10. Uṭṭhānasuttavaṇṇanā
334. Uṭṭhahathāti
V2.64M2.70 uṭṭhānasuttaṃ .Kā uppatti ?
Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharanto rattiṃ jetavanavihāre vasitvā pubbaṇhasamayaṃ bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pācīnadvārena nagarā nikkhamitvā migāramātupāsādaṃ agamāsi divāvihāratthāya .
Āciṇṇaṃ kiretaṃ bhagavato rattiṃ jetavanavihāre vasitvā migāramātupāsāde divāvihārūpagamanaṃ , rattiñca migāramātupāsāde vasitvā jetavane divāvihārūpagamanaṃ .
Kasmā ?
Dvinnaṃ kulānaṃ anuggahatthāya mahāpariccāgaguṇaparidīpanatthāya ca .
Migāramātupāsādassa ca heṭṭhā pañca kūṭāgāragabbhasatāni honti , yesu pañcasatā bhikkhū vasanti .
Tattha yadā bhagavā heṭṭhāpāsāde vasati , tadā bhikkhū bhagavato gāravena uparipāsādaṃ nāruhanti .
Taṃ divasaṃ pana bhagavā uparipāsāde kūṭāgāragabbhaṃ pāvisi , tena heṭṭhāpāsāde pañcapi gabbhasatāni pañcasatā bhikkhū pavisiṃsu .
Te ca sabbeva navā honti adhunāgatā imaṃ
P1.337 dhammavinayaṃ uddhatā unnaḷā pākatindriyā .Te pavisitvā divāseyyaṃ supitvā sāyaṃ uṭṭhāya mahātale sannipatitvā ‘‘ ajja bhattagge tuyhaṃ kiṃ ahosi , tvaṃ kattha agamāsi , ahaṃ āvuso kosalarañño gharaṃ , ahaṃ anāthapiṇḍikassa , tattha evarūpo ca evarūpo ca bhojanavidhi ahosī ’’ ti nānappakāraṃ āmisakathaṃ kathentā uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ .
Bhagavā taṃ saddaṃ sutvā ‘‘ ime mayā saddhiṃ vasantāpi evaṃ pamattā , aho ayuttakārino ’’ ti mahāmoggallānattherassa āgamanaṃ cintesi .
Tāvadeva āyasmā mahāmoggallāno bhagavato cittaṃ ñatvā iddhiyā āgamma pādamūle vandamānoyeva ahosi .
Tato naṃ bhagavā āmantesi –
‘‘ ete te , moggallāna , sabrahmacārino pamattā , sādhu ne saṃvejehī ’’ ti .
‘‘ Evaṃ bhante ’’ ti kho so āyasmā mahāmoggallāno bhagavato paṭissuṇitvā tāvadeva āpokasiṇaṃ samāpajjitvā karīsabhūmiyaṃ ṭhitaṃ mahāpāsādaṃ nāvaṃ viya mahāvāto pādaṅguṭṭhakena kampesi saddhiṃ patiṭṭhitapathavippadesena .
Atha te bhikkhū bhītā vissaraṃ karontā sakasakacīvarāni chaḍḍetvā catūhi dvārehi nikkhamiṃsu .
Bhagavā tesaṃ attānaṃ dassento aññena dvārena gandhakuṭiṃ pavisanto viya ahosi , te bhagavantaṃ disvā vanditvā aṭṭhaṃsu
M2.71 .Bhagavā ‘‘ kiṃ , bhikkhave , bhītatthā ’’ ti pucchi , te ‘‘ ayaṃ , bhante , migāramātupāsādo kampito ’’ ti āhaṃsu
V2.65 .‘‘ Jānātha , bhikkhave , kenā ’’ ti ?
‘‘ Na jānāma , bhante ’’ ti .
Atha bhagavā ‘‘ tumhādisānaṃ , bhikkhave , muṭṭhassatīnaṃ asampajānānaṃ pamādavihārīnaṃ saṃvegajananatthaṃ moggallānena kampito ’’ ti vatvā tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi .
Tattha uṭṭhahathāti āsanā uṭṭhahatha ghaṭatha vāyamatha , mā kusītā hotha .
Nisīdathāti pallaṅkaṃ ābhujitvā kammaṭṭhānānuyogatthāya nisīdatha .
Ko attho supitena voti ko tumhākaṃ anupādāparinibbānatthāya pabbajitānaṃ
P1.338 supitena attho .Na hi sakkā supantena koci attho pāpuṇituṃ .
Āturānañhi kā niddā , sallaviddhāna ruppatan ti yatra ca nāma appakepi sarīrappadese uṭṭhitena cakkhurogādinā rogena āturānaṃ ekadvaṅgulamattampi paviṭṭhena ayasallaaṭṭhisalladantasallavisāṇasallakaṭṭhasallānaṃ aññatarena sallena ruppamānānaṃ manussānaṃ niddā natthi , tattha tumhākaṃ sakalacittasarīrasantānaṃ bhañjitvā uppannehi nānappakārakilesarogehi āturānañhi kā niddā rāgasallādīhi ca pañcahi sallehi antohadayaṃ pavisiya viddhattā sallaviddhānaṃ ruppataṃ .
335. Evaṃ vatvā puna bhagavā bhiyyosomattāya te bhikkhū ussāhento saṃvejento ca āha –
‘‘ uṭṭhahatha … pe … vasānuge ’’ ti .
Tatrāyaṃ sādhippāyayojanā atthavaṇṇanā – evaṃ kilesasallaviddhānañhi vo , bhikkhave , kālo pabujjhituṃ .
Kiṃ kāraṇaṃ ?
Maṇḍapeyyamidaṃ , bhikkhave , brahmacariyaṃ , satthā sammukhībhūto , ito pubbe pana vo dīgharattaṃ suttaṃ , girīsu suttaṃ , nadīsu suttaṃ , samesu suttaṃ , visamesu suttaṃ , rukkhaggesupi suttaṃ adassanā ariyasaccānaṃ , tasmā tassā niddāya antakiriyatthaṃ uṭṭhahatha nisīdatha daḷhaṃ sikkhatha santiyā .
Tattha purimapādassattho vuttanayo eva .
Dutiyapāde pana santīti tisso santiyo – accantasanti , tadaṅgasanti , sammutisantīti , nibbānavipassanādiṭṭhigatānametaṃ adhivacanaṃ .
Idha pana accantasanti nibbānamadhippetaṃ , tasmā nibbānatthaṃ daḷhaṃ sikkhatha , asithilaparakkamā hutvā sikkhathāti vuttaṃ hoti .
Kiṃ kāraṇaṃ ?
Mā vo pamatte viññāya , maccurājā amohayittha vasānuge
M2.72 , mā tumhe ‘‘ pamattā ete ’’ ti evaṃ ñatvā maccurājapariyāyanāmo māro vasānuge amohayittha , yathā tassa vasaṃ gacchatha , evaṃ vasānuge karonto mā amohayitthāti vuttaṃ hoti . 336. Yato tassa vasaṃ anupagacchantā yāya devā manussā ca … pe … samappitā , yāya devā ca manussā ca atthikā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbatthikā , taṃ rūpādiṃ sitā nissitā allīnā
V2.66 hutvā tiṭṭhanti , taratha samatikkamatha etaṃ nānappakāresu visayesu visaṭavitthiṇṇavisālattāP1.339 visattikaṃ bhavabhogataṇhaṃ .Khaṇo vo mā upaccagā , ayaṃ tumhākaṃ samaṇadhammakaraṇakkhaṇo mā atikkami .
Yesañhi ayamevarūpo khaṇo atikkamati , ye ca imaṃ khaṇaṃ atikkamanti , te khaṇātītā hi socanti nirayamhi samappitā , nirassādaṭṭhena nirayasaññite catubbidhepi apāye patiṭṭhitā ‘‘ akataṃ vata no kalyāṇan ’’ tiādinā nayena socanti .
337. Evaṃ bhagavā te bhikkhū ussāhetvā saṃvejetvā ca idāni tesaṃ taṃ pamādavihāraṃ vigarahitvā sabbeva te appamāde niyojento ‘‘ pamādo rajo ’’ ti imaṃ gāthamāha .
Tattha pamādoti saṅkhepato sativippavāso , so cittamalinaṭṭhena rajo .
Taṃ pamādamanupatito pamādānupatito , pamādānupatitattā aparāparuppanno pamādo eva , sopi rajo .
Na hi kadāci pamādo nāma arajo atthi .
Tena kiṃ dīpeti ?
Mā tumhe ‘‘ daharā tāva mayaṃ pacchā jānissāmā ’’ ti vissāsamāpajjittha .
Daharakālepi hi pamādo rajo , majjhimakālepi therakālepi pamādānupatitattā mahārajo saṅkārakūṭo eva hoti , yathā ghare ekadvedivasiko rajo rajo eva , vaḍḍhamāno pana gaṇavassiko saṅkārakūṭo eva hoti .
Evaṃ santepi pana paṭhamavaye buddhavacanaṃ pariyāpuṇitvā itaravayesu samaṇadhammaṃ karonto , paṭhamavaye vā pariyāpuṇitvā majjhimavaye suṇitvā pacchimavaye samaṇadhammaṃ karontopi bhikkhu pamādavihārī na hoti appamādānulomapaṭipadaṃ paṭipannattā .
Yo pana sabbavayesu pamādavihārī divāseyyaṃ āmisakathañca anuyutto , seyyathāpi tumhe , tasseva so paṭhamavaye pamādo rajo , itaravayesu pamādānupatito mahāpamādo ca mahārajo evāti .
Evaṃ
M2.73 tesaṃ pamādavihāraṃ vigarahitvā appamāde niyojento āha –‘‘ appamādena vijjāya , abbahe sallamattano ’’ ti , tassattho – yasmā evameso sabbadāpi pamādo rajo , tasmā satiavippavāsasaṅkhātena appamādena āsavānaṃ khayañāṇasaṅkhātāya ca vijjāya paṇḍito kulaputto uddhare attano hadayanissitaṃ rāgādipañcavidhaṃ sallanti arahattanikūṭena desanaṃ samāpesi .
Desanāpariyosāne saṃvegamāpajjitvā tameva dhammadesanaṃ manasi karitvā paccavekkhamānā vipassanaṃ ārabhitvā pañcasatāpi te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsūti .
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Suttanipāta-aṭṭhakathāya uṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .