10. Āḷavakasuttavaṇṇanā

EvaṃP1.217V1.186 me sutan ti āḷavakasuttaṃ .

Kā uppatti ?

Atthavaṇṇanānayenevassa uppatti āvibhavissati .

Atthavaṇṇanāya ca ‘‘ evaṃ me sutaṃ , ekaṃ samayaṃ bhagavā ’’ ti etaṃ vuttatthameva .

Āḷaviyaṃ viharati āḷavakassa yakkhassa bhavaneti ettha pana kā āḷavī , kasmā ca bhagavā tassa yakkhassa bhavane viharatīti ?

Vuccate – āḷavīti raṭṭhampi nagarampi vuccati , tadubhayampi idha vaṭṭati .

Āḷavīnagarassa hi samīpe viharantopi ‘‘ āḷaviyaṃ viharatī ’’ ti vuccati .

Tassa ca nagarassa samīpe avidūre gāvutamatte taṃ bhavanaṃ , āḷavīraṭṭhe viharantopi ‘‘ āḷaviyaṃ viharatī ’’ ti vuccati , āḷavīraṭṭhe cetaṃ bhavanaṃ .

Yasmā pana āḷavako rājā vividhanāṭakūpabhogaṃ chaḍḍetvā corapaṭibāhanatthaṃ paṭirājanisedhanatthaṃ byāyāmakaraṇatthañca sattame sattame divase migavaṃ gacchanto ekadivasaṃ balakāyena saddhiṃ katikaṃ akāsi –

‘‘ yassa passenaM1.213 migo palāyati , tasseva so bhāro ’’ ti .

Atha tasseva passena migo palāyi , javasampanno rājā dhanuṃ gahetvā pattikova tiyojanaṃ taṃ migaṃ anubandhi .

Eṇimigā ca tiyojanavegā eva honti .

Atha parikkhīṇajavaṃ taṃ migaṃ udakaṃ pavisitvā , ṭhitaṃ vadhitvā , dvidhā chetvā , anatthikopi maṃsena ‘‘ nāsakkhi migaṃ gahetun ’’ ti apavādamocanatthaṃ kājenādāya āgacchanto nagarassāvidūre bahalapattapalāsaṃ mahānigrodhaṃ disvā parissamavinodanatthaṃ tassa mūlamupagato .

Tasmiñca nigrodhe āḷavako yakkho mahārājasantikā varaṃ labhitvā majjhanhikasamaye tassa rukkhassa chāyāya phuṭṭhokāsaṃ paviṭṭhe pāṇino khādanto paṭivasati .

So taṃ disvāP1.218 khādituṃ upagato .

Atha rājā tena saddhiṃ katikaṃ akāsi –

‘‘ muñca maṃ , ahaṃ te divase divase manussañca thālipākañca pesessāmī ’’ ti .

Yakkho ‘‘ tvaṃ rājūpabhogena pamatto sammussasi , ahaṃ pana bhavanaṃ anupagatañca ananuññātañca khādituṃ na labhāmi , svāhaṃ bhavantampi jīyeyyan ’’ ti na muñci .

Rājā ‘‘ yaṃ divasaṃ na pesemi , taṃ divasaṃ maṃ gahetvā khādāhī ’’ ti attānaṃ anujānitvā tena mutto nagarābhimukho agamāsi .

BalakāyoV1.187 magge khandhāvāraṃ bandhitvā ṭhito rājānaṃ disvā –

‘‘ kiṃ , mahārāja , ayasamattabhayā evaṃ kilantosī ’’ ti vadanto paccuggantvā paṭiggahesi .

Rājā taṃ pavattiṃ anārocetvā nagaraṃ gantvā , katapātarāso nagaraguttikaṃ āmantetvā etamatthaṃ ārocesi .

Nagaraguttiko –

‘‘ kiṃ , deva , kālaparicchedo kato ’’ ti āha .

Rājā ‘‘ na kato , bhaṇe ’’ ti āha .

‘‘ Duṭṭhu kataṃ , deva , amanussā hi paricchinnamattameva labhanti , aparicchinne pana janapadassa ābādho bhavissati .

Hotu , deva , kiñcāpi evamakāsi , appossukko tvaṃ rajjasukhaṃ anubhohi , ahamettha kātabbaṃ karissāmī ’’ ti .

So kālasseva vuṭṭhāya bandhanāgāraṃ gantvā ye ye vajjhā honti , te te sandhāya –

‘‘ yo jīvitatthiko hoti , soM1.214 nikkhamatū ’’ ti bhaṇati .

Yo paṭhamaṃ nikkhamati taṃ gehaṃ netvā , nhāpetvā , bhojetvā ca ,‘‘ imaṃ thālipākaṃ yakkhassa dehī ’’ ti peseti .

Taṃ rukkhamūlaṃ paviṭṭhamattaṃyeva yakkho bheravaṃ attabhāvaṃ nimminitvā mūlakandaṃ viya khādatiP1.219 .

Yakkhānubhāvena kira manussānaṃ kesādīni upādāya sakalasarīraṃ navanītapiṇḍo viya hoti .

Yakkhassa bhattaṃ gāhāpettuṃ gatapurisā taṃ disvā bhītā yathāmittaṃ ārocesuṃ .

Tato pabhuti ‘‘ rājā core gahetvā yakkhassa detī ’’ ti manussā corakammato paṭiviratā .

Tato aparena samayena navacorānaṃ abhāvena purāṇacorānañca parikkhayena bandhanāgārāni suññāni ahesuṃ .

Atha nagaraguttiko rañño ārocesi .

Rājā attano dhanaṃ nagararacchāsu chaḍḍāpesi –

‘‘ appeva nāma koci lobhena gaṇheyyā ’’ ti .

Taṃ pādenapi na koci chupi .

So core alabhanto amaccānaṃ ārocesi .

Amaccā ‘‘ kulapaṭipāṭiyā ekamekaṃ jiṇṇakaṃ pesema , so pakatiyāpi maccumukhe vattatī ’’ ti āhaṃsu .

Rājā ‘‘‘ amhākaṃ pitaraṃ , amhākaṃ pitāmahaṃ pesetī ’ ti manussā khobhaṃ karissanti , mā vo etaṃ ruccī ’’ ti nivāresi .

‘‘ Tena hi , deva , dārakaṃ pesema uttānaseyyakaṃ , tathāvidhassa hi ‘ mātā me pitā me ’ ti sineho natthī ’’ ti āhaṃsu .

Rājā anujāni .

Te tathā akaṃsu .

Nagare dārakamātaro ca dārake gahetvā gabbhiniyo ca palāyitvā parajanapade dārake saṃvaḍḍhetvā ānenti .

Evaṃ sabbānipi dvādasa vassāni gatāni .

Tato ekadivasaṃ sakalanagaraṃ vicinitvā ekampi dārakaṃ alabhitvā rañño ārocesuṃ –

‘‘ natthi , deva , nagare dārako ṭhapetvā antepure tava puttaṃ āḷavakakumāran ’’ ti .

Rājā ‘‘ yathā mama putto piyo , evaṃ sabbalokassa , attanā pana piyataraṃ natthi , gacchatha , tampi datvā mama jīvitaṃ rakkhathā ’’ ti āha .

Tena ca samayena āḷavakakumārassa mātā puttaṃV1.188 nhāpetvā , maṇḍetvā , dukūlacumbaṭake katvā , aṅke sayāpetvā , nisinnā hoti .

Rājapurisā rañño āṇāya tattha gantvā vippalapantiyā tassā soḷasannañca itthisahassānaṃ saddhiṃ dhātiyā taṃ ādāya pakkamiṃsu ‘‘ sve yakkhabhakkho bhavissatī ’’ ti .

Taṃ divasañca bhagavā paccūsasamayeM1.215 paccuṭṭhāya jetavanamahāvihāreP1.220 gandhakuṭiyaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā puna buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa āḷavakassa kumārassa anāgāmiphaluppattiyā upanissayaṃ , yakkhassa ca sotāpattiphaluppattiyā upanissayaṃ desanāpariyosāne ca caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammacakkhupaṭilābhassāti .

Tasmā vibhātāya rattiyā purebhattakiccaṃ katvā aniṭṭhitapacchābhattakiccova kāḷapakkhauposathadivase vattamāne oggate sūriye ekakova adutiyo pattacīvaramādāya pādagamaneneva sāvatthito tiṃsa yojanāni gantvā tassa yakkhassa bhavanaṃ pāvisi .

Tena vuttaṃ ‘‘ āḷavakassa yakkhassa bhavane ’’ ti .

Kiṃ pana bhagavā yasmiṃ nigrodhe āḷavakassa bhavanaṃ , tassa mūle vihāsi , udāhu bhavaneyevāti ?

Vuccate – bhavaneyeva .

Yatheva hi yakkhā attano bhavanaṃ passanti , tathā bhagavāpi .

So tattha gantvā bhavanadvāre aṭṭhāsi .

Tadā āḷavako himavante yakkhasamāgamaṃ gato hoti .

Tato āḷavakassa dvārapālo gadrabho nāma yakkho bhagavantaṃ upasaṅkamitvā , vanditvā –

‘‘ kiṃ , bhante , bhagavā vikāle āgato ’’ ti āha .

‘‘ Āma , gadrabha , āgatomhi .

Sace te agaru , vihareyyāmekarattiṃ āḷavakassa bhavane ’’ ti .

‘‘ Na me , bhante , garu , apica kho so yakkho kakkhaḷo pharuso , mātāpitūnampi abhivādanādīni na karoti , mā rucci bhagavato idha vāso ’’ ti .

‘‘ Jānāmi , gadrabha , tassa kakkhaḷattaṃ , na koci mamantarāyo bhavissati , sace te agaru , vihareyyāmekarattin ’’ tiP1.221 .

Dutiyampi gadrabho yakkho bhagavantaṃ etadavoca –

‘‘ aggitattakapālasadiso , bhante , āḷavako ,‘ mātāpitaro ’ ti vā ‘ samaṇabrāhmaṇā ’ ti vā ‘ dhammo ’ ti vā na jānāti , idhāgatānaṃ cittakkhepampi karoti , hadayampi phāleti , pādepi gahetvā parasamudde vā paracakkavāḷe vā khipatī ’’ ti .

Dutiyampi bhagavā āha –

‘‘ jānāmi , gadrabha , sace te agaru , vihareyyāmekarattin ’’ ti .

Tatiyampi gadrabho yakkho bhagavantaṃ etadavoca –

‘‘ aggitattakapālasadiso , bhante , āḷavako ,‘ mātāpitaro ’ ti vā ‘ samaṇabrāhmaṇā ’ ti vā ‘ dhammo ’ ti vā na jānāti , idhāgatānaṃ cittakkhepampi karoti , hadayampi phāleti , pādepi gahetvā parasamuddeM1.216 vā paracakkavāḷe vā khipatī ’’ ti .

Tatiyampi bhagavā āha –

‘‘ jānāmi , gadrabha , sace te agaru , vihareyyāmekarattin ’’ ti .

‘‘ Na me , bhante , garu , apica kho so yakkho attano anārocetvāV1.189 anujānantaṃ maṃ jīvitā voropeyya , ārocemi , bhante , tassā ’’ ti .

‘‘ Yathāsukhaṃ , gadrabha , ārocehī ’’ ti .

‘‘ Tena hi , bhante , tvameva jānāhī ’’ ti bhagavantaṃ abhivādetvā himavantābhimukho pakkāmi .

Bhavanadvārampi sayameva bhagavato vivaramadāsi .

Bhagavā antobhavanaṃ pavisitvā yattha abhilakkhitesu maṅgaladivasādīsu nisīditvā āḷavako siriṃ anubhoti , tasmiṃyeva dibbaratanapallaṅke nisīditvā suvaṇṇābhaṃ muñci .

Taṃ disvā yakkhassa itthiyo āgantvā , bhagavantaṃ vanditvā , samparivāretvā nisīdiṃsu .

Bhagavā ‘‘ pubbe tumhe dānaṃ datvā , sīlaṃ samādiyitvā , pūjaneyyaṃ pūjetvā , imaṃ sampattiṃ pattā , idānipi tatheva karotha , mā aññamaññaṃ issāmacchariyābhibhūtā viharathā ’’ tiādinā nayena tāsaṃ pakiṇṇakadhammakathaṃ kathesi .

Tā ca bhagavato madhuranigghosaṃ sutvā , sādhukārasahassāni datvā , bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsuyeva .

Gadrabhopi himavantaṃ gantvā āḷavakassa ārocesi –

‘‘ yagghe , mārisa , jāneyyāsi , vimāne te bhagavā nisinno ’’ ti .

So gadrabhassa saññamakāsi ‘‘ tuṇhī hohi , gantvā kattabbaṃ karissāmī ’’ ti .

Purisamānena kira lajjito ahosi , tasmā ‘‘ mā koci parisamajjhe suṇeyyā ’’ ti vāresi .

Tadā sātāgirahemavatā bhagavantaṃ jetavaneyeva vanditvā ‘‘ yakkhasamāgamaṃ gamissāmā ’’ ti saparivārā nānāyānehi ākāsena gacchanti .

Ākāse ca yakkhānaṃ na sabbatthaP1.222 maggo atthi , ākāsaṭṭhāni vimānāni pariharitvā maggaṭṭhāneneva maggo hoti .

Āḷavakassa pana vimānaṃ bhūmaṭṭhaṃ suguttaṃ pākāraparikkhittaṃ susaṃvihitadvāraṭṭālakagopuraṃ , upari kaṃsajālasañchannaṃ mañjūsasadisaṃ tiyojanaṃ ubbedhena .

Tassa upari maggo hoti .

Te taṃ padesamāgamma gantuṃ asamatthā ahesuṃ .

Buddhānañhi nisinnokāsassa uparibhāgena yāva bhavaggā , tāva koci gantuṃ asamattho .

Te ‘‘ kimidan ’’ ti āvajjetvā bhagavantaṃ disvā ākāse khittaleḍḍu viya oruyha vanditvā , dhammaṃ sutvā , padakkhiṇaṃ katvā ‘‘ yakkhasamāgamaṃ gacchāma bhagavā ’’ ti tīṇi vatthūni pasaṃsantā yakkhasamāgamaṃ agamaṃsu .

Āḷavako te disvā ‘‘ idha nisīdathā ’’ ti paṭikkamma okāsamadāsi .

TeM1.217 āḷavakassa nivedesuṃ ‘‘ lābhā te , āḷavaka , yassa te bhavane bhagavā viharati , gacchāvuso bhagavantaṃ payirupāsassū ’’ ti .

Evaṃ bhagavā bhavaneyeva vihāsi , na yasmiṃ nigrodhe āḷavakassa bhavanaṃ , tassa mūleti .

Tena vuttaṃ ‘‘ ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati āḷavakassa yakkhassa bhavane ’’ ti .

Atha kho āḷavako … pe … bhagavantaṃ etadavoca ‘‘ nikkhama samaṇā ’’ ti .

‘‘ Kasmā panāyaṃ etadavocā ’’ ti ?

Vuccate – rosetukāmatāya .

Tatrevaṃ ādito pabhuti sambandho veditabboV1.190 – ayañhi yasmā assaddhassa saddhākathā dukkathā hoti dussīlādīnaṃ sīlādikathā viya , tasmā tesaṃ yakkhānaṃ santikā bhagavato pasaṃsaṃ sutvā eva aggimhi pakkhittaloṇasakkharā viya abbhantarakopena taṭataṭāyamānahadayo hutvā ‘‘ ko so bhagavā nāma , yo mama bhavanaṃ paviṭṭho ’’ ti āha .

Te āhaṃsu –

‘‘ na tvaṃ , āvuso , jānāsi bhagavantaṃ amhākaṃ satthāraṃ , yo tusitabhavane ṭhito pañca mahāvilokanāni viloketvā ’’ tiādinā nayena yāva dhammacakkappavattanaṃ kathentā paṭisandhiādinā dvattiṃsa pubbanimittāni vatvā ‘‘ imānipi tvaṃ , āvusoP1.223 , acchariyāni nāddasā ’’ ti codesuṃ .

So disvāpi kodhavasena ‘‘ nāddasan ’’ ti āha .

Āvuso āḷavaka passeyyāsi vā tvaṃ , na vā , ko tayā attho passatā vā apassatā vā , kiṃ tvaṃ karissasi amhākaṃ satthuno , yo tvaṃ taṃ upanidhāya calakkakudhamahāusabhasamīpe tadahujātavacchako viya , tidhāpabhinnamattavāraṇasamīpe bhiṅkapotako viya , bhāsuravilambakesaraupasobhitakkhandhassa migarañño samīpe jarasiṅgālo viya , diyaḍḍhayojanasatappavaḍḍhakāyasupaṇṇarājasamīpe chinnapakkhakākapotako viya khāyasi , gaccha yaṃ te karaṇīyaṃ , taṃ karohīti .

Evaṃ vutte kuddho āḷavako uṭṭhahitvā manosilātale vāmapādena ṭhatvā ‘‘ passatha dāni tumhākaṃ vā satthā mahānubhāvo , ahaṃ vā ’’ ti dakkhiṇapādena saṭṭhiyojanamattaṃ kelāsapabbatakūṭaṃ akkami , taṃ ayokūṭapahaṭo niddhantaayopiṇḍo viya papaṭikāyo muñci .

So tatra ṭhatvā ‘‘ ahaṃ āḷavako ’’ ti ghosesi , sakalajambudīpaṃ saddo phari .

CattāroM1.218 kira saddā sakalajambudīpe suyyiṃsu – yañca puṇṇako yakkhasenāpati dhanañcayakorabyarājānaṃ jūte jinitvā apphoṭetvā ‘‘ ahaṃ jinin ’’ ti ugghosesi , yañca sakko devānamindo kassapassa bhagavato sāsane parihāyamāne vissakammaṃ devaputtaṃ sunakhaṃ kāretvā ‘‘ ahaṃ pāpabhikkhū ca pāpabhikkhuniyo ca upāsake ca upāsikāyo ca sabbeva adhammavādino khādāmī ’’ ti ugghosāpesi , yañca kusajātake pabhāvatihetu sattahi rājūhi nagare uparuddhe pabhāvatiṃ attanā saha hatthikkhandhaṃ āropetvā nagarā nikkhamma ‘‘ ahaṃ sīhassarakusamahārājā ’’ ti mahāpuriso ugghosesi , yañca āḷavako kelāsamuddhani ṭhatvā ‘‘ ahaṃ āḷavako ’’ ti .

Tadā hi sakalajambudīpe dvāre dvāre ṭhatvā ugghositasadisaṃ ahosi , tiyojanasahassavitthatoP1.224 ca himavāpi saṅkampi yakkhassa ānubhāvena .

So vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpesi –

‘‘ eteneva samaṇaṃ palāpessāmī ’’ ti .

Te puratthimādibhedā vātā samuṭṭhahitvā aḍḍhayojanayojanadviyojanatiyojanappamāṇāni pabbatakūṭāni padāletvā vanagaccharukkhādīni ummūletvā āḷavīnagaraṃ pakkhantā jiṇṇahatthisālādīni cuṇṇentā chadaniṭṭhakāV1.191 ākāse bhamentā .

Bhagavā ‘‘ mā kassaci uparodho hotū ’’ ti adhiṭṭhāsi .

Te vātā dasabalaṃ patvā cīvarakaṇṇamattampi cāletuṃ nāsakkhiṃsu .

Tato mahāvassaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘ udakena ajjhottharitvā samaṇaṃ māressāmī ’’ ti .

Tassānubhāvena uparūpari satapaṭalasahassapaṭalādibhedā valāhakā uṭṭhahitvā vassiṃsu , vuṭṭhidhārāvegena pathavī chiddā ahosi , vanarukkhādīnaṃ upari mahogho āgantvā dasabalassa cīvare ussāvabindumattampi temetuṃ nāsakkhi .

Tato pāsāṇavassaṃ samuṭṭhāpesi , mahantāni mahantāni pabbatakūṭāni dhūmāyantāni pajjalantāni ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbamālāguḷāni sampajjiṃsu .

Tato paharaṇavassaṃ samuṭṭhāpesi , ekatodhārāubhatodhārā asisattikhurappādayo dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbapupphāni ahesuṃ .

Tato aṅgāravassaṃ samuṭṭhāpesi , kiṃsukavaṇṇā aṅgārā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā vikiriṃsu .

Tato kukkulavassaṃ samuṭṭhāpesi , accuṇho kukkulo ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle candanacuṇṇaṃ hutvā nipati .

Tato vālukāvassaṃM1.219 samuṭṭhāpesi , atisukhumā vālukā dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā nipatiṃsu .

Tato kalalavassaṃ samuṭṭhāpesi , taṃ kalalavassaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbagandhaṃ hutvā nipati .

Tato andhakāraṃ samuṭṭhāpesi ‘‘ bhiṃsetvā samaṇaṃ palāpessāmī ’’ ti .

Taṃ caturaṅgasamannāgatandhakārasadisaṃ hutvā dasabalaṃ patvā sūriyappabhāvihatamivandhakāraṃ antaradhāyi .

Evaṃ yakkho imāhi navahi vātavassapāsāṇapaharaṇaṅgārakukkulavālukakalalandhakāravuṭṭhīhiP1.225 bhagavantaṃ palāpetuṃ asakkonto nānāvidhapaharaṇahatthāya anekappakārarūpabhūtagaṇasamākulāya caturaṅginiyā senāya sayameva bhagavantaṃ abhigato .

Te bhūtagaṇā anekappakāre vikāre katvā ‘‘ gaṇhatha hanathā ’’ ti bhagavato upari āgacchantā viya honti , apica te niddhantalohapiṇḍaṃ viya makkhikā , bhagavantaṃ allīyituṃ asamatthā evaṃ ahesuṃ .

Evaṃ santepi yathā bodhimaṇḍe māro āgatavelāyameva nivatto , tathā anivattitvā upaḍḍharattimattaṃ byākulamakaṃsu .

Evaṃ upaḍḍharattimattaṃ anekappakāravibhiṃsanadassanenapi bhagavantaṃ cāletumasakkonto āḷavako cintesi –

‘‘ yaṃnūnāhaṃ kenaci ajeyyaṃ dussāvudhaṃ muñceyyan ’’ ti .

Cattāri kira āvudhāni loke seṭṭhāni – sakkassa vajirāvudhaṃ , vessavaṇassa gadāvudhaṃ , yamassa nayanāvudhaṃ , āḷavakassa dussāvudhanti .

Yadi hi sakko kuddho vajirāvudhaṃ sinerumatthake pahareyya aṭṭhasaṭṭhisahassādhikayojanasatasahassaṃ sineruṃ vinivijjhitvā heṭṭhato gaccheyyaV1.192 .

Vessavaṇassa puthujjanakāle vissajjitagadā bahūnaṃ yakkhasahassānaṃ sīsaṃ pātetvā puna hatthapāsaṃ āgantvā tiṭṭhati .

Yamena kuddhena nayanāvudhena olokitamatte anekāni kumbhaṇḍasahassāni tattakapāle tilā viya vipphurantāni vinassanti .

Āḷavako kuddho sace ākāse dussāvudhaṃ muñceyya , dvādasa vassāni devo na vasseyya .

Sace pathaviyaṃ muñceyya , sabbarukkhatiṇādīni sussitvā dvādasavassantaraṃ na puna ruheyyuṃ .

Sace samudde muñceyya , tattakapāle udakabindu viya sabbamudakaṃ susseyya .

Sace sinerusadisepi pabbate muñceyya , khaṇḍākhaṇḍaṃ hutvā vikireyya .

So evaṃ mahānubhāvaṃ dussāvudhaṃ uttarīyakataṃ muñcitvā aggahesiM1.220P1.226 .

Yebhuyyena dasasahassilokadhātudevatā vegena sannipatiṃsu –

‘‘ ajja bhagavā āḷavakaṃ damessati , tattha dhammaṃ sossāmā ’’ ti .

Yuddhadassanakāmāpi devatā sannipatiṃsu .

Evaṃ sakalampi ākāsaṃ devatāhi puripuṇṇamahosi .

Atha āḷavako bhagavato samīpe uparūpari vicaritvā vatthāvudhaṃ muñci .

Taṃ asanivicakkaṃ viya ākāse bheravasaddaṃ karontaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ bhagavantaṃ patvā yakkhassa mānamaddanatthaṃ pādamuñchanacoḷakaṃ hutvā pādamūle nipati .

Āḷavako taṃ disvā chinnavisāṇo viya usabho , uddhaṭadāṭho viya sappo , nittejo nimmado nipatitamānaddhajo hutvā cintesi –

‘‘ dussāvudhampi samaṇaṃ nabhibhosi , kiṃ nu kho kāraṇan ’’ ti ?

Idaṃ kāraṇaṃ , mettāvihārayutto samaṇo , handa naṃ rosetvā mettāya viyojemīti .

Iminā sambandhenetaṃ vuttaṃ –

‘‘ atha kho āḷavako yakkho yena bhagavā … pe … nikkhama samaṇā ’’ ti .

Tatrāyamadhippāyo – kasmā mayā ananuññāto mama bhavanaṃ pavisitvā gharasāmiko viya itthāgārassa majjhe nisinnosi , nanu ayuttametaṃ samaṇassa yadidaṃ adinnapaṭibhogo itthisaṃsaggo ca , tasmā yadi tvaṃ samaṇadhamme ṭhito , nikkhama samaṇāti .

Eke pana ‘‘ etāni aññāni ca pharusavacanāni vatvā evāyaṃ etadavocā ’’ ti bhaṇanti .

Atha bhagavā ‘‘ yasmā thaddho paṭithaddhabhāvena vinetuṃ na sakkā , so hi paṭithaddhabhāve kariyamāne seyyathāpi caṇḍassa kukkurassa nāsāya pittaṃ bhindeyya , so bhiyyoso mattāya caṇḍataro assa , evaṃ thaddhataro hoti , mudunā pana so sakkā vinetun ’’ ti ñatvā ‘‘ sādhāvuso ’’ ti piyavacanena tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā nikkhamiP1.227 .

Tena vuttaṃ ‘‘ sādhāvusoti bhagavā nikkhamī ’’ ti .

Tato āḷavako ‘‘ suvaco vatāyaṃ samaṇo ekavacaneneva nikkhanto , evaṃ nāma nikkhametuṃV1.193 sukhaṃ samaṇaṃ akāraṇenevāhaṃ sakalarattiṃ yuddhena abbhuyyāsin ’’ ti muducitto hutvā puna cintesi ‘‘ idānipi na sakkā jānituṃ , kiṃ nu kho suvacatāya nikkhanto , udāhu kodhena , handa naṃ vīmaṃsāmī ’’ ti .

Tato ‘‘ pavisa samaṇā ’’ ti āha .

Atha ‘‘ suvaco ’’ ti mudubhūtacittavavatthānakaraṇatthaṃ punapi piyavacanaṃ vadanto sādhāvusoti bhagavā pāvisi .

Āḷavako punappunaṃ tameva suvacabhāvaṃ vīmaṃsantoM1.221 dutiyampi tatiyampi ‘‘ nikkhama pavisā ’’ ti āha .

Bhagavāpi tathā akāsi .

Yadi na kareyya , pakatiyāpi thaddhayakkhassa cittaṃ thaddhataraṃ hutvā dhammakathāya bhājanaṃ na bhaveyya .

Tasmā yathā nāma mātā rodantaṃ puttakaṃ yaṃ so icchati , taṃ datvā vā katvā vā saññāpeti , tathā bhagavā kilesarodanena rodantaṃ yakkhaṃ saññāpetuṃ yaṃ so bhaṇati , taṃ akāsi .

Yathā ca dhātī thaññaṃ apivantaṃ dārakaṃ kiñci datvā upalāḷetvā pāyeti , tathā bhagavā yakkhaṃ lokuttaradhammakhīraṃ pāyetuṃ tassa patthitavacanakaraṇena upalāḷento evamakāsi .

Yathā ca puriso lābumhi catumadhuraṃ pūretukāmo tassabbhantaraṃ sodheti , evaṃ bhagavā yakkhassa citte lokuttaracatumadhuraṃ pūretukāmo tassa abbhantare kodhamalaṃ sodhetuṃ yāva tatiyaṃ nikkhamanapavesanaṃ akāsi .

Atha āḷavako ‘‘ suvaco ayaṃ samaṇo ,‘ nikkhamā ’ ti vutto nikkhamati ,‘ pavisā ’ ti vutto pavisati , yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ evamevaṃ sakalarattiṃ kilametvā , pāde gahetvā , pāragaṅgāya khipeyyan ’’ ti pāpakaṃ citaṃ uppādetvā catutthavāraṃ āha –

‘‘ nikkhama samaṇā ’’ ti .

Taṃ ñatvā bhagavā ‘‘ na khvāhaṃ tan ’’ ti āha .

‘‘ Evaṃ vutte taduttariṃ karaṇīyaṃ pariyesamāno pañhaṃ pucchitabbaṃ maññissati , taṃ dhammakathāya mukhaṃ bhavissatī ’’ ti ñatvāP1.228 ‘‘ na khvāhaṃ tan ’’ ti āha .

Tattha na iti paṭikkhepe , kho iti avadhāraṇe .

Ahan ti attanidassanaṃn , ti hetuvacanaṃ .

Tenettha ‘‘ yasmā tvaṃ evaṃ cintesi , tasmā ahaṃ āvuso neva nikkhamissāmi , yaṃ te karaṇīyaṃ , taṃ karohī ’’ ti evamattho daṭṭhabbo .

Tato āḷavako yasmā pubbepi ākāsenāgamanavelāyaṃ ‘‘ kiṃ nu kho , etaṃ suvaṇṇavimānaṃ , udāhu rajatamaṇivimānānaṃ aññataraṃ , handa naṃ passāmā ’’ ti evaṃ attano vimānaṃ āgate iddhimante tāpasaparibbājake pañhaṃ pucchitvā vissajjetumasakkonte cittakkhepādīhi viheṭheti .

Kathaṃ ?

Amanussā hi bhiṃsanakarūpadassanena vā hadayavatthuparimaddanena vāti dvīhākārehi cittakkhepaṃ karonti .

Ayaṃ pana yasmā ‘‘ iddhimanto bhiṃsanakarūpadassanena na tasantī ’’ ti ñatvā attano iddhippabhāvena sukhumattabhāvaṃ nimminitvā , tesaṃ anto pavisitvā hadayavatthuṃ parimaddati , tato cittasantati na saṇṭhāti , tassā asaṇṭhamānāyaV1.194 ummattakā hontiM1.222 khittacittā .

Evaṃ khittacittānaṃ etesaṃ urampi phāleti , pādepi ne gahetvā pāragaṅgāya khipati ‘‘ māssu me puna evarūpā bhavanamāgamiṃsū ’’ ti , tasmā te pañhe saritvā ‘‘ yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ idāni evaṃ viheṭheyyan ’’ ti cintetvā āha ‘‘ pañhaṃ taṃ samaṇā ’’ tiādi .

Kuto panassa te pañhāti ?

Tassa kira mātāpitaro kassapaṃ bhagavantaṃ payirupāsitvā aṭṭha pañhe savissajjane uggahesuṃ .

Te daharakāle āḷavakaṃ pariyāpuṇāpesuṃ .

So kālaccayena vissajjanaṃ sammussi .

Tato ‘‘ ime pañhāpi mā vinassantū ’’ ti suvaṇṇapaṭṭe jātihiṅgulakena likhāpetvā vimāne nikkhipi .

Evamete buddhapañhā buddhavisayā eva honti .

Bhagavā taṃ sutvā yasmā buddhānaṃ pariccattalābhantarāyo vā jīvitantarāyo vā sabbaññutaññāṇabyāmappabhānaṃ paṭighāto vā na sakkā kenaci kātuṃ , tasmā taṃ loke asādhāraṇaṃ buddhānubhāvaṃ dassento āhaP1.229 ‘‘ na khvāhaṃ taṃ , āvuso , passāmi sadevake loke ’’ ti .

Tattha ‘‘ sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇan ’’ tiādinā nayena etesaṃ padānaṃ atthamattadassanena saṅkhepo vutto , na anusandhiyojanākkamena vitthāro .

Svāyaṃ vuccati – sadevaka vacanena hi ukkaṭṭhaparicchedato sabbadevesu gahitesupi yesaṃ tattha sannipatite devagaṇe vimati ahosi ‘‘ māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī paccanīkasāto dhammadessī kururakammanto , kiṃ nu kho , sopissa cittakkhepādīni na kareyyā ’’ ti , tesaṃ vimatipaṭibāhanatthaṃ ‘‘ samārake ’’ ti āha .

Tato yesaṃ ahosi –

‘‘ brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekacakkavāḷasahasse ālokaṃ karoti , dvīhi … pe … dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu , anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti , kiṃ sopi na kareyyā ’’ ti , tesaṃ vimatipaṭibāhanatthaṃ ‘‘ sabrahmake ’’ ti āha .

Atha yesaṃ ahosi ‘‘ puthu samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā paccāmittā mantādibalasamannāgatā , kiṃ tepi na kareyyun ’’ ti , tesaṃ vimatipaṭibāhanatthaṃ ‘‘ sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyā ’’ ti āha .

Evaṃ ukkaṭṭhaṭṭhānesu kassaci abhāvaṃ dassetvā idāni sadevamanussāyāti vacanenaM1.223 sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavaseneva sesasattalokepi kassaci abhāvaṃ dassesīti evamettha anusandhiyojanākkamo veditabbo .

Evaṃ bhagavā tassa bādhanacittaṃ paṭisedhetvā pañhapucchane ussāhaṃ janento āha ‘‘ apica tvaṃ , āvuso , puccha yadākaṅkhasī ’’ ti .

Tassattho – puccha , yadi ākaṅkhasi , na me pañhavissajjaneV1.195 bhāro atthi .

Atha vā ‘‘ puccha yaṃ ākaṅkhasi , te sabbaṃ vissajjessāmī ’’ ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvakamahāsāvakehi .

Te hi ‘‘ pucchāvuso sutvā vedissāmā ’’ ti vadanti .

Buddhā pana ‘‘ pucchāvuso yadākaṅkhasī ’’ ti ( saṃ . ni .1.237,246) vā ,

‘‘ Puccha vāsava maṃ pañhaṃ , yaṃ kiñci manasicchasī ’’ ti vā .( dī . ni .2.356);

‘‘ BāvarissaP1.230 ca tuyhaṃ vā , sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ ;

Katāvakāsā pucchavho , yaṃ kiñci manasicchathā ’’ ti vā .( su . ni .1036)–

Evamādinā nayena devamanussānaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti .

Anacchariyañcetaṃ , yaṃ bhagavā buddhabhūmiṃ patvā evaṃ pavāraṇaṃ pavāreyya , yo bodhisattabhūmiyaṃ padesañāṇe vattamānopi –

‘‘ Koṇḍañña pañhāni viyākarohi , yācanti taṃ isayo sādhurūpā ;

Koṇḍañña eso manujesu dhammo , yaṃ vuddhamāgacchati esa bhāro ’’ ti .( jā .2.17.60)–

Evaṃ isīhi yācito –

‘‘ Katāvakāsā pucchantu bhonto , yaṃ kiñci pañhaṃ manasābhipatthitaṃ ;

Ahañhi taṃ taṃ vo viyākarissaṃ , ñatvā sayaṃ lokamimaṃ parañcā ’’ ti .

–

EvaṃM1.224 sarabhaṅgakāle sambhavajātake ca sakalajambudīpe tikkhattuṃ vicaritvā pañhānaṃ antakaraṃ adisvā jātiyā sattavassiko rathikāya paṃsukīḷikaṃ kīḷanto suciratena brāhmaṇena puṭṭho –

‘‘ Taggha te ahamakkhissaṃ , yathāpi kusalo tathā ;

Rājā ca kho naṃ jānāti , yadi kāhati vā na vā ’’ ti .( jā .1.16.172)–

EvaṃV1.196 sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi .

Evaṃ bhagavatā āḷavakassa sabbaññupavāraṇāya pavāritāya atha kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi ‘‘ kiṃ sūdha vittan ’’ ti .

183. Tattha kin ti pucchāvacanaṃ .

Sūti padapūraṇamatte nipāto .

Idhāti imasmiṃ loke .

Vittan ti vidati , pītiṃ karotīti vittaṃ , dhanassetaṃ adhivacanaṃ .

Suciṇṇan ti sukataṃ .

Sukhan tiP1.231 kāyikacetasikaṃ sātaṃ .

Āvahātīti āvahati , āneti , deti , appetīti vuttaṃ hoti haveti daḷhatthe nipāto .

Sādutaran ti atisayena sāduṃ .

‘‘ Sādhutaran ’’ tipi pāṭho .

Rasānan ti rasasaññitānaṃ dhammānaṃ .

Kathan ti kena pakārena , kathaṃjīvino jīvitaṃ kathaṃjīvijīvitaṃ , gāthābandhasukhatthaṃ pana sānunāsikaṃ vuccati .

‘‘ Kathaṃjīviṃ jīvatan ’’ ti vā pāṭho .

Tassa jīvantānaṃ kathaṃjīvinti attho .

Sesamettha pākaṭameva .

Evamimāya gāthāya ‘‘ kiṃ su idha loke purisassa vittaṃ seṭṭhaṃ , kiṃ su suciṇṇaṃ sukhamāvahāti , kiṃ rasānaṃ sādutaraṃ , kathaṃjīvino jīvitaṃ seṭṭhamāhū ’’ ti ime cattāro pañhe pucchi .

184. Athassa bhagavā kassapadasabalena vissajjitanayeneva vissajjento imaṃ gāthamāha ‘‘ saddhīdha vittan ’’ ti .

Tattha yathā hiraññasuvaṇṇādi vittaṃ upabhogaparibhogasukhaṃ āvahati , khuppipāsādidukkhaṃ paṭibāhati , dāliddiyaṃ vūpasameti , muttādiratanapaṭilābhahetu hoti , lokasanthutiñca āvahati , evaṃ lokiyalokuttarā saddhāpi yathāsambhavaṃ lokiyalokuttaravipākasukhamāvahati , saddhādhurena paṭipannānaṃ jātijarādidukkhaṃ paṭibāhati , guṇadāliddiyaṃ vūpasameti , satisambojjhaṅgādiratanapaṭilābhahetu hoti .

‘‘ SaddhoM1.225 sīlena sampanno , yaso bhogasamappito ;

Yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati , tattha tattheva pūjito ’’ ti .( dha . pa .303)–

Vacanato lokasanthutiñca āvahatīti katvā ‘‘ vittan ’’ ti vuttā .

Yasmā panetaṃ saddhāvittaṃ anugāmikaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbasampattihetu , lokiyassa hiraññasuvaṇṇādivittassāpi nidānaṃ .

Saddhoyeva hi dānādīni puññāni katvā vittaṃ adhigacchati , assaddhassa pana vittaṃ yāvadeva anatthāya hoti , tasmā ‘‘ seṭṭhan ’’ ti vuttaṃ .

Purisassāti ukkaṭṭhaparicchedadesanā ;

tasmā na kevalaṃ purisassaP1.232 , itthiādīnampi saddhāvittameva seṭṭhanti veditabbaṃ .

Dhammoti dasakusalakammapathadhammo , dānasīlabhāvanādhammo vā .

Suciṇṇoti sukato sucaritoV1.197 .

Sukhamāvahātīti soṇaseṭṭhiputtaraṭṭhapālādīnaṃ viya manussasukhaṃ , sakkādīnaṃ viya dibbasukhaṃ , pariyosāne ca mahāpadumādīnaṃ viya nibbānasukhañca āvahatīti .

Saccan ti ayaṃ saccasaddo anekesu atthesu dissati .

Seyyathidaṃ –

‘‘ saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā ’’ tiādīsu ( dha . pa .224) vācāsacce .

‘‘ Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā ’’ tiādīsu ( jā .2.21.433) viratisacce .

‘‘ Kasmā nu saccāni vadanti nānā , pavādiyāse kusalāvadānā ’’ tiādīsu ( su . ni .891) diṭṭhisacce .

‘‘ Cattārimāni , bhikkhave , brāhmaṇasaccānī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.185) brāhmaṇasacce .

‘‘ Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthī ’’ tiādīsu ( su . ni .890) paramatthasacce .

‘‘ Catunnaṃ saccānaṃ kati kusalā ’’ tiādīsu ( vibha .216) ariyasacce .

Idha pana paramatthasaccaṃ nibbānaṃ , viratisaccaṃ vā abbhantaraṃ katvā vācāsaccaṃ adhippetaṃ , yassānubhāvena udakādīni vase vattenti jātijarāmaraṇapāraṃ taranti .

Yathāha –

‘‘ Saccena vācenudakampi dhāvati , visampi saccena hananti paṇḍitā ;

Saccena devo thanayaṃ pavassati , sacce ṭhitā nibbutiṃ patthayanti .

‘‘ YeM1.226 kecime atthi rasā pathabyā , saccaṃ tesaṃ sādutaraṃ rasānaṃ ;

Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā ca , taranti jātimaraṇassa pāran ’’ ti .( jā .2.21.433);

Sādutaran ti madhurataraṃ , paṇītataraṃ .

Rasānan ti ye ime ‘‘ mūlaraso , khandharaso ’’ tiādinā ( dha . sa .628-630) nayena sāyanīyadhammā , ye cime ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , sabbaṃ phalarasaṃP1.233 ( mahāva .300) arasarūpo bhavaṃ gotamo , ye te , brāhmaṇa , rūparasā , saddarasā ( a . ni .8.11; pārā .3), anāpatti rasarase ( pāci .607-609), ayaṃ dhammavinayo ekaraso vimuttiraso ( a . ni .8.19; cūḷava .385), bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassā ’’ tiādinā ( mahāni .149; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 2) nayena vācārasūpavajjā avasesabyañjanādayo dhammā ‘‘ rasā ’’ ti vuccanti , tesaṃ rasānaṃ saccaṃ have sādutaraṃ saccameva sādutaraṃ , sādhutaraṃ vā seṭṭhataraṃ , uttamataraṃ .

Mūlarasādayo hi sarīraṃ upabrūhenti , saṃkilesikañca sukhamāvahanti .

Saccarase viratisaccavācāsaccarasā samathavipassanādīhi cittamupabrūhenti , asaṃkilesikañca sukhamāvahanti , vimuttirasoV1.198 paramatthasaccarasaparibhāvitattā sādu , attharasadhammarasā ca tadadhigamūpāyabhūtaṃ atthañca dhammañca nissāya pavattitoti .

Paññājīvin ti ettha pana yvāyaṃ andhekacakkhudvicakkhukesu dvicakkhupuggalo gahaṭṭho vā kammantānuṭṭhānasaraṇagamanadānasaṃvibhāgasīlasamādānauposathakammādigahaṭṭhapaṭipadaṃ , pabbajito vā avippaṭisārakarasīlasaṅkhātaṃ taduttaricittavisuddhiādibhedaṃ vā pabbajitapaṭipadaṃ paññāya ārādhetvā jīvati , tassa paññājīvino jīvitaṃ , taṃ vā paññājīviṃ jīvitaṃ seṭṭhamāhūti evamattho daṭṭhabbo .

185-6.

Evaṃ bhagavatā vissajjite cattāropi pañhe sutvā attamano yakkho avasesepi cattāro pañhe pucchanto ‘‘ kathaṃ su tarati oghan ’’ ti gāthamāha .

Athassa bhagavā purimanayeneva vissajjento ‘‘ saddhāya taratī ’’ tiP1.234 gāthamāha .

Tattha kiñcāpi yo catubbidhaṃ oghaṃ tarati , so saṃsāraṇṇavampi tarati , vaṭṭadukkhampi acceti , kilesamalāpi parisujjhati , evaṃM1.227 santepi pana yasmā assaddho oghataraṇaṃ asaddahanto na pakkhandati , pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggena pamatto tattheva sattavisattatāya saṃsāraṇṇavaṃ na tarati , kusīto dukkhaṃ viharati vokiṇṇo akusalehi dhammehi , appañño suddhimaggaṃ ajānanto na parisujjhati , tasmā tappaṭipakkhaṃ dassentena bhagavatā ayaṃ gāthā vuttā .

Evaṃ vuttāya cetāya yasmā sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānaṃ saddhindriyaṃ , tasmā ‘‘ saddhāya tarati oghan ’’ ti iminā padena diṭṭhoghataraṇaṃ sotāpattimaggaṃ sotāpannañca pakāseti .

Yasmā pana sotāpanno kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya sātaccakiriyāsaṅkhātena appamādena samannāgato dutiyamaggaṃ ārādhetvā ṭhapetvā sakideva imaṃ lokaṃ āgamanamattaṃ avasesaṃ sotāpattimaggena atiṇṇaṃ bhavoghavatthuṃ saṃsāraṇṇavaṃ tarati , tasmā ‘‘ appamādena aṇṇavan ’’ ti iminā padena bhavoghataraṇaṃ sakadāgāmimaggaṃ sakadāgāmiñca pakāseti .

Yasmā sakadāgāmī vīriyena tatiyamaggaṃ ārādhetvā sakadāgāmimaggena anatītaṃ kāmoghavatthuṃ ;

kāmoghasaññitañca kāmadukkhamacceti , tasmā ‘‘ vīriyena dukkhamaccetī ’’ ti iminā padena kāmoghataraṇaṃ anāgāmimaggaṃ anāgāmiñca pakāseti .

Yasmā pana anāgāmī vigatakāmapaṅkatāya parisuddhāya paññāya ekantaparisuddhaṃ catutthamaggapaññaṃ ārādhetvā anāgāmimaggena appahīnaṃ avijjāsaṅkhātaṃ paramamalaṃ pajahati , tasmā ‘‘ paññāya parisujjhatī ’’ ti iminā padena avijjoghataraṇaṃV1.199 arahattamaggaṃ arahantañca pakāseti .

Imāya ca arahattanikūṭena kathitāya gāthāya pariyosāne yakkho sotāpattiphale patiṭṭhāsi .

187. Idāni tameva ‘‘ paññāya parisujjhatī ’’ ti ettha vuttaṃ paññāpadaṃ gahetvā attano paṭibhānena lokiyalokuttaramissakaṃ pañhaṃ pucchanto ‘‘ kathaṃ su labhate paññan ’’ tiP1.235 imaṃ chappadagāthamāha .

Tattha kathaṃ sūti sabbattheva atthayuttipucchā hoti .

Ayañhi paññādiatthaṃ ñatvā tassa yuttiṃ pucchati ‘‘ kathaṃ kāya yuttiyā kena kāraṇena paññaṃ labhatī ’’ ti .

Esa nayo dhanādīsu .

188. AthassaM1.228 bhagavā catūhi kāraṇehi paññālābhaṃ dassento ‘‘ saddahāno ’’ tiādimāha .

Tassattho – yena pubbabhāge kāyasucaritādibhedena , aparabhāge ca sattatiṃsabodhipakkhiyabhedena dhammena arahanto buddhapaccekabuddhasāvakā nibbānaṃ pattā , taṃ saddahāno arahataṃ dhammaṃ nibbānappattiyā lokiyalokuttaraṃ paññaṃ labhati .

Tañca kho na saddhāmattakeneva , yasmā pana saddhājāto upasaṅkamati , upasaṅkamanto payirupāsati , payirupāsanto sotaṃ odahati , ohitasoto dhammaṃ suṇāti , tasmā upasaṅkamanato pabhuti yāva dhammassavanena sussūsaṃ labhati .

Ki vuttaṃ hoti – taṃ dhammaṃ saddahitvāpi ācariyupajjhāye kālena upasaṅkamitvā vattakaraṇena payirupāsitvā yadā payirupāsanāya ārādhitacittā kiñci vattukāmā honti .

Atha adhigatāya sotukāmatāya sotaṃ odahitvā suṇanto labhatīti .

Evaṃ susūsampi ca satiavippavāsena appamatto subhāsitadubbhāsitaññutāya vicakkhaṇo eva labhati , na itaro .

Tenāha ‘‘ appamatto vicakkhaṇo ’’ ti .

Evaṃ yasmā saddhāya paññālābhasaṃvattanikaṃ paṭipadaṃ paṭipajjati , sussūsāya sakkaccaṃ paññādhigamūpāyaṃ suṇāti , appamādena gahitaṃ na sammussati , vicakkhaṇatāya anūnādhikaṃ aviparītañca gahetvā vitthārikaṃ karoti .

Sussūsāya vā ohitasoto paññāpaṭilābhahetuṃ dhammaṃ suṇāti , appamādena sutvā dhammaṃ dhāretiP1.236 , vicakkhaṇatāya dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhati , athānupubbena paramatthasaccaṃ sacchikaroti , tasmāssa bhagavā ‘‘ kathaṃ su labhate paññan ’’ ti puṭṭho imāni cattāri kāraṇāni dassento imaṃ gāthamāha –

‘‘ saddahāno … pe … vicakkhaṇo ’’ ti .

189. Idāni tato pare tayo pañhe vissajjento ‘‘ patirūpakārī ’’ ti imaṃ gāthamāha .

TatthaV1.200 desakālādīni ahāpetvā lokiyassa lokuttarassa vā dhanassa patirūpaṃ adhigamūpāyaṃ karotīti patirūpakārī .

Dhuravāti cetasikavīriyavasena anikkhittadhuro .

Uṭṭhātāti ‘‘ yo ca sītañca uṇhañca , tiṇā bhiyyo na maññatī ’’ tiādinā ( theragā .232; dī . ni .3.253) nayena kāyikavīriyavasena uṭṭhānasampanno asithilaparakkamo .

VindateM1.229 dhanan ti ekamūsikāya na cirasseva dvesatasahassasaṅkhaṃ cūḷantevāsī viya lokiyadhanañca , mahallakamahātissatthero viya lokuttaradhanañca labhati .

So hi ‘‘ tīhi iriyāpathehi viharissāmī ’’ ti vattaṃ katvā thinamiddhāgamanavelāya palālacumbaṭakaṃ temetvā , sīse katvā , galappamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā , thinamiddhaṃ paṭibāhento dvādasahi vassehi arahattaṃ pāpuṇi .

Saccenāti vacīsaccenāpi ‘‘ saccavādī bhūtavādī ’’ ti , paramatthasaccenāpi ‘‘ buddho paccekabuddho ariyasāvako ’’ ti evaṃ kittiṃ pappoti .

Dadan ti yaṃkiñci icchitapatthitaṃ dadanto mittāni ganthati , sampādeti karotīti attho .

Duddadaṃ vā dadaṃ ganthati , dānamukhena vā cattāripi saṅgahavatthūni gahitānīti veditabbāni .

Tehi mittāni karotīti vuttaṃ hoti .

190. Evaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇena lokiyalokuttaramissakena nayena cattāro pañhe vissajjetvā idāni ‘‘ kathaṃ pecca na socatī ’’ ti imaṃ pañcamaṃ pañhaṃ gahaṭṭhavasena vissajjento āha ‘‘ yassete ’’ ti .

Tassattho – yassa ‘‘ saddahāno arahatan ’’ ti ettha vuttāya sabbakalyāṇadhammuppādikāya saddhāya samannāgatattā saddhassaP1.237 gharamesino gharāvāsaṃ pañca vā kāmaguṇe esantassa gavesantassa kāmabhogino gahaṭṭhassa ‘‘ saccena kittiṃ pappotī ’’ ti ettha vuttappakāraṃ saccaṃ ,‘‘ sussūsaṃ labhate paññan ’’ ti ettha sussūsapaññānāmena vutto dhammo ,‘‘ dhuravā uṭṭhātā ’’ ti ettha dhuranāmena uṭṭhānanāmena ca vuttā dhīti ,‘‘ dadaṃ mittāni ganthatī ’’ ti ettha vuttappakāro cāgo cāti ete caturo dhammā santi .

Sa ve pecca na socatīti idhalokā paralokaṃ gantvā sa ve na socatīti .

191. Evaṃ bhagavā pañcamampi pañhaṃ vissajjetvā taṃ yakkhaṃ codento āha –

‘‘ iṅgha aññepī ’’ ti .

Tattha iṅghāti codanatthe nipāto .

Aññepīti aññepi dhamme puthū samaṇabrāhmaṇe pucchassu , aññepi vā pūraṇādayo sabbaññupaṭiññe puthū samaṇabrāhmaṇe pucchassu .

Yadi amhehi ‘‘ saccena kittiṃ pappotī ’’ ti ettha vuttappakārā saccā bhiyyo kittippattikāraṇaṃ vā ,‘‘ sussūsaṃ labhate paññan ’’ ti ettha sussūsanapaññāpadesena vuttā damā bhiyyoM1.230 lokiyalokuttarapaññāpaṭilābhakāraṇaṃ vā .

‘‘ Dadaṃ mittāni ganthatī ’’ ti ettha vuttappakārā cāgā bhiyyo mittaganthanakāraṇaṃ vā ,‘‘ dhuravā uṭṭhātā ’’ ti ettha taṃ taṃ atthavasaṃ paṭicca dhuranāmena uṭṭhānanāmenaV1.201 ca vuttāya mahābhārasahanaṭṭhena ussoḷhībhāvappattāya vīriyasaṅkhātāya khantyā bhiyyo lokiyalokuttaradhanavindanakāraṇaṃ vā ,‘‘ saccaṃ dhammo dhiti cāgo ’’ ti evaṃ vuttehi imeheva catūhi dhammehi bhiyyo asmā lokā paraṃ lokaṃ pecca asocanakāraṇaṃ vā idha vijjatīti ayamettha saddhiṃ saṅkhepayojanāya atthavaṇṇanā .

Vitthārato pana ekamekaṃ padaṃ atthuddhārapaduddhāravaṇṇanānayehi vibhajitvā veditabbā .

192. Evaṃ vutte yakkho yena saṃsayena aññe puccheyya , tassa pahīnattā ‘‘ kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ , puthū samaṇabrāhmaṇeti vatvā yepissa apucchanakāraṇaṃ na jānanti , tepi jānāpento ‘‘ yohaṃ ajja pajānāmi , yo attho samparāyiko ’’ tiP1.238 āha .

Tattha ajjāti ajjādiṃ katvāti adhippāyo .

Pajānāmīti yathāvuttena pakārena jānāmi .

Yo atthoti ettāvatā ‘‘ sussūsaṃ labhate paññan ’’ tiādinā nayena vuttaṃ diṭṭhadhammikaṃ dasseti samparāyikoti iminā ‘‘ yassete caturo dhammā ’’ ti vuttaṃ pecca sokābhāvakaraṃ samparāyikaṃ .

Atthoti ca kāraṇassetaṃ adhivacanaṃ .

Ayañhi atthasaddo ‘‘ sātthaṃ sabyañjanan ’’ ti evamādīsu ( pārā .1; dī . ni .1.255) pāṭhatthe vattati .

‘‘ Attho me , gahapati , hiraññasuvaṇṇenā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.250; ma . ni .3.258) kiccatthe ‘‘ hoti sīlavataṃ attho ’’ tiādīsu ( jā .1.1.11) vuḍḍhimhi .

‘‘ Bahujano bhajate atthahetū ’’ tiādīsu ( jā .1.15.89) dhane .

‘‘ Ubhinnamatthaṃ caratī ’’ tiādīsu ( jā .1.7.66; saṃ . ni .1.250; theragā .443) hite .

‘‘ Atthe jāte ca paṇḍitan ’’ tiādīsu ( jā .1.1.92) kāraṇe .

Idha pana kāraṇe .

Tasmā yaṃ paññādilābhādīnaṃ kāraṇaṃ diṭṭhadhammikaṃ , yañca pecca sokābhāvassa kāraṇaṃ samparāyikaṃ , taṃ yohaṃ ajja bhagavatā vuttanayena sāmaṃyeva pajānāmi , so kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ puthū samaṇabrāhmaṇeti evamettha saṅkhepato attho veditabbo .

193. EvaṃM1.231 yakkho ‘‘ pajānāmi yo attho samparāyiko ’’ ti vatvā tassa ñāṇassa bhagavaṃmūlakattaṃ dassento ‘‘ atthāya vata me buddho ’’ ti āha .

Tattha atthāyāti hitāya , vuḍḍhiyā vā .

Yattha dinnaṃ mahapphalan ti ‘‘ yassete caturo dhammā ’’ ti ( jā .1.1.97) ettha vuttacāgena yattha dinnaṃ mahapphalaṃ hoti , taṃ aggadakkhiṇeyyaṃ buddhaṃ pajānāmīti attho .

Keci pana ‘‘ saṅghaṃ sandhāya evamāhā ’’ ti bhaṇanti .

194. Evaṃ imāya gāthāya attano hitādhigamaṃ dassetvā idāni parahitāya paṭipattiṃ dīpento āha ‘‘ so ahaṃ vicarissāmī ’’ ti .

Tassattho hemavatasutte vuttanayeneva veditabbo .

EvamimāyaV1.202P1.239 gāthāya pariyosānañca rattivibhāyanañca sādhukārasadduṭṭhānañca āḷavakakumārassa yakkhassa bhavanaṃ ānayanañca ekakkhaṇeyeva ahosi .

Rājapurisā sādhukārasaddaṃ sutvā ‘‘ evarūpo sādhukārasaddo ṭhapetvā buddhe na aññesaṃ abbhuggacchati , āgato nu kho bhagavā ’’ ti āvajjentā bhagavato sarīrappabhaṃ disvā , pubbe viya bahi aṭṭhatvā , nibbisaṅkā antoyeva pavisitvā , addasaṃsu bhagavantaṃ yakkhassa bhavane nisinnaṃ , yakkhañca añjaliṃ paggahetvā ṭhitaṃ .

Disvāna yakkhaṃ āhaṃsu –

‘‘ ayaṃ te , mahāyakkha , rājakumāro balikammāya ānīto , handa naṃ khāda vā bhuñja vā , yathāpaccayaṃ vā karohī ’’ ti .

So sotāpannattā lajjito visesato ca bhagavato purato evaṃ vuccamāno , atha taṃ kumāraṃ ubhohi hatthehi paṭiggahetvā bhagavato upanāmesi –

‘‘ ayaṃ bhante kumāro mayhaṃ pesito , imāhaṃ bhagavato dammi , hitānukampakā buddhā , paṭiggaṇhātu , bhante , bhagavā imaṃ dārakaṃ imassa hitatthāya sukhatthāyā ’’ ti .

Imañca gāthamāha –

‘‘ Imaṃ kumāraṃ satapuññalakkhaṇaṃ , sabbaṅgupetaṃ paripuṇṇabyañjanaṃ ;

Udaggacitto sumano dadāmi te , paṭiggaha lokahitāya cakkhumā ’’ ti .

Paṭiggahesi bhagavā kumāraṃ , paṭiggaṇhanto ca yakkhassa ca kumārassa ca maṅgalakaraṇatthaṃ pādūnagāthaṃ abhāsi .

Taṃ yakkho kumāraṃ saraṇaṃ gamento tikkhattuṃ catutthapādena pūreti .

Seyyathidaṃ –

‘‘ DīghāyukoM1.232 hotu ayaṃ kumāro ,

Tuvañca yakkha sukhito bhavāhi ;

Abyādhitā lokahitāya tiṭṭhatha ,

Ayaṃ kumāro saraṇamupeti buddhaṃ … pe … dhammaṃ … pe … saṅghan ’’ ti .

Bhagavā kumāraṃ rājapurisānaṃ adāsi –

‘‘ imaṃ vaḍḍhetvā puna mameva dethā ’’ ti .

Evaṃ so kumāro rājapurisānaṃ hatthato yakkhassa hatthaṃ yakkhassa hatthato bhagavatoP1.240 hatthaṃ , bhagavato hatthato puna rājapurisānaṃ hatthaṃ gatattā nāmato ‘‘ hatthako āḷavako ’’ ti jāto .

Taṃ ādāya paṭinivatte rājapurise disvā kassakavanakammikādayo ‘‘ kiṃ yakkho kumāraṃ atidaharattā na icchatī ’’ ti bhītā pucchiṃsu .

Rājapurisā ‘‘ mā bhāyatha , khemaṃ kataṃ bhagavatā ’’ ti sabbamārocesuṃ .

Tato ‘‘ sādhu sādhū ’’ tiV1.203 sakalaṃ āḷavīnagaraṃ ekakolāhalena yakkhābhimukhaṃ ahosi .

Yakkhopi bhagavato bhikkhācārakāle anuppatte pattacīvaraṃ gahetvā upaḍḍhamaggaṃ āgantvā nivatti .

Atha bhagavā nagare piṇḍāya caritvā katabhattakicco nagaradvāre aññatarasmiṃ vivitte rukkhamūle paññattavarabuddhāsane nisīdi .

Tato mahājanakāyena saddhiṃ rājā ca nāgarā ca ekato sampiṇḍitvā bhagavantaṃ upasaṅkamma vanditvā parivāretvā nisinnā ‘‘ kathaṃ , bhante , evaṃ dāruṇaṃ yakkhaṃ damayitthā ’’ ti pucchiṃsu .

Tesaṃ bhagavā yuddhamādiṃ katvā ‘‘ evaṃ navavidhavassaṃ vassi , evaṃ vibhiṃsanakaṃ akāsi , evaṃ pañhaṃ pucchi , tassāhaṃ evaṃ vissajjesin ’’ ti tamevāḷavakasuttaṃ kathesi .

Kathāpariyosāne caturāsītipāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi .

Tato rājā ca nāgarā ca vessavaṇamahārājassa bhavanasamīpe yakkhassa bhavanaṃ katvā pupphagandhādisakkārūpetaṃ niccaṃ baliṃ pavattesuṃ .

Tañca kumāraṃ viññutaṃ pattaṃ ‘‘ tvaṃ bhagavantaṃ nissāya jīvitaṃ labhi , gaccha , bhagavantaṃyeva payirupāsassu bhikkhusaṅghañcā ’’ ti vissajjesuṃ .

So bhagavantañca bhikkhusaṅghañca payirupāsamāno na cirasseva anāgāmiphale patiṭṭhāya sabbaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā pañcasataupāsakaparivāro ahosi .

Bhagavā ca naṃ etadagge niddisi ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ upāsakānaṃ catūhiM1.233 saṅgahavatthūhi parisaṃ saṅgaṇhantānaṃ yadidaṃ hatthako āḷavako ’’ ti ( a ni .1.251).

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

Suttanipāta-aṭṭhakathāya āḷavakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

11. Vijayasuttavaṇṇanā

CaraṃV1.204P1.241 vā yadi vā tiṭṭhan ti nandasuttaṃ .

‘‘ Vijayasuttaṃ kāyavicchandanikasuttan ’’ tipi vuccati .

Kā uppatti ?

Idaṃ kira suttaṃ dvīsu ṭhānesu vuttaṃ , tasmā assa duvidhā uppatti .

Tattha bhagavatā anupubbena kapilavatthuṃ anuppatvā , sākiye vinetvā nandādayo pabbājetvā , anuññātāya mātugāmassa pabbajjāya ānandattherassa bhaginī nandā , khemakasakkarañño dhītā abhirūpanandā , janapadakalyāṇī nandāti tisso nandāyo pabbajiṃsu .

Tena ca samayena bhagavā sāvatthiyaṃ viharati .

Abhirūpanandā abhirūpā eva ahosi dassanīyā pāsādikā , tenevassā abhirūpanandāti nāmamakaṃsu .

Janapadakalyāṇī nandāpi rūpena attanā sadisaṃ na passati .

Tā ubhopi rūpamadamattā ‘‘ bhagavā rūpaṃ vivaṇṇeti , garahati , anekapariyāyena rūpe ādīnavaṃ dassetī ’’ ti bhagavato upaṭṭhānaṃ na gacchanti , daṭṭhumpi na icchanti .

Evaṃ appasannā kasmā pabbajitāti ce ?

Agatiyā .

Abhirūpanandāya hi vāreyyadivaseyeva sāmiko sakyakumāro kālamakāsi .

Atha naṃ mātāpitaro akāmakaṃ pabbājesuṃ .

Janapadakalyāṇī nandāpi āyasmante nande arahattaṃ patte nirāsā hutvā ‘‘ mayhaṃ sāmiko ca mātā ca mahāpajāpati aññe ca ñātakā pabbajitā , ñātīhi vinā dukkho gharāvāso ’’ ti gharāvāse assādamalabhantī pabbajitā , na saddhāya .

Atha bhagavā tāsaṃ ñāṇaparipākaṃ viditvā mahāpajāpatiṃ āṇāpesi ‘‘ sabbāpi bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ovādaṃ āgacchantū ’’ tiP1.242 .

Tā attano vāre sampatte aññaṃ pesenti .

Tato bhagavā ‘‘ sampatte vāre attanāvaM1.234 āgantabbaṃ , na aññā pesetabbā ’’ ti āha .

Athekadivasaṃ abhirūpanandā agamāsi .

Taṃ bhagavā nimmitarūpena saṃvejetvā ‘‘ aṭṭhīnaṃ nagaraṃ katan ’’ ti imāya dhammapadagāthāya –

‘‘ Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ , passa nande samussayaṃ ;

Uggharantaṃ paggharantaṃ , bālānaṃ abhipatthitaṃ .( therīgā .19);

‘‘ AnimittañcaV1.205 bhāvehi , mānānusayamujjaha ;

Tato mānābhisamayā , upasantā carissasī ’’ ti .( su . ni .344; therīgā .20)–

Imāhi therīgāthāhi ca anupubbena arahatte patiṭṭhāpesi .

Athekadivasaṃ sāvatthivāsino purebhattaṃ dānaṃ datvā samādinnuposathā sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya dhammassavanatthāya jetavanaṃ gantvā dhammassavanapariyosāne bhagavantaṃ vanditvā nagaraṃ pavisanti .

Bhikkhunisaṅghopi dhammakathaṃ sutvā bhikkhuniupassayaṃ gacchati .

Tattha manussā ca bhikkhuniyo ca bhagavato vaṇṇaṃ bhāsanti .

Catuppamāṇike hi lokasannivāse sammāsambuddhaṃ disvā appasīdanto nāma natthi .

Rūpappamāṇikā hi puggalā bhagavato lakkhaṇakhacitamanubyañjanavicitraṃ samujjalitaketumālābyāmappabhāvinaddhamalaṅkāratthamiva lokassa samuppannaṃ rūpaṃ disvā pasīdanti , ghosappamāṇikā anekasatesu jātakesu kittighosaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ karavīkamadhuranigghosaṃ brahmassarañca sutvā , lūkhappamāṇikā pattacīvarādilūkhataṃ dukkarakārikalūkhataṃ vā disvā , dhammappamāṇikā sīlakkhandhādīsu yaṃkiñci dhammakkhandhaṃ upaparikkhitvā .

Tasmā sabbaṭṭhānesu bhagavato vaṇṇaṃ bhāsanti .

Janapadakalyāṇī nandā bhikkhunipassayaṃ patvāpi anekapariyāyena bhagavato vaṇṇaṃ bhāsantānaṃP1.243 tesaṃ sutvā bhagavantaṃ upagantukāmā hutvā bhikkhunīnaṃ ārocesi .

Bhikkhuniyo taṃ gahetvā bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu .

Bhagavā paṭikacceva tassāgamanaṃ viditvā kaṇṭakena kaṇṭakaṃ , āṇiyā ca āṇiṃ nīharitukāmo puriso viya rūpeneva rūpamadaṃ vinetuṃ attano iddhibalena pannarasasoḷasavassuddesikaṃ atidassanīyaṃ itthiṃ passe ṭhatvā bījamānaṃ abhinimmini .

Nandā bhikkhunīhi saddhiṃ upasaṅkamitvā , bhagavantaṃ vanditvā , bhikkhunisaṅghassa antare nisīditvā , pādatalā pabhuti yāva kesaggā bhagavatoM1.235 rūpasampattiṃ disvā puna taṃ bhagavato passe ṭhitaṃ nimmatarūpañca disvā ‘‘ aho ayaṃ itthī rūpavatī ’’ ti attano rūpamadaṃ jahitvā tassā rūpe abhirattabhāvā ahosi .

Tato bhagavā taṃ itthiṃ vīsativassappamāṇaṃ katvā dassesi .

Mātugāmo hi soḷasavassuddesikoyeva sobhati , na tato uddhaṃ .

Atha tassā rūpaparihāniṃ disvā nandāya tasmiṃ rūpe chandarāgo tanuko ahosi .

Tato bhagavā avijātavaṇṇaṃ , sakiṃvijātavaṇṇaṃ , majjhimitthivaṇṇaṃ , mahitthivaṇṇanti evaṃ yāva vassasatikaṃ obhaggaṃ daṇḍaparāyaṇaṃ tilakāhatagattaṃ katvā , dassetvā passamānāyeva nandāya tassā maraṇaṃ uddhumātakādibhedaṃ kākādīhi samparivāretvā khajjamānaṃ duggandhaṃ jegucchapaṭikūlabhāvañca dassesiV1.206 .

Nandāya taṃ kamaṃ disvā ‘‘ evamevaṃ mamapi aññesampi sabbasādhāraṇo ayaṃ kamo ’’ ti aniccasaññā saṇṭhāsi , tadanusārena ca dukkhanattasaññāpi , tayo bhavā ādittamiva agāraṃ appaṭisaraṇā hutvā upaṭṭhahiṃsu .

Atha bhagavā ‘‘ kammaṭṭhāne pakkhantaṃ nandāya cittan ’’ ti ñatvā tassā sappāyavasena imā gāthāyo abhāsi –

‘‘ ĀturaṃP1.244 asuciṃ pūtiṃ , passa nande samussayaṃ ;

Uggharantaṃ paggharantaṃ , bālānaṃ abhipatthitaṃ .( therīgā .19);

‘‘ Yathā idaṃ tathā etaṃ , yathā etaṃ tathā idaṃ ;

Dhātuso suññato passa , mā lokaṃ punarāgami ;

Bhave chandaṃ virājetvā , upasantā carissasī ’’ ti .( su . ni .205);

Gāthāpariyosāne nandā sotāpattiphale patiṭṭhāsi .

Athassā bhagavā uparimaggādhigamatthaṃ suññataparivāraṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ kathento imaṃ suttamabhāsi .

Ayaṃ tāvassa ekā uppatti .

Bhagavati pana rājagahe viharante yā sā cīvarakkhandhake ( mahāva .326) vitthārato vuttasamuṭṭhānāya sālavatiyā gaṇikāya dhītā jīvakassa kaniṭṭhā sirimā nāma mātu accayena taṃ ṭhānaṃ labhitvā ‘‘ akkodhena jine kodhan ’’ ti ( dha . pa .223; jā .1.2.1) imissā gāthāya vatthumhi puṇṇakaseṭṭhidhītaraṃ avamaññitvā , bhagavantaṃ khamāpentī dhammadesanaṃ sutvā , sotāpannā hutvā aṭṭha niccabhattāniM1.236 pavattesi .

Taṃ ārabbha aññataro niccabhattiko bhikkhu rāgaṃ uppādesi .

Āhārakiccampi ca kātuṃ asakkonto nirāhāro nipajjīti dhammapadagāthāvatthumhi vuttaṃ .

Tasmiṃ tathānipanneyeva sirimā kālaṃ katvā yāmabhavane suyāmassa devī ahosi .

Atha tassā sarīrassa aggikiccaṃ nivāretvā āmakasusāne raññā nikkhipāpitaṃ sarīraṃ dassanāya bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto agamāsi , tampi bhikkhuṃ ādāya , tathā nāgarā ca rājā ca .

Tattha manussā bhaṇanti ‘‘ pubbe sirimāya aṭṭhuttarasahassenāpi dassanaṃ dullabhaṃP1.245 , taṃ dānajja kākaṇikāyāpi daṭṭhukāmo natthī ’’ ti .

Sirimāpi devakaññā pañcahi rathasatehi parivutā tatrāgamāsi .

Tatrāpi bhagavā sannipatitānaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ suttaṃ tassa bhikkhuno ovādatthaṃ ‘‘ passa cittakataṃ bimban ’’ ti ( dha . pa .147) imañca dhammapadagāthaṃ abhāsi .

Ayamassa dutiyā uppatti .

195. TatthaV1.207 caraṃ vāti sakalarūpakāyassa gantabbadisābhimukhenābhinīhārena gacchanto vā .

Yadi vā tiṭṭhan ti tasseva ussāpanabhāvena tiṭṭhanto vā .

Nisinno uda vā sayan ti tasseva heṭṭhimabhāgasamiñjanauparimabhāgasamussāpanabhāvena nisinno vā , tiriyaṃ pasāraṇabhāvena sayanto vā .

Samiñjeti pasāretīti tāni tāni pabbāni samiñjeti ca pasāreti ca .

Esā kāyassa iñjanāti sabbāpesā imasseva saviññāṇakassa kāyassa iñjanā calanā phandanā , natthettha añño koci caranto vā pasārento vā , apica kho pana ‘‘ carāmī ’’ ti citte uppajjante taṃsamuṭṭhānā vāyodhātu kāyaṃ pharati , tenassa gantabbadisābhimukho abhinīhāro hoti , desantare rūpantarapātubhāvoti attho .

Tena ‘‘ caran ’’ ti vuccati .

Tathā ‘‘ tiṭṭhāmī ’’ ti citte uppajjante taṃsamuṭṭhānā vāyodhātu kāyaṃ pharati , tenassa samussāpanaṃ hoti , uparūpariṭṭhānena rūpapātubhāvoti attho .

Tena ‘‘ tiṭṭhan ’’ ti vuccati .

Tathā ‘‘ nisīdāmī ’’ ti citte uppajjante taṃsamuṭṭhānā vāyodhātu kāyaṃ pharati , tenassa heṭṭhimabhāgasamiñjanañca uparimabhāgasamussāpanañca hoti , tathābhāvena rūpapātubhāvoti attho .

Tena ‘‘ nisinno ’’ ti vuccati .

Tathā ‘‘ sayāmī ’’ ti citte uppajjante taṃsamuṭṭhānāM1.237 vāyodhātu kāyaṃ pharati , tenassa tiriyaṃ pasāraṇaṃ hoti , tathābhāvena rūpapātubhāvoti attho .

Tena ‘‘ sayan ’’ ti vuccati .

Evaṃ cāyamāyasmā yo koci itthannāmo caraṃ vā yadi vā tiṭṭhaṃ , nisinno uda vā sayaṃ yametaṃP1.246 tattha tattha iriyāpathe tesaṃ tesaṃ pabbānaṃ samiñjanappasāraṇavasena samiñjeti pasāretīti vuccati .

Tampi yasmā samiñjanappasāraṇacitte uppajjamāne yathāvutteneva nayena hoti , tasmā esā kāyassa iñjanā , natthettha añño koci , suññamidaṃ kenaci carantena vā pasārentena vā sattena vā puggalena vā .

Kevalaṃ pana –

‘‘ Cittanānattamāgamma , nānattaṃ hoti vāyuno ;

Vāyunānattato nānā , hoti kāyassa iñjanā ’’ ti .

–

Ayamettha paramattho .

Evametāya gāthāya bhagavā yasmā ekasmiṃ iriyāpathe ciraviniyogena kāyapīḷanaṃ hoti , tassa ca vinodanatthaṃ iriyāpathaparivattanaṃ karīyati , tasmā ‘‘ caraṃ vā ’’ tiādīhi iriyāpathapaṭicchannaṃ dukkhalakkhaṇaṃ dīpeti , tathā caraṇakāle ṭhānādīnamabhāvato sabbametaṃ caraṇādibhedaṃV1.208 ‘‘ esā kāyassa iñjanā ’’ ti bhaṇanto santatipaṭicchannaṃ aniccalakkhaṇaṃ .

Tāya tāya sāmaggiyā pavattāya ‘‘ esā kāyassa iñjanā ’’ ti ca attapaṭikkhepena bhaṇanto attasaññāghanapaṭicchannaṃ anattalakkhaṇaṃ dīpeti .

196. Evaṃ lakkhaṇattayadīpanena suññatakammaṭṭhānaṃ kathetvā puna saviññāṇakāviññāṇakaasubhadassanatthaṃ ‘‘ aṭṭhinahārusaṃyutto ’’ ti ārabhi .

Tassattho – yassa cesā kāyassa iñjanā , svāyaṃ kāyo visuddhimagge dvattiṃsākāravaṇṇanāyaṃ vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedabhedena abyāpāranayena ca pakāsitehi saṭṭhādhikehi tīhi aṭṭhisatehi navahi nhārusatehi ca saṃyuttattā aṭṭhinahārusaṃyutto .

Tattheva pakāsitena aggapādaṅgulitacādināP1.247 tacena ca navapesisatappabhedena ca maṃsena avalittattā tacamaṃsāvalepano paramaduggandhajegucchapaṭikūloti veditabboM1.238 .

Kiñcettha veditabbaṃ siyā , yadi esa yā sā majjhimassa purisassa sakalasarīrato saṃkaḍḍhitā badaraṭṭhippamāṇā bhaveyya , tāya makkhikāpattasukhumacchaviyā nīlādiraṅgajātena gehabhitti viya paṭicchanno na bhaveyya , ayaṃ pana evaṃ sukhumāyapi chaviyā kāyo paṭicchanno paññācakkhuvirahitehi bālaputhujjanehi yathābhūtaṃ na dissati .

Chavirāgarañjito hissa paramajegucchapaṭikūladhammasaṅkhāto tacopi tacapaliveṭhitaṃ yaṃ taṃ pabhedato –

‘‘ Navapesisatā maṃsā , avalittā kaḷevare ;

Nānākimikulākiṇṇaṃ , miḷhaṭṭhānaṃva pūtikā ’’ ti .

–

Evaṃ vuttaṃ navamaṃsasatampi , maṃsāvalittā ye te –

‘‘ Navanhārusatā honti , byāmamatte kaḷevare ;

Bandhanti aṭṭhisaṅghātaṃ , agāramiva valliyā ’’ ti .

–

Tepi , nhārusamuṭṭhitāni paṭipāṭiyā avaṭṭhitāni pūtīni duggandhāni tīṇi saṭṭhādhikāni aṭṭhisatānipi yathābhūtaṃ na dissanti yato anādiyitvā taṃ makkhikāpattasukhumacchaviṃ .

Yāni panassa chavirāgarattena tacena paliveṭhitattā sabbalokassa apākaṭāni nānappakārāni abbhantarakuṇapāni paramāsuciduggandhajegucchanīyapaṭikūlāni , tānipi paññācakkhunā paṭivijjhitvā evaṃ passitabbo ‘‘ antapūro udarapūro … pe … pittassa ca vasāya cā ’’ ti .

197. TatthaV1.209 antassa pūro antapūro .

Udarassa pūro udarapūro .

Udaranti ca udariyassetaṃ adhivacanaṃ .

Tañhi ṭhānanāmena ‘‘ udaran ’’ ti vuttaṃ .

Yakanapeḷassāti yakanapiṇḍassa .

Vatthinoti muttassa .

Ṭhānūpacārena panetaṃ ‘‘ vatthī ’’ tiP1.248 vuttaṃ .

Pūroti adhikāro , tasmā yakanapeḷassa pūro vatthino pūroti evaṃ yojetabbaṃ .

Esa nayo hadayassātiādīsu .

Sabbāneva cetāni antādīni vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedabhedena abyāpāranayena ca visuddhimagge vuttanayavaseneva veditabbāni .

199-200.

Evaṃ bhagavā ‘‘ na kiñcettha ekampi gayhūpagaṃ muttāmaṇisadisaṃ atthi , aññadatthu asuciparipūrovāyaṃ kāyo ’’ ti abbhantarakuṇapaṃ dassetvāM1.239 idāni tameva abbhantarakuṇapaṃ bahinikkhamanakuṇapena pākaṭaṃ katvā dassento pubbe vuttañca saṅgaṇhitvā ‘‘ athassa navahi sotehī ’’ ti gāthādvayamāha .

Tattha athāti pariyāyantaranidassanaṃ , aparenāpi pariyāyena asucibhāvaṃ passāti vuttaṃ hoti .

Assāti imassa kāyassa .

Navahi sotehīti ubhoakkhicchiddakaṇṇacchiddanāsāchiddamukhavaccamaggapassāvamaggehi .

Asuci savatīti sabbalokapākaṭanānappakāraparamaduggandhajegucchaasuciyeva savati , sandati , paggharati , na aññaṃ kiñci agarucandanādigandhajātaṃ vā maṇimuttādiratanajātaṃ vā .

Sabbadāti tañca kho sabbadā rattimpi divāpi pubbaṇhepi sāyanhepi tiṭṭhatopi gacchatopīti .

Kiṃ taṃ asucīti ce ?

‘‘ Akkhimhā akkhigūthako ’’ tiādi .

Etassa hi dvīhi akkhicchiddehi apanītatacamaṃsasadiso akkhigūthako , kaṇṇacchiddehi rajojallasadiso kaṇṇagūthako , nāsāchiddehi pubbasadisā siṅghāṇikā ca savati , mukhena ca vamati .

Kiṃ vamatīti ce ?

Ekadā pittaṃ , yadā abaddhapittaṃ kuppitaṃ hoti , tadā taṃ vamatīti adhippāyo .

Semhañcāti na kevalañca pittaṃ , yampi udarapaṭale ekapatthapūrappamāṇaṃ semhaṃ tiṭṭhati , tampi ekadā vamati .

Taṃ panetaṃ vaṇṇādito visuddhimagge ( visuddhi .1.203-204,210-211) vuttanayeneva veditabbaṃ .

‘‘ Semhañcā ’’ ti ca-saddena semhañca aññañca evarūpaṃ udariyalohitādiasuciṃ vamatīti dasseti .

Evaṃ sattahi dvārehi asucivamanaṃ dassetvā kālaññū puggalaññū parisaññū ca bhagavā taduttariP1.249 dve dvārāni visesavacanena anāmasitvā aparena pariyāyena sabbasmāpi kāyā asucisavanaṃ dassento āha ‘‘ kāyamhā sedajallikā ’’ ti .

Tattha sedajallikāti sedo ca loṇapaṭalamalabhedā jallikā ca , tassa ‘‘ savati sabbadā ’’ ti iminā saddhiṃ sambandho .

201. EvaṃV1.210 bhagavā yathā nāma bhatte paccamāne taṇḍulamalañca udakamalañca pheṇena saddhiṃ uṭṭhahitvā ukkhalimukhaṃ makkhetvā bahi gaḷati , tathā asitapītādibhede āhāre kammajena agginā paccamāne yaṃ asitapītādimalaṃ uṭṭhahitvā ‘‘ akkhimhā akkhigūthako ’’ tiādinā bhedena nikkhamantaṃ akkhiādīni makkhetvā bahi gaḷati , tassāpi vasena imassa kāyassaM1.240 asucibhāvaṃ dassetvā idāni yaṃ loke uttamaṅgasammataṃ sīsaṃ ativisiṭṭhabhāvato paccentā vandaneyyānampi vandanaṃ na karonti , tassāpi nissāratāya asucitāya cassa asucibhāvaṃ dassento ‘‘ athassa susiraṃ sīsan ’’ ti imaṃ gāthamāha .

Tattha susiran ti chiddaṃ .

Matthaluṅgassa pūritan ti dadhibharitaalābukaṃ viya matthaluṅgabharitaṃ .

Tañca panetaṃ matthaluṅgaṃ visuddhimagge vuttanayeneva veditabbaṃ .

Subhato naṃ maññati bāloti tamenaṃ evaṃ nānāvidhakuṇapabharitampi kāyaṃ duccintitacintī bālo subhato maññati , subhaṃ suciṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpanti tīhipi taṇhādiṭṭhimānamaññanāhi maññati .

Kasmā ?

Yasmā avijjāya purakkhato catusaccapaṭicchādakena mohena purakkhato , codito , pavattito ,‘‘ evaṃ ādiya , evaṃ abhinivisa evaṃ maññāhī ’’ ti gāhitoti adhippāyo .

Passa yāva anatthakarā cāyaṃ avijjāti .

202. Evaṃ bhagavā saviññāṇakavasena asubhaṃ dassetvā idāni aviññāṇakavasena dassetuṃ , yasmā vā cakkavattiraññopi kāyo yathāvuttakuṇapabharitoyeva hoti , tasmā sabbappakārenapiP1.250 sampattibhave asubhaṃ dassetvā idāni vipattibhave dassetuṃ ‘‘ yadā ca so mato setī ’’ ti gāthamāha .

Tassattho – svāyamevaṃvidho kāyo yadā āyuusmāviññāṇāpagamena mato vātabharitabhastā viya uddhumātako vaṇṇaparibhedena vinīlako susānasmiṃ niratthaṃva kaliṅgaraṃ chaḍḍitattā apaviddho seti , atha ‘‘ na dānissa puna uṭṭhānaṃ bhavissatī ’’ ti ekaṃsatoyeva anapekkhā honti ñātayo .

Tattha matoti aniccataṃ dasseti , setīti nirīhakattaṃ .

Tadubhayena ca jīvitabalamadappahāne niyojeti .

Uddhumātoti saṇṭhānavipattiṃ dasseti , vinīlakoti chavirāgavipattiṃ .

Tadubhayena ca rūpamadappahāne vaṇṇapokkharataṃ paṭicca mānappahāne ca niyojeti .

Apaviddhoti gahetabbābhāvaṃ dasseti , susānasmin ti anto adhivāsetumanarahaṃ jigucchanīyabhāvaṃ .

Tadubhayenapi ‘‘ maman ’’ ti gāhassa subhasaññāya ca pahāne niyojeti .

Anapekkhā honti ñātayoti paṭikiriyābhāvaṃ dasseti , tena ca parivāramadappahāne niyojeti .

203. EvamimāyaM1.241V1.211 gāthāya aparibhinnāviññāṇakavasena asubhaṃ dassetvā idāni paribhinnavasenāpi dassetuṃ ‘‘ khādanti nan ’’ ti gāthamāha .

Tattha ye caññeti ye ca aññepi kākakulalādayo kuṇapabhakkhā pāṇino santi , tepi naṃ khādantīti attho .

Sesaṃ uttānameva .

204. Evaṃ ‘‘ caraṃ vā ’’ tiādinā nayena suññatakammaṭṭhānavasena ,‘‘ aṭṭhinahārusaṃyutto ’’ tiādinā saviññāṇakāsubhavasena ‘‘ yadā ca so mato setī ’’ tiādinā aviññāṇakāsubhavasena kāyaṃ dassetvā evaṃ niccasukhattabhāvasuññe ekantaasubhe cāpi kāyasmiṃ ‘‘ subhato naṃ maññati bālo , avijjāya purakkhato ’’ ti iminā bālassa vuttiṃ pakāsetvā avijjāmukhena ca vaṭṭaṃ dassetvā idāni tattha paṇḍitassa vuttiṃ pariññāmukhena ca vivaṭṭaṃ dassetuṃ ‘‘ sutvāna buddhavacanan ’’ ti ārabhi .

Tattha sutvānāti yoniso nisāmetvā .

Buddhavacanan ti kāyavicchandanakaraṃP1.251 buddhavacanaṃ .

Bhikkhūti sekkho vā puthujjano vā .

Paññāṇavāti paññāṇaṃ vuccati vipassanā aniccādippakāresu pavattattā , tāya samannāgatoti attho .

Idhāti sāsane .

So kho naṃ parijānātīti so imaṃ kāyaṃ tīhi pariññāhi parijānāti .

Kathaṃ ?

Yathā nāma kusalo vāṇijo idañcidañcāti bhaṇḍaṃ oloketvā ‘‘ ettakena gahite ettako nāma udayo bhavissatī ’’ ti tulayitvā tathā katvā puna saudayaṃ mūlaṃ gaṇhanto taṃ bhaṇḍaṃ chaḍḍeti , evamevaṃ ‘‘ aṭṭhinhāruādayo ime kesalomādayo cā ’’ ti ñāṇacakkhunā olokento ñātapariññāya parijānāti ,‘‘ aniccā ete dhammā dukkhā anattā ’’ ti tulayanto tīraṇapariññāya parijānāti , evaṃ tīrayitvā ariyamaggaṃ pāpuṇanto tattha chandarāgappahānena pahānapariññāya parijānāti .

Saviññāṇakāviññāṇakaasubhavasena vā passanto ñātapariññāya parijānāti , aniccādivasena passanto tīraṇapariññāya , arahattamaggena tato chandarāgaṃ apakaḍḍhitvā taṃ pajahanto pahānapariññāya parijānāti .

Kasmā so evaṃ parijānātīti ce ?

Yathābhūtañhi passati , yasmā yathābhūtaṃ passatīti attho .

‘‘ Paññāṇavā ’’ tiādinā eva ca etasmiṃ attheM1.242 siddhe yasmā buddhavacanaṃ sutvā tassa paññāṇavattaṃ hoti , yasmā ca sabbajanassa pākaṭopāyaṃ kāyo asutvā buddhavacanaṃ na sakkā parijānituṃ , tasmā tassa ñāṇahetuṃ ito bāhirānaṃ evaṃ daṭṭhuṃ asamatthatañca dassetuṃ ‘‘ sutvāna buddhavacanan ’’ ti āha .

Nandābhikkhuniṃ tañca vipallatthacittaṃ bhikkhuṃ ārabbha desanāpavattito aggaparisato tappaṭipattippattānaṃ bhikkhubhāvadassanato ca ‘‘ bhikkhū ’’ ti āha .

205. IdāniV1.212P1.252 ‘‘ yathābhūtañhi passatī ’’ ti ettha yathā passanto yathābhūtaṃ passati , taṃ dassetuṃ āha ‘‘ yathā idaṃ tathā etaṃ , yathā etaṃ tathā idan ’’ ti .

Tassattho – yathā idaṃ saviññāṇakāsubhaṃ āyuusmāviññāṇānaṃ anapagamā carati , tiṭṭhati , nisīdati , sayati ;

tathā etaṃ etarahi susāne sayitaṃ aviññāṇakampi pubbe tesaṃ dhammānaṃ anapagamā ahosi .

Yathā ca etaṃ etarahi matasarīraṃ tesaṃ dhammānaṃ apagamā na carati , na tiṭṭhati , na nisīdati , na seyyaṃ kappeti , tathā idaṃ saviññāṇakampi tesaṃ dhammānaṃ apagamā bhavissati .

Yathā ca idaṃ saviññāṇakaṃ etarahi na susāne mataṃ seti , na uddhumātakādibhāvamupagataṃ , tathā etaṃ etarahi matasarīrampi pubbe ahosi .

Yathā panetaṃ etarahi aviññāṇakāsubhaṃ mataṃ susāne seti , uddhumātakādibhāvañca upagataṃ , tathā idaṃ saviññāṇakampi bhavissatīti .

Tattha yathā idaṃ tathā etan ti attanā matassa sarīrassa samānabhāvaṃ karonto bāhire dosaṃ pajahati .

Yathā etaṃ tathā idan ti matasarīrena attano samānabhāvaṃ karonto ajjhattike rāgaṃ pajahati .

Yenākārena ubhayaṃ sabhaṃ karoti , taṃ pajānanto ubhayattha mohaṃ pajahati .

Evaṃ yathābhūtadassanena pubbabhāgeyeva akusalamūlappahānaṃ sādhetvā , yasmā evaṃ paṭipanno bhikkhu anupubbena arahattamaggaṃ patvā sabbaṃ chandarāgaṃ virājetuṃ samattho hoti , tasmā āha ‘‘ ajjhattañca bahiddhā ca , kāye chandaṃ virājaye ’’ ti .

Evaṃ paṭipanno bhikkhu anupubbenāti pāṭhaseso .

206. Evaṃ sekkhabhūmiṃ dassetvā idāni asekkhabhūmiṃ dassento āha ‘‘ chandarāgaviratto so ’’ ti .

Tassattho – so bhikkhu arahattamaggañāṇena paññāṇavā maggānantaraṃ phalaṃ pāpuṇāti , atha sabbaso chandarāgassaM1.243 pahīnattā ‘‘ chandarāgaviratto ’’ ti ca , maraṇābhāvena paṇītaṭṭhenaP1.253 vā amataṃ sabbasaṅkhāravūpasamanato santiṃ taṇhāsaṅkhātavānābhāvato nibbānaṃ , cavanābhāvato accutan ti saṃvaṇṇitaṃ padamajjhagāti ca vuccati .

Atha vā so bhikkhu arahattamaggañāṇena paññāṇavā maggānantaraphale ṭhito chandarāgaviratto nāma hoti , vuttappakārañca padamajjhagāti veditabbo .

Tena ‘‘ idamassa pahīnaṃ , idañcānena laddhan ’’ ti dīpeti .

207-208.

Evaṃ saviññāṇakāviññāṇakavasena asubhakammaṭṭhānaṃ saha nipphattiyā kathetvā puna saṅkhepadesanāya evaṃ mahato ānisaṃsassa antarāyakaraṃ pamādavihāraṃ garahanto ‘‘ dvipādakoyan ’’ ti gāthādvayamāha .

Tattha kiñcāpi apādakādayopi kāyā asucīyeva , idhādhikāravasena pana ukkaṭṭhaparicchedavasena vā , yasmā vā aññe asucibhūtāpi kāyā loṇambilādīhiV1.213 abhisaṅkharitvā manussānaṃ bhojanepi upanīyanti , na tveva manussakāyo , tasmā asucitarabhāvamassa dassentopi ‘‘ dvipādako ’’ ti āha .

Ayan ti manussakāyaṃ dasseti .

Duggandho parihīratīti duggandho samāno pupphagandhādīhi abhisaṅkharitvā parihīrati .

Nānākuṇapaparipūroti kesādianekappakārakuṇapabharito .

Vissavanto tato tatoti pupphagandhādīhi paṭicchādetuṃ ghaṭentānampi taṃ vāyāmaṃ nipphalaṃ katvā navahi dvārehi kheḷasiṅghāṇikādīni , lomakūpehi ca sedajallikaṃ vissavantoyeva .

Tattha dāni passatha – etādisena kāyena yo puriso vā itthī vā koci bālo maññe uṇṇametave taṇhādiṭṭhimānamaññanāhi ‘‘ ahan ’’ ti vā ‘‘ maman ’’ ti vā ‘‘ nicco ’’ ti vātiādinā nayena yo uṇṇamituṃ maññeyya , paraṃ vā jātiādīhi avajāneyya attānaṃ ucce ṭhāne ṭhapento , kimaññatra adassanā ṭhapetvā ariyamaggena ariyasaccadassanābhāvaṃ kimaññaṃ tassa evaṃ uṇṇamāvajānanakāraṇaṃ siyāti .

Desanāpariyosāne nandā bhikkhunī saṃvegamāpādi –

‘‘ aho vata re , ahaṃ bālā , yā maṃyeva ārabbha evaṃ vividhadhammadesanāpavattakassa bhagavato upaṭṭhānaṃP1.254 nāgamāsin ’’ ti .

Evaṃ saṃviggā ca tameva dhammadesanaṃ samannāharitvāM1.244 teneva kammaṭṭhānena katipayadivasabbhantare arahattaṃ sacchākāsi .

Dutiyaṭṭhānepi kira desanāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi , sirimā devakaññā anāgāmiphalaṃ pattā , so ca bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahīti .

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

Suttanipāta-aṭṭhakathāya vijayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .