .Kasmā pana te evaṃ ciraṃ brahmacariyaṃ caritvāpi dāraṃ pariyesanti , na yāvajīvaṃ brahmacārino hontīti ?
Micchādiṭṭhivasena .
Tesañhi evaṃdiṭṭhi hoti –
‘‘ yo puttaṃ na uppādeti , so kulavaṃsacchedakaro hoti , tato niraye paccatī ’’ ti .
Cattāro kira abhāyitabbaṃ bhāyanti gaṇḍuppādo kikī kuntanī brāhmaṇāti .
Gaṇḍuppādā kira mahāpathaviyā khayabhayena
M2.52 mattabhojino honti , na bahuṃ mattikaṃ khādanti .Kikī sakuṇikā ākāsapatanabhayena aṇḍassa upari uttānā seti .
Kuntanī sakuṇikā pathavikampanabhayena pādehi bhūmiṃ na suṭṭhu akkamati .
Brāhmaṇā kulavaṃsūpacchedabhayena dāraṃ pariyesanti .
Āha cettha –
‘‘ Gaṇḍuppādo kikī ceva , kuntī brāhmaṇadhammiko ;
Ete abhayaṃ bhāyanti , sammūḷhā caturo janā ’’ ti .
Evaṃ dhammena dāraṃ pariyesitvāpi ca sampiyeneva saṃvāsaṃ saṅgantvā samarocayuṃ , sampiyeneva aññamaññaṃ pemeneva kāyena ca cittena ca missībhūtā saṅghaṭitā saṃsaṭṭhā hutvā saṃvāsaṃ samarocayuṃ , na appiyena na niggahena cāti vuttaṃ hoti .
294. Evaṃ sampiyeneva saṃvāsaṃ karontāpi ca aññatra tamhāti , yo so utusamayo , yamhi samaye brāhmaṇī brāhmaṇena upagantabbā , aññatra tamhā samayā ṭhapetvā taṃ samayaṃ ututo virataṃ utuveramaṇiṃ pati bhariyaṃ , yāva puna so samayo āgacchati , tāva aṭṭhatvā antarāyeva .
Methunaṃ dhamman ti methunāya dhammāya .
Sampadānavacanapattiyā kiretaṃ upayogavacanaṃ .
Nāssu gacchantīti neva gacchanti .
Brāhmaṇāti ye honti devasamā ca mariyādā cāti adhippāyo .
295. Avisesena pana sabbepi brahmacariyañca … pe … avaṇṇayuṃ .
Tattha brahmacariyan ti methunavirati .
Sīlan ti sesāni cattāri sikkhāpadāni .
Ajjavan ti ujubhāvo , atthato asaṭhatā
V2.48 amāyāvitā ca .Maddavan ti
P1.318 mudubhāvo , atthato atthaddhatā anatimānitā ca .Tapoti indriyasaṃvaro .
Soraccan ti suratabhāvo sukhasīlatā appaṭikūlasamācāratā .
Avihiṃsāti pāṇiādīhi avihesikajātikatā sakaruṇabhāvo .
Khantīti adhivāsanakkhanti .
Iccete guṇe avaṇṇayuṃ .
Yepi nāsakkhiṃsu sabbaso paṭipattiyā ārādhetuṃ , tepi tattha sāradassino hutvā vācāya vaṇṇayiṃsu pasaṃsiṃsu .
296. Evaṃ vaṇṇentānañca yo nesaṃ … pe … nāgamā , yo etesaṃ brāhmaṇānaṃ paramo brahmā ahosi , brahmasamo nāma uttamo brāhmaṇo
M2.53 ahosi , daḷhena parakkamena samannāgatattā daḷhaparakkamo .Sa vāti vibhāvane vā-saddo , tena so evarūpo brāhmaṇoti tameva vibhāveti .
Methunaṃ dhamman ti methunasamāpattiṃ .
Supinantepi nāgamāti supinepi na agamāsi .
297. Tato tassa vattaṃ … pe … avaṇṇayuṃ .
Imāya gāthāya navamagāthāya vuttaguṇeyeva ādiantavasena niddisanto devasame brāhmaṇe pakāseti .
Te hi viññujātikā paṇḍitā tassa brahmasamassa brāhmaṇassa vattaṃ anusikkhanti pabbajjāya jhānabhāvanāya ca , te ca ime brahmacariyādiguṇe paṭipattiyā eva vaṇṇayantīti .
Te sabbepi brāhmaṇā pañcakanipāte doṇasutte ( a . ni .5.192) vuttanayeneva veditabbā .
298. Idāni mariyāde brāhmaṇe dassento āha –
‘‘ taṇḍulaṃ sayanan ’’ ti .
Tassattho – tesu ye honti mariyādā , te brāhmaṇā sace yaññaṃ kappetukāmā honti , atha āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭiviratattā nānappakārakaṃ taṇḍulañca , mañcapīṭhādibhedaṃ sayanañca , khomādibhedaṃ vatthañca , gosappitilatelādibhedaṃ sappitelañca yāciya dhammena ,‘‘ uddissa ariyā tiṭṭhanti , esā ariyāna yācanā ’’ ti evaṃ vuttena uddissaṭhānasaṅkhātena dhammena yācitvā , atha yo yaṃ icchati dātuṃ , tena taṃ dinnataṇḍulādiṃ samodhānetvā saṃkaḍḍhitvā .
‘‘ Samudānetvā ’’ tipi pāṭho , ekoyevattho .
Tato yaññamakappayun ti tato gahetvā dānamakaṃsu
P1.319 . 299. Karontā ca evametasmiṃ upaṭṭhitasmiṃ dānasaṅkhāte yaññasmiṃ nāssu gāvo haniṃsu te , na te gāviyo haniṃsu .
Gāvīmukhena cettha sabbapāṇā vuttāti veditabbā .
Kiṃkāraṇā na haniṃsūti ?
Brahmacariyādiguṇayuttattā .
Apica visesato yathā mātā … pe … nāssu gāvo haniṃsu te .
Tattha yāsu jāyanti osadhāti yāsu pittādīnaṃ bhesajjabhūtā pañca gorasā jāyanti .
300. Annadātiādīsu
V2.49 yasmā pañca gorase paribhuñjantānaṃ khudā vūpasammati , balaṃ vaḍḍhati , chavivaṇṇo vippasīdati , kāyikamānasikaṃ sukhaṃ uppajjatiM2.54 , tasmā annadā baladā vaṇṇadā sukhadā cetāti veditabbā .Sesamettha uttānatthameva .
301. Evaṃ te yaññesu gāvo ahanantā puññappabhāvānuggahitasarīrā sukhumālā … pe … sukhamedhittha yaṃ pajā .
Tattha sukhumālā mudutaluṇahatthapādāditāya , mahākāyā ārohapariṇāhasampattiyā , vaṇṇavanto suvaṇṇavaṇṇatāya saṇṭhānayuttatāya ca , yasassino lābhaparivārasampadāya .
Sehi dhammehīti sakehi cārittehi .
Kiccākiccesu ussukāti kiccesu ‘‘ idaṃ kātabbaṃ ’’, akiccesu ‘‘ idaṃ na kātabban ’’ ti ussukkamāpannā hutvāti attho .
Evaṃ te porāṇā brāhmaṇā evarūpā hutvā dassanīyā pasādanīyā lokassa paramadakkhiṇeyyā imāya paṭipattiyā yāva loke avattiṃsu , tāva vigataītibhayupaddavā hutvā nānappakārakaṃ sukhaṃ edhittha pāpuṇi , sukhaṃ vā edhittha sukhaṃ vuḍḍhiṃ agamāsi .
Ayaṃ pajāti sattalokaṃ nidasseti .
302-3.
Kālaccayena pana sambhinnamariyādabhāvaṃ āpajjitukāmānaṃ tesaṃ āsi vipallāso … pe … bhāgaso mite .
Tattha vipallāsoti viparītasaññā .
Aṇuto aṇun ti lāmakaṭṭhena parittaṭṭhena appassādaṭṭhena aṇubhūtato kāmaguṇato uppannaṃ jhānasāmaññanibbānasukhāni upanidhāya saṅkhyampi anupagamanena aṇuṃ kāmasukhaṃ , lokuttarasukhaṃ vā upanidhāya aṇubhūtato attanā paṭiladdhalokiyasamāpattisukhato aṇuṃ appakatopi appakaṃ kāmasukhaṃ disvāti adhippāyo .
Rājino cāti rañño ca .
Viyākāran ti sampattiṃ .
Ājaññasaṃyutteti assājānīyasaṃyutte .
Sukateti dārukammalohakammena suniṭṭhite .
Cittasibbaneti sīhacammādīhi alaṅkaraṇavasena
P1.320 citrasibbane .Nivesaneti gharavatthūni .
Niveseti tattha patiṭṭhāpitagharāni .
Vibhatteti āyāmavitthāravasena vibhattāni .
Bhāgaso miteti aṅgaṇadvārapāsādakūṭāgārādivasena koṭṭhāsaṃ koṭṭhāsaṃ katvā mitāni .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Tesaṃ brāhmaṇānaṃ aṇuto aṇusaññitaṃ kāmasukhañca rañño byākārañca alaṅkatanāriyo ca vuttappakāre rathe ca nivesane nivese ca disvā dukkhesuyeva etesu vatthūsu ‘‘ sukhan ’’ ti pavattattā pubbe pavattanekkhammasaññāvipallāsasaṅkhātā viparītasaññā āsi .
304. Te
M2.55 evaṃ viparītasaññā hutvā gomaṇḍalaparibyūḷhaṃ … pe … brāhmaṇā .Tattha gomaṇḍalaparibyūḷhan ti goyūthehi parikiṇṇaṃ .
Nārīvaragaṇāyutan ti varanārīgaṇasaṃyuttaṃ .
Uḷāran ti vipulaṃ
V2.50 .Mānusaṃ bhogan ti manussānaṃ nivesanādibhogavatthuṃ .
Abhijjhāyiṃsūti ‘‘ aho vatidaṃ amhākaṃ assā ’’ ti taṇhaṃ vaḍḍhetvā abhipatthayamānā jhāyiṃsu .
305. Evaṃ abhijjhāyantā ca ‘‘ ete manussā sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmuttamaṇiābharaṇā pañcahi kāmaguṇehi paricārenti , mayaṃ pana evaṃ tehi namassiyamānāpi sedamalakiliṭṭhagattā parūḷhakacchanakhalomā bhogarahitā paramakāruññataṃ pattā viharāma .
Ete ca hatthikkhandhaassapiṭṭhisivikāsuvaṇṇarathādīhi vicaranti , mayaṃ pādehi .
Ete dvibhūmikādipāsādatalesu vasanti , mayaṃ araññarukkhamūlādīsu .
Ete ca gonakādīhi attharaṇehi atthatāsu varaseyyāsu sayanti , mayaṃ taṭṭikācammakhaṇḍādīni attharitvā bhūmiyaṃ .
Ete nānārasāni bhojanāni bhuñjanti , mayaṃ uñchācariyāya yāpema .
Kathaṃ nu kho mayampi etehi sadisā bhaveyyāmā ’’ ti cintetvā ‘‘ dhanaṃ icchitabbaṃ , na sakkā dhanarahitehi ayaṃ sampatti pāpuṇitun ’’ ti ca avadhāretvā vede bhinditvā dhammayutte purāṇamante nāsetvā adhammayutte kūṭamante ganthetvā dhanatthikā okkākarājānamupasaṅkamma sotthivacanādīni payuñjitvā ‘‘ amhākaṃ , mahārāja , brāhmaṇavaṃse paveṇiyā āgataṃ porāṇamantapadaṃ atthi , taṃ mayaṃ ācariyamuṭṭhitāya
P1.321 na kassaci bhaṇimhā , taṃ mahārājā sotumarahatī ’’ ti ca vatvā assamedhādiyaññaṃ vaṇṇayiṃsu .Vaṇṇayitvā ca rājānaṃ ussāhentā ‘‘ yaja , mahārāja , evaṃ pahūtadhanadhañño tvaṃ , natthi te yaññasambhāravekallaṃ , evañhi te yajato sattakulaparivaṭṭā sagge uppajjissantī ’’ ti avocuṃ .
Tena nesaṃ taṃ pavattiṃ dassento āha bhagavā ‘‘ te tattha mante … pe … bahu te dhanan ’’ ti .
Tattha tatthāti tasmiṃ , yaṃ bhogamabhijjhāyiṃsu , tannimittanti vuttaṃ hoti .
Nimittatthe hi etaṃ bhummavacanaṃ .
Tadupāgamun ti tadā upāgamuṃ .
Pahūtadhanadhaññosīti pahūtadhanadhañño bhavissasi , abhisamparāyanti adhippāyo .
Āsaṃsāyañhi anāgatepi vattamānavacanaṃ icchanti saddakovidā .
Yajassūti
M2.56 yajāhi .Vittaṃ dhanan ti jātarūpādiratanameva vittikāraṇato vittaṃ , samiddhikāraṇato dhananti vuttaṃ .
Atha vā vittan ti vittikāraṇabhūtameva ābharaṇādi upakaraṇaṃ , yaṃ ‘‘ pahūtavittūpakaraṇo ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.331) āgacchati .
Dhanan ti hiraññasuvaṇṇādi .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Te brāhmaṇā mante ganthetvā tadā okkākaṃ upāgamuṃ .
Kinti ?
‘‘ Mahārāja , bahū te vittañca dhanañca , yajassu , āyatimpi pahūtadhanadhañño bhavissasī ’’ ti .
306. Evaṃ kāraṇaṃ vatvā saññāpentehi tato ca rājā … pe … adā dhanaṃ .
Tattha saññattoti
V2.51 ñāpito .Rathesabhoti mahārathesu khattiyesu akampiyaṭṭhena usabhasadiso .
‘‘ Assamedhan ’’ tiādīsu assamettha medhantīti assamedho , dvīhi pariyaññehi yajitabbassa ekavīsatiyūpassa ṭhapetvā bhūmiñca purise ca avasesasabbavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ .
Purisamettha medhantīti purisamedho , catūhi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ .
Sammamettha pāsantīti sammāpāso , divase divase sammaṃ khipitvā tassa patitokāse vediṃ katvā saṃhārimehi yūpādīhi sarassatinadiyā nimuggokāsato pabhuti paṭilomaṃ gacchantena
P1.322 yajitabbassa satrayāgassetaṃ adhivacanaṃ .Vājamettha pivantīti vājapeyyo .
Ekena pariyaññena sattarasahi pasūhi yajitabbassa beluvayūpassa sattarasakadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ .
Natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo , navahi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā ca purisehi ca assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa sabbamedhapariyāyanāmassa assamedhavikappassetaṃ adhivacanaṃ .
Sesamettha pākaṭameva .
307-8.
Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘ brāhmaṇānamadā dhanan ’’ ti , taṃ dassento ‘‘ gāvo sayanañcā ’’ ti gāthādvayamāha .
So hi rājā ‘‘ dīgharattaṃ lūkhāhārena kilantā pañca gorase paribhuñjantū ’’ ti nesaṃ sapuṅgavāni goyūthāneva adāsi , tathā ‘‘ dīgharattaṃ thaṇḍilasāyitāya thūlasāṭakanivāsanena
M2.57 ekaseyyāya pādacārena rukkhamūlādivāsena ca kilantā gonakādiatthatavarasayanādīsu sukhaṃ anubhontū ’’ ti nesaṃ mahagghāni sayanādīni ca adāsi .Evametaṃ nānappakārakaṃ aññañca hiraññasuvaṇṇādidhanaṃ adāsi .
Tenāha bhagavā –
‘‘ gāvo sayanañca vatthañca … pe … brāhmaṇānamadā dhanan ’’ ti .
309-10.
Evaṃ tassa rañño santikā te ca tattha … pe … puna mupāgamuṃ .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Tassa rañño santikā te brāhmaṇā tesu yāgesu dhanaṃ labhitvā dīgharattaṃ divase divase evameva ghāsacchādanaṃ pariyesitvā nānappakārakaṃ vatthukāma sannidhiṃ samarocayuṃ .
Tato tesaṃ icchāvatiṇṇānaṃ khīrādipañcagorasassādavasena rasataṇhāya otiṇṇacittānaṃ ‘‘ khīrādīnipi tāva gunnaṃ sādūni , addhā imāsaṃ maṃsaṃ sādutaraṃ bhavissatī ’’ ti evaṃ maṃsaṃ paṭicca bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatha .
Tato cintesuṃ –
‘‘ sace mayaṃ māretvā khādissāma , gārayhā bhavissāma , yaṃnūna mante gantheyyāmā ’’ ti .
Atha punapi vedaṃ bhinditvā tadanurūpe te tattha mante ganthetvā te brāhmaṇā tannimittaṃ
P1.323 kūṭamante ganthetvā okkākarājānaṃ puna upāgamiṃsu .Imamatthaṃ bhāsamānā ‘‘ yathā āpo ca … pe … bahu te dhanan ’’ ti .
Kiṃ
V2.52 vuttaṃ hoti ?Amhākaṃ , mahārāja , mantesu etadāgataṃ yathā āpo hatthadhovanādisabbakiccesu pāṇīnaṃ upayogaṃ gacchati , natthi tesaṃ tatonidānaṃ pāpaṃ .
Kasmā ?
Yasmā parikkhāro so hi pāṇinaṃ , upakaraṇatthāya uppannoti adhippāyo .
Yathā cāyaṃ mahāpathavī gamanaṭṭhānādisabbakiccesu kahāpaṇasaṅkhātaṃ hiraññaṃ suvaṇṇarajatādibhedaṃ dhanaṃ , yavagodhūmādibhedaṃ dhāniyañca , saṃvohārādisabbakiccesu upayogaṃ gacchati , evaṃ gāvo manussānaṃ sabbakiccesu upayogagamanatthāya uppannā .
Tasmā etā hanitvā nānappakārake yāge yajassu bahu te vittaṃ , yajassu bahu te dhanan ti .
311-12.
Evaṃ purimanayeneva tato ca rājā … pe … aghātayi , yaṃ tato pubbe kañci sattaṃ na pādā … pe … ghātayi .
Tadā kira brāhmaṇā yaññāvāṭaṃ gāvīnaṃ pūretvā maṅgalausabhaṃ bandhitvā rañño mūlaṃ netvā ‘‘ mahārāja , gomedhayaññaṃ yajassu , evaṃ te brahmalokassa maggo visuddho bhavissatī ’’ ti
M2.58 āhaṃsu .Rājā katamaṅgalakicco khaggaṃ gahetvā puṅgavena saha anekasatasahassā gāvo māresi .
Brāhmaṇā yaññāvāṭe maṃsāni chinditvā khādiṃsu , pītakodātarattakambale ca pārupitvā māresuṃ .
Tadupādāya kira gāvo pārute disvā ubbijjanti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ na pādā … pe … ghātayī ’’ ti .
313. Tato devāti evaṃ tasmiṃ rājini gāviyo ghātetumāraddhe atha tadanantarameva taṃ goghātakaṃ disvā ete cātumahārājikādayo devā ca , pitaroti brāhmaṇesu laddhavohārā brahmāno ca , sakko devānamindo ca , pabbatapādanivāsino dānavayakkhasaññitā asurarakkhasā ca ‘‘ adhammo adhammo ’’ ti evaṃ vācaṃ nicchārentā ‘‘ dhi manussā , dhi manussā ’’ ti ca vadantā pakkanduṃ .
Evaṃ bhūmito pabhuti so saddo muhuttena yāva brahmalokā agamāsi , ekadhikkāraparipuṇṇo loko ahosi .
Kiṃ kāraṇaṃ ?
Yaṃ satthaṃ nipatī gave , yasmā gāvimhi satthaṃ nipatīti vuttaṃ hoti .
314. Na kevalañca devādayo pakkanduṃ , ayamaññopi loke anattho
P1.324 udapādi – ye hi te tayo rogā pure āsuṃ , icchā anasanaṃ jarā , kiñci kiñcideva patthanataṇhā ca khudā ca paripākajarā cāti vuttaṃ hoti .Te pasūnañca samārambhā , aṭṭhānavutimāgamuṃ , cakkhurogādinā bhedena aṭṭhanavutibhāvaṃ pāpuṇiṃsūti attho .
315. Idāni bhagavā taṃ pasusamārambhaṃ nindanto āha ‘‘ eso adhammo ’’ ti .
Tassattho eso
V2.53 pasusamārambhasaṅkhāto kāyadaṇḍādīnaṃ tiṇṇaṃ daṇḍānaṃ aññataradaṇḍabhūto dhammato apetattā adhammo okkanto ahu , pavatto āsi , so ca kho tato pabhuti pavattattā purāṇo , yassa okkamanato pabhuti kenaci pādādinā ahiṃsanato adūsikāyo gāvo haññanti .Yā ghātentā dhammā dhaṃsanti cavanti parihāyanti yājakā yaññayājino janāti .
316. Evameso aṇudhammoti evaṃ eso lāmakadhammo hīnadhammo , adhammoti vuttaṃ hoti .
Yasmā vā ettha dānadhammopi appako atthi
M2.59 , tasmā taṃ sandhāyāha ‘‘ aṇudhammo ’’ ti .Porāṇoti tāva cirakālato pabhuti pavattattā porāṇo .
Viññūhi pana garahitattā viññūgarahitoti veditabbo .
Yasmā ca viññugarahito , tasmā yattha edisakaṃ passati , yājakaṃ garahatī jano .
Kathaṃ ?
‘‘ Abbudaṃ brāhmaṇehi uppāditaṃ , gāvo vadhitvā maṃsaṃ khādantī ’’ ti evamādīni vatvāti ayamettha anussavo .
317. Evaṃ dhamme viyāpanneti evaṃ porāṇe brāhmaṇadhamme naṭṭhe .
‘‘ Viyāvatte ’’ tipi pāṭho , viparivattitvā aññathā bhūteti attho .
Vibhinnā suddavessikāti pubbe samaggā viharantā suddā ca vessā ca te vibhinnā .
Puthū vibhinnā khattiyāti khattiyāpi bahū aññamaññaṃ bhinnā .
Patiṃ bhariyāvamaññathāti bhariyā ca gharāvāsatthaṃ issariyabale ṭhapitā puttabalādīhi upetā hutvā patiṃ avamaññatha , paribhavi avamaññi na sakkaccaṃ upaṭṭhāsi .
318. Evaṃ aññamaññaṃ vibhinnā samānā khattiyā brahmabandhū ca … pe … kāmānaṃ vasamanvagun ti .
Khattiyā ca brāhmaṇā ca ye caññe vessasuddā yathā saṅkaraṃ nāpajjanti , evaṃ attano attano gottena rakkhitattā gottarakkhitā .
Te sabbepi taṃ jātivādaṃ niraṃkatvā ,‘‘ ahaṃ khattiyo , ahaṃ brāhmaṇo ’’ ti etaṃ sabbampi nāsetvā
P1.325 pañcakāmaguṇasaṅkhātānaṃ kāmānaṃ vasaṃ anvaguṃ āsattaṃ pāpuṇiṃsu , kāmahetu na kiñci akattabbaṃ nākaṃsūti vuttaṃ hoti .Evamettha bhagavā ‘‘ isayo pubbakā ’’ tiādīhi navahi gāthāhi porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ vaṇṇaṃ bhāsitvā ‘‘ yo nesaṃ paramo ’’ ti gāthāya brahmasamaṃ ,‘‘ tassa vattamanusikkhantā ’’ ti gāthāya devasamaṃ ,‘‘ taṇḍulaṃ sayanan ’’ tiādikāhi catūhi gāthāhi mariyādaṃ ,‘‘ tesaṃ āsi vipallāso ’’ tiādīhi sattarasahi gāthāhi sambhinnamariyādaṃ , tassa vippaṭipattiyā devādīnaṃ pakkandanādidīpanatthañca dassetvā desanaṃ niṭṭhāpesi .
Brāhmaṇacaṇḍālo pana idha avuttoyeva .
Kasmā ?
Yasmā vipattiyā akāraṇaṃ .
Brāhmaṇadhammasampattiyā hi brahmasamadevasamamariyādā kāraṇaṃ
V2.54M2.60 honti , vipattiyā sambhinnamariyādo .Ayaṃ pana doṇasutte ( a . ni .5.192) vuttappakāro brāhmaṇacaṇḍālo brāhmaṇadhammavipattiyāpi akāraṇaṃ .
Kasmā ?
Vipanne dhamme uppannattā .
Tasmā taṃ adassetvāva desanaṃ niṭṭhāpesi .
Etarahi pana sopi brāhmaṇacaṇḍālo dullabho .
Evamayaṃ brāhmaṇānaṃ dhammo vinaṭṭho .
Tenevāha doṇo brāhmaṇo –
‘‘ evaṃ sante mayaṃ , bho gotama , brāhmaṇacaṇḍālampi na pūremā ’’ ti .
Sesamettha vuttanayameva .
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Suttanipāta-aṭṭhakathāya brāhmaṇadhammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .