8. Sallasuttavaṇṇanā
580. Animittan ti
V2.161M2.178 sallasuttaṃ .Kā uppatti ?
Bhagavato kira upaṭṭhāko eko upāsako , tassa putto kālamakāsi .
So puttasokābhibhūto sattāhaṃ nirāhāro ahosi .
Taṃ anukampanto bhagavā tassa gharaṃ gantvā sokavinodanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi .
Tattha animattan ti kiriyākāranimittavirahitaṃ .
Yathā hi ‘‘ yadāhaṃ akkhiṃ vā nikhaṇissāmi , bhamukaṃ vā ukkhipissāmi , tena nimittena taṃ bhaṇḍaṃ avaharā ’’ tiādīsu kiriyākāranimittamatthi , na evaṃ jīvite .
Na hi sakkā laddhuṃ ‘‘ yāvāhaṃ idaṃ vā idaṃ vā karomi , tāva tvaṃ jīva , mā mīyā ’’ ti .
Anaññātan ti ato eva na sakkā ekaṃsena aññātuṃ ‘‘ ettakaṃ vā ettakaṃ vā kālaṃ iminā jīvitabban ’’ ti gatiyā āyupariyantavasena vā .
Yathā hi cātumahārājikādīnaṃ parimitaṃ āyu , na tathā maccānaṃ , evampi ekaṃsena anaññātaṃ .
Kasiran ti anekapaccayapaṭibaddhavuttibhāvato kicchaṃ na sukhayāpanīyaṃ .
Tathā hi taṃ assāsapaṭibaddhañca , passāsapaṭibaddhañca , mahābhūtapaṭibaddhañca , kabaḷīkārāhārapaṭibaddhañca , usmāpaṭibaddhañca , viññāṇapaṭibaddhañca .
Anassasantopi hi na jīvati apassasantopi .
Catūsu ca dhātūsu kaṭṭhamukhādiāsīvisadaṭṭho
P2.458 viya kāyo pathavīdhātuppakopena tāva thaddho hoti kaliṅgarasadiso .Yathāha –
‘‘ Patthaddho bhavatī kāyo , daṭṭho kaṭṭhamukhena vā ;
Pathavīdhātuppakopena , hoti kaṭṭhamukheva so ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha .584);
Āpodhātuppakopena pūtibhāvaṃ āpajjitvā paggharitapubbamaṃsalohito aṭṭhicammāvaseso hoti .
Yathāha –
‘‘ Pūtiko
V2.162 bhavatī kāyo , daṭṭho pūtimukhena vā ;Āpodhātuppakopena , hoti pūtimukheva so ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha .584);
Tejodhātuppakopena aṅgārakāsuyaṃ pakkhitto viya samantā pariḍayhati .
Yathāha –
‘‘ Santatto
M2.179 bhavatī kāyo , daṭṭho aggimukhena vā ;Tejodhātuppakopena , hoti aggimukheva so ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha .584);
Vāyodhātuppakopena sañchijjamānasandhibandhano pāsāṇehi koṭṭetvā sañcuṇṇiyamānaṭṭhiko viya ca hoti .
Yathāha –
‘‘ Sañchinno bhavatī kāyo , daṭṭho satthamukhena vā ;
Vāyodhātuppakopena , hoti satthamukheva so ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha .584);
Dhātuppakopabyāpannakāyopi ca na jīvati .
Yadā pana tā dhātuyo aññamaññaṃ patiṭṭhānādikiccaṃ sādhentāpi samaṃ vahanti , tadā jīvitaṃ pavattati .
Evaṃ mahābhūtapaṭibaddhañca jīvitaṃ .
Dubbhikkhādīsu pana āhārupacchedena sattānaṃ jīvitakkhayo pākaṭo eva .
Evaṃ kabaḷīkārāhārapaṭibaddhañca jīvitaṃ .
Tathā asitapītādiparipāke kammajateje khīṇe sattā jīvitakkhayaṃ pāpuṇantāpi pākaṭā eva .
Evaṃ usmāpaṭibaddhañca jīvitaṃ .
Viññāṇe pana niruddhe niruddhato pabhuti sattānaṃ na hoti jīvitanti evampi loke pākaṭameva .
Evaṃ viññāṇapaṭibaddhañca jīvitaṃ .
Evaṃ anekapaccayapaṭibaddhavuttibhāvato kasiraṃ veditabbaṃ .
Parittañcāti appakaṃ , devānaṃ jīvitaṃ upanidhāya tiṇagge ussāvabindusadisaṃ , cittakkhaṇato uddhaṃ abhāvena vā parittaṃ .
Atidīghāyukopi hi satto atītena cittena jīvittha na jīvati na jīvissati , anāgatena
P2.459 jīvissati na jīvati na jīvittha , paccuppannena jīvati na jīvittha na jīvissati .Vuttañcetaṃ –
‘‘ Jīvitaṃ attabhāvo ca , sukhadukkhā ca kevalā ;
Ekacittasamāyuttā , lahuso vattate khaṇo .
‘‘ Cullāsītisahassāni
V2.163 , kappā tiṭṭhanti ye marū ;Natveva tepi jīvanti , dvīhi cittehi saṃyutā ’’ ti .( mahāni .10);
Tañca dukkhena saṃyutan ti tañca jīvitaṃ evaṃ animittamanaññātaṃ kasiraṃ parittañca samānampi sītuṇhaḍaṃsamakasādisamphassakhuppipāsāsaṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhadukkhadukkhehi saṃyutaṃ .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yasmā īdisaṃ maccānaṃ jīvitaṃ , tasmā
M2.180 tvaṃ yāva taṃ parikkhayaṃ na gacchati , tāva dhammacariyameva brūhaya , mā puttamanusocāti . 581. Athāpi maññeyyāsi ‘‘ sabbūpakaraṇehi puttaṃ anurakkhantassāpi me so mato , tena socāmī ’’ ti , evampi mā soci .
Na hi so upakkamo atthi , yena jātā na miyyare , na hi sakkā kenaci upakkamena jātā sattā mā marantūti rakkhitunti vuttaṃ hoti .
Tato yasmā so ‘‘ jaraṃ patvā nāma , bhante , maraṇaṃ anurūpaṃ , atidaharo me putto mato ’’ ti cintesi , tasmā āha ‘‘ jarampi patvā maraṇaṃ , evaṃdhammā hi pāṇino ’’ ti , jaraṃ patvāpi appatvāpi maraṇaṃ , natthi ettha niyamoti vuttaṃ hoti .
582. Idāni tamatthaṃ nidassanena sādhento ‘‘ phalānamiva pakkānan ’’ tiādimāha .
Tassattho – yathā phalānaṃ pakkānaṃ yasmā sūriyuggamanato pabhuti sūriyātapena santappamāne rukkhe pathaviraso ca āporaso ca pattato sākhaṃ sākhato khandhaṃ khandhato mūlanti evaṃ anukkamena mūlato pathavimeva pavisati , ogamanato pabhuti pana pathavito mūlaṃ mūlato khandhanti evaṃ anukkamena sākhāpattapallavādīni puna ārohati , evaṃ ārohanto ca paripākagate phale vaṇṭamūlaṃ na pavisati .
Atha sūriyātapena tappamāne vaṇṭamūle pariḷāho uppajjati .
Tena tāni phalāni pāto pāto niccakālaṃ patanti , nesaṃ pāto patanato bhayaṃ hoti , patanā bhayaṃ hotīti attho .
Evaṃ jātānaṃ maccānaṃ niccaṃ maraṇato bhayaṃ
P2.460 .Pakkaphalasadisā hi sattāti .
583-6.
Kiñca bhiyyo ‘‘ yathāpi kumbhakārassa … pe … jīvitan ’’ ti .
Tasmā ‘‘ daharā ca … pe … parāyaṇā ’’ ti evaṃ gaṇha , evañca gahetvā ‘‘ tesaṃ maccu … pe … ñātī vā pana ñātake ’’ ti evampi gaṇha .
Yasmā ca na pitā tāyate puttaṃ , ñātī vā pana ñātake , tasmā pekkhataṃyeva … pe … nīyati .
Tattha
V2.164 ayaṃ yojanā – passamānānaṃyeva ñātīnaṃ ‘‘ amma , tātā ’’ tiādinā nayena puthu anekappakārakaṃ lālapataṃyeva maccānaṃ ekamekoM2.181 macco yathā go vajjho evaṃ nīyati , evaṃ passa , upāsaka , yāva atāṇo lokoti . 587. Tattha ye buddhapaccekabuddhādayo dhitisampannā , te ‘‘ evamabbhāhato loko maccunā ca jarāya ca , so na sakkā kenaci parittāṇaṃ kātun ’’ ti yasmā jānanti , tasmā dhīrā na socanti viditvā lokapariyāyaṃ .
Imaṃ lokasabhāvaṃ ñatvā na socantīti vuttaṃ hoti .
588. Tvaṃ pana yassa maggaṃ … pe … paridevasi .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yassa mātukucchiṃ āgatassa āgatamaggaṃ vā ito cavitvā aññattha gatassa gatamaggaṃ vā na jānāsi , tassa ime ubho ante asampassaṃ niratthaṃ paridevasi .
Dhīrā pana te passantā viditvā lokapariyāyaṃ na socantīti .
589. Idāni ‘‘ niratthaṃ paridevasī ’’ ti ettha vuttaparidevanāya niratthakabhāvaṃ sādhento ‘‘ paridevayamāno ce ’’ tiādimāha .
Tattha udabbaheti ubbaheyya dhāreyya , attani sañjaneyyāti attho .
Sammūḷho hiṃsamattānan ti sammūḷho hutvā attānaṃ bādhento .
Kayirā ce naṃ vicakkhaṇoti yadi tādiso kañci atthaṃ udabbahe , vicakkhaṇopi naṃ paridevaṃ kareyya .
590. Na hi ruṇṇenāti etthāyaṃ yojanā – na pana koci ruṇṇena vā sokena vā cetaso santiṃ pappoti , apica kho pana rodato socato ca bhiyyo assa uppajjate dukkhaṃ , sarīrañca dubbaṇṇiyādīhi upahaññatīti .
591. Na tena petāti tena paridevanena kālakatā na pālenti na yāpenti , na taṃ tesaṃ upakārāya hoti .
Tasmā niratthā paridevanāti .
592. Na kevalañca niratthā , anatthampi āvahati .
Kasmā ?
Yasmā sokamappajahaṃ
P2.461 … pe … vasamanvagū .Tattha anutthunantoti anusocanto .
Vasamanvagūti vasaṃ gato .
593. Evampi
M2.182 niratthakattaṃ anatthāvahattañca sokassa dassetvā idāni sokavinayatthaṃ ovadantoV2.165 ‘‘ aññepi passā ’’ tiādimāha .Tattha gamineti gamike , paralokagamanasajje ṭhiteti vuttaṃ hoti .
Phandantevidha pāṇinoti maraṇabhayena phandamāneyeva idha satte .
594. Yena yenāti yenākārena maññanti ‘‘ dīghāyuko bhavissati , arogo bhavissatī ’’ ti .
Tato taṃ aññathāyeva hoti , so evaṃ maññito maratipi , rogīpi hoti .
Etādiso ayaṃ vinābhāvo maññitappaccanīkena hoti , passa , upāsaka , lokasabhāvanti evamettha adhippāyayojanā veditabbā .
596. Arahato sutvāti imaṃ evarūpaṃ arahato dhammadesanaṃ sutvā .
Neso labbhā mayā itīti so peto ‘‘ idāni mayā puna jīvatū ’’ ti na labbhā iti parijānanto , vineyya paridevitanti vuttaṃ hoti .
597. Kiñca bhiyyo –
‘‘ yathā saraṇamādittaṃ … pe … dhaṃsaye ’’ ti .
Tattha dhīro dhitisampadāya , sapañño sābhāvikapaññāya , paṇḍito bāhusaccapaññāya , kusalo cintakajātikatāya veditabbo .
Cintāmayasutamayabhāvanāmayapaññāhi vā yojetabbaṃ .
598-9.
Na kevalañca sokameva , paridevaṃ … pe … sallamattano .
Tattha pajappan ti taṇhaṃ .
Domanassan ti cetasikadukkhaṃ .
Abbaheti uddhare .
Sallan ti etameva tippakāraṃ dunnīharaṇaṭṭhena antovijjhanaṭṭhena ca sallaṃ .
Pubbe vuttaṃ sattavidhaṃ rāgādisallaṃ vā .
Etasmiñhi abbūḷhe salle abbūḷhasallo … pe … nibbutoti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi .
Tattha asitoti taṇhādiṭṭhīhi anissito .
Pappuyyāti pāpuṇitvā .
Sesaṃ idha ito pubbe vuttattā uttānatthameva , tasmā na vaṇṇitaṃ .
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Suttanipāta-aṭṭhakathāya sallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .