2. Padhānasuttavaṇṇanā

428. TaṃV2.104 maṃ padhānapahitattan ti padhānasuttaṃ .

Kā uppatti ?

‘‘ Padhānāya gamissāmi , ettha me rañjatī mano ’’ ti āyasmā ānando pabbajjāsuttaṃ niṭṭhāpesi .

Bhagavā gandhakuṭiyaṃ nisinno cintesi –

‘‘ mayā chabbassāni padhānaṃ patthayamānena dukkarakārikā katā , taṃ ajja bhikkhūnaṃ kathessāmī ’’ ti .

Atha gandhakuṭito nikkhamitvā buddhāsane nisinno ‘‘ taṃ maṃ padhānapahitattan ’’ ti ārabhitvā imaṃ suttamabhāsi .

Tattha taṃ man ti dvīhipi vacanehi attānameva niddisati .

Padhānapahitattan ti nibbānatthāya pesitacittaṃ pariccattaattabhāvaṃ vā .

Nadiṃ nerañjaraṃ patīti lakkhaṇaṃ niddisati .

Lakkhaṇañhi padhānapahitattāya nerañjarā nadī .

Teneva cettha upayogavacanaṃ .

Ayaṃ panattho ‘‘ nadiyā nerañjarāyā ’’ ti , nerañjarāya tīreti vuttaṃ hoti .

Viparakkammāti atīva parakkamitvā .

Jhāyantan ti appāṇakajjhānamanuyuñjantaṃM2.115 .

Yogakkhemassa pattiyāti catūhi yogehi khemassa nibbānassa adhigamatthaṃ .

429. Namucīti māro .

So hi attano visayā nikkhamitukāme devamanusse na muñcati , antarāyaṃ nesaṃ karoti , tasmā ‘‘ namucī ’’ ti vuccati .

Karuṇaṃ vācan ti anuddayāyuttaṃ vācaṃ .

Bhāsamāno upāgamīti idaṃ uttānameva .

Kasmā pana upāgato ?

Mahāpuriso kira ekadivasaṃ cintesi –

‘‘ sabbadā āhāraṃ pariyesamāno jīvite sāpekkho hoti , na ca sakkā jīvite sāpekkhena amataṃ adhigantun ’’ tiP2.387 .

Tato āhārupacchedāya paṭipajji , tena kiso dubbaṇṇo ca ahosi .

Atha māro ‘‘ ayaṃ sambodhāya maggo hoti , na hotīti ajānanto atighoraṃ tapaṃ karoti , kadāci mama visayaṃ atikkameyyā ’’ ti bhīto ‘‘ idañcidañca vatvā vāressāmī ’’ ti āgato .

Tenevāha –

‘‘ kiso tvamasi dubbaṇṇo , santike maraṇaṃ tavā ’’ ti .

430. Evañca pana vatvā athassa maraṇasantikabhāvaṃ sāvento āha –

‘‘ sahassabhāgo maraṇassa , ekaṃso tava jīvitan ’’ ti .

Tassattho – sahassaṃ bhāgānaṃ assāti sahassabhāgo .

Ko soV2.105 ?

Maraṇassa paccayoti pāṭhaseso .

Eko aṃsoti ekaṃso .

Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ appāṇakajjhānādisahassabhāgo tava maraṇassa paccayo , tato pana te eko eva bhāgo jīvitaṃ , evaṃ santike maraṇaṃ tavāti .

Evaṃ maraṇassa santikabhāvaṃ sāvetvā atha naṃ jīvite samussāhento āha ‘‘ jīva bho jīvitaṃ seyyo ’’ ti .

Kathaṃ seyyoti ce .

Jīvaṃ puññāni kāhasīti .

431. Atha attanā sammatāni puññāni dassento āha –

‘‘ carato ca te brahmacariyan ’’ ti .

Tattha brahmacariyan ti kālena kālaṃ methunaviratiṃ sandhāyāha , yaṃ tāpasā karonti .

Jūhatoti juhantassa .

Sesamettha pākaṭameva .

432. Duggo maggoti imaṃ pana aḍḍhagāthaṃ padhānavicchandaṃ janento āha .

Tattha appāṇakajjhānādigahanattā dukkhena gantabboti duggo , dukkhitakāyacittenaM2.116 kattabbattā dukkaro , santikamaraṇena tādisenāpi pāpuṇituṃ asakkuṇeyyato durabhisambhavoti evamattho veditabbo .

Ito paraṃ imā gāthā bhaṇaṃ māro , aṭṭhā buddhassa santiketi ayamupaḍḍhagāthā saṅgītikārehi vuttā .

Sakalagāthāpīti eke .

Bhagavatā eva pana paraṃ viya attānaṃ niddisantena sabbamettha evaṃjātikaṃ vuttanti ayamamhākaṃ khanti .

Tattha aṭṭhāti aṭṭhāsi .

Sesaṃ uttānameva .

433. Chaṭṭhagāthāya yenatthenāti ettha paresaṃ antarāyakaraṇena attano atthena tvaṃ , pāpima , āgatosīti ayamadhippāyoP2.388 .

Sesaṃ uttānameva .

434.‘‘ Jīvaṃ puññāni kāhasī ’’ ti idaṃ pana vacanaṃ paṭikkhipanto ‘‘ aṇumattopī ’’ ti imaṃ gāthamāha .

Tattha puññenāti vaṭṭagāmiṃ mārena vuttaṃ puññaṃ sandhāya bhaṇati .

Sesaṃ uttānameva .

435. Idāni ‘‘ ekaṃso tava jīvitan ’’ ti idaṃ vacanaṃ ārabbha māraṃ santajjento ‘‘ atthi saddhā ’’ ti imaṃ gāthamāha .

Tatrāyamadhippāyo – are , māra , yo anuttare santivarapade assaddho bhaveyya , saddhopi vā kusīto , saddho āraddhavīriyo samānopi vā duppañño , taṃ tvaṃ jīvitamanupucchamāno sobheyyāsi , mayhaṃ pana anuttare santivarapade okappanasaddhā atthi , tathā kāyikacetasikamasithilaparakkamatāsaṅkhātaṃ vīriyaṃ , vajirūpamā paññā ca mama vijjati , so tvaṃ evaṃ maṃ pahitattaṃ uttamajjhāsayaṃ kiṃ jīvamanupucchasi , kasmā jīvitaṃ pucchasi .

PaññāV2.106 ca mamāti ettha ca saddena sati samādhi ca .

Evaṃ sante yehi pañcahi indriyehi samannāgatā nibbānaṃ pāpuṇanti , tesu ekenāpi avirahitaṃ evaṃ maṃ pahitattaṃ kiṃ jīvamanupucchasi ?

Nanu – ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo , vīriyamārabhato daḷhaṃ ( dha . pa .112).

Paññavantassa jhāyino , passato udayabbayanti ( dha . pa .111,113).

436-8.

Evaṃ māraṃ santajjetvā attano dehacittappavattiṃ dassento ‘‘ nadīnamapī ’’ pi gāthāttayamāha .

Tamatthato pākaṭameva .

Ayaṃ pana adhippāyavaṇṇanāM2.117 – yvāyaṃ mama sarīre appāṇakajjhānavīriyavegasamuṭṭhito vāto vattati , loke gaṅgāyamunādīnaṃ nadīnampi sotāni ayaṃ visosaye , kiñca me evaṃ pahitattassa catunāḷimattaṃ lohitaṃ na upasoseyya .

Na kevalañca me lohitameva sussati , apica kho pana tamhi lohite sussamānamhi baddhābaddhabhedaṃ sarīrānugataṃP2.389 pittaṃ , asitapītādipaṭicchādakaṃ catunāḷimattameva semhañca , kiñcāparaṃ tattakameva muttañca ojañca sussati , tesu ca sussamānesu maṃsānipi khīyanti , tassa me evaṃ anupubbena maṃsesu khīyamānesu bhiyyo cittaṃ pasīdati , na tveva tappaccayā saṃsīdati .

So tvaṃ īdisaṃ cittamajānanto sarīramattameva disvā bhaṇasi ‘‘ kiso tvamasi dubbaṇṇo , santike maraṇaṃ tavā ’’ ti .

Na kevalañca me cittameva pasīdati , apica kho pana bhiyyo sati ca paññā ca samādhi mama tiṭṭhati , aṇumattopi pamādo vā sammoho vā cittavikkhepo vā natthi , tassa mayhaṃ evaṃ viharato ye keci samaṇabrāhmaṇā atītaṃ vā addhānaṃ anāgataṃ vā etarahi vā opakkamikā vedanā vedayanti , tāsaṃ nidassanabhūtaṃ pattassa uttamavedanaṃ .

Yathā aññesaṃ dukkhena phuṭṭhānaṃ sukhaṃ , sītena uṇhaṃ , uṇhena sītaṃ , khudāya bhojanaṃ , pipāsāya phuṭṭhānaṃ udakaṃ apekkhate cittaṃ , evaṃ pañcasu kāmaguṇesu ekakāmampi nāpekkhake cittaṃ .

‘‘ Aho vatāhaṃ subhojanaṃ bhuñjitvā sukhaseyyaṃ sayeyyan ’’ ti īdisenākārena mama cittaṃ na uppannaṃ , passa , tvaṃ māra , sattassa suddhatan ti .

439-41.

Evaṃ attano suddhataṃ dassetvā ‘‘ nivāressāmi tan ’’ ti āgatassa mārassa manorathabhañjanatthaṃ mārasenaṃ kittetvā tāya aparājitabhāvaṃ dassento ‘‘ kāmā te paṭhamā senā ’’ tiādikā cha gāthāyo āha .

Tattha yasmā āditova agāriyabhūte satte vatthukāmesu kilesakāmā mohayanti , te abhibhuyya anagāriyabhāvaṃ upagatānaṃ pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati uppajjati .

Vuttañcetaṃ ‘‘ pabbajitena kho , āvuso , abhirati dukkarā ’’ tiV2.107 ( saṃ . ni .4.331).

Tato te parapaṭibaddhajīvikattā khuppipāsā bādheti , tāya bādhitānaṃM2.118 pariyesana taṇhā cittaṃ kilamayati , atha nesaṃP2.390 kilantacittānaṃ thinamiddhaṃ okkamati .

Tato visesamanadhigacchantānaṃ durabhisambhavesu araññavanapatthesu senāsanesu viharataṃ utrāsasaññitā bhīru jāyati , tesaṃ ussaṅkitaparisaṅkitānaṃ dīgharattaṃ vivekarasamanassādayamānānaṃ viharataṃ ‘‘ na siyā nu kho esa maggo ’’ ti paṭipattiyaṃ vicikicchā uppajjati , taṃ vinodetvā viharataṃ appamattakena visesādhigamena mānamakkhathambhā jāyanti , tepi vinodetvā viharataṃ tato adhikataraṃ visesādhigamaṃ nissāya lābhasakkārasilokā uppajjanti , lābhādimucchitā dhammapatirūpakāni pakāsentā micchāyasaṃ adhigantvā tattha ṭhitā jātiādīhi attānaṃ ukkaṃsenti , paraṃ vambhenti , tasmā kāmādīnaṃ paṭhamasenādibhāvo veditabbo .

442-3.

Evametaṃ dasavidhaṃ senaṃ uddisitvā yasmā sā kaṇhadhammasamannāgatattā kaṇhassa namucino upakārāya saṃvattati , tasmā naṃ tava senāti niddisanto āha –

‘‘ esā namuci te senā , kaṇhassābhippahārinī ’’ ti .

Tattha abhippahārinīti samaṇabrāhmaṇānaṃ ghātanī nippothanī , antarāyakarīti attho .

Na naṃ asūro jināti , jetvā ca labhate sukhan ti evaṃ tava senaṃ asūro kāye ca jīvite ca sāpekkho puriso na jināti , sūro pana jināti , jetvā ca maggasukhaṃ phalasukhañca adhigacchati .

Yasmā ca labhate sukhaṃ , tasmā sukhaṃ patthayamāno ahampi esa muñjaṃ parihareti .

Saṅgāmāvacarā anivattino purisā attano anivattanakabhāvaviññāpanatthaṃ sīse vā dhaje vā āvudhe vā muñjatiṇaṃ bandhanti , taṃ ayampi pariharaticceva maṃ dhārehi .

Tava senāya parājitassa dhiratthu mama jīvitaṃ , tasmā evaṃ dhārehi – saṅgāme me mataṃ seyyo , yañce jīve parājito , yena jīvitena parājito jīve , tasmā jīvitā tayā sammāpaṭipannānaṃ antarāyakarena saddhiṃ saṅgāme mataṃ mama seyyoti attho .

444. Kasmā mataṃ seyyoti ce ?

Yasmā pagāḷhettha … pe … subbatā , ettha kāmādikāya attukkaṃsanaparavambhanapariyosānāya tava senāya pagāḷhā nimuggā anupaviṭṭhā eke samaṇabrāhmaṇā naP2.391 dissanti , sīlādīhi guṇehi nappakāsanti , andhakāraṃ paviṭṭhā viya honti .

Ete evaṃ pagāḷhā samānāM2.119 sacepi kadāci ummujjitvā nimujjanapuriso viya ‘‘ sāhu saddhā ’’ tiādinā nayena ummujjanti , tathāpi tāya senāya ajjhotthaṭattā tañca maggaṃ na jānanti khemaṃ nibbānagāmīnaṃ , sabbepi buddhapaccekabuddhādayo yena gacchanti subbatāti .

Imaṃ pana gāthaṃ sutvā māro puna kiñci avatvā eva pakkāmi .

445-6.

PakkanteV2.108 pana tasmiṃ mahāsatto tāya dukkarakārikāya kiñcipi visesaṃ anadhigacchanto anukkamena ‘‘ siyā nu kho añño maggo bodhāyā ’’ tiādīni cintetvā oḷārikāhāraṃ āhāretvā , balaṃ gahetvā , visākhapuṇṇamadivase pageva sujātāya pāyāsaṃ paribhuñjitvā , bhadravanasaṇḍe divāvihāraṃ nisīditvā , tattha aṭṭha samāpattiyo nibbattento divasaṃ vītināmetvā sāyanhasamaye mahābodhimaṇḍābhimukho gantvā sotthiyena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo bodhimūle vikiritvā dasasahassalokadhātudevatāhi katasakkārabahumāno –

‘‘ Kāmaṃ taco ca nhāru ca , aṭṭhi ca avasissatu ;

Upasussatu nissesaṃ , sarīre maṃsalohitan ’’ ti .

–

Caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā ‘‘ na dāni buddhattaṃ apāpuṇitvā pallaṅkaṃ bhindissāmī ’’ ti paṭiññaṃ katvā aparājitapallaṅke nisīdi .

Taṃ ñatvā māro pāpimā ‘‘ ajja siddhattho paṭiññaṃ katvā nisinno , ajjeva dānissa sā paṭiññā paṭibāhitabbā ’’ ti bodhimaṇḍato yāva cakkavāḷamāyataṃ dvādasayojanavitthāraṃ uddhaṃ navayojanamuggataṃ mārasenaṃ samuṭṭhāpetvā diyaḍḍhayojanasatappamāṇaṃ girimekhalaṃ hatthirājānaṃ āruyha bāhusahassaṃ māpetvā nānāvudhāni gahetvā ‘‘ gaṇhatha , hanatha , paharathā ’’ ti bhaṇanto āḷavakasutte vuttappakārā vuṭṭhiyo māpesi , tā mahāpurisaṃ patvā tattha vuttappakārā eva sampajjiṃsu .

Tato vajiraṅkusena hatthiṃ kumbhe paharitvā mahāpurisassa samīpaṃ netvā ‘‘ uṭṭhehi , bho siddhattha , pallaṅkā ’’ ti āha .

Mahāpuriso ‘‘ na uṭṭhahāmi mārā ’’ tiP2.392 vatvā taṃ dhajiniṃ samantā vilokento imā gāthāyo abhāsi ‘‘ samantā dhajinin ’’ ti .

TatthaM2.120 dhajinin ti senaṃ .

Yuttan ti uyyuttaṃ .

Savāhanan ti girimekhalanāgarājasahitaṃ .

Paccuggacchāmīti abhimukho upari gamissāmi , so ca kho tejeneva , na kāyena .

Kasmā ?

Mā maṃ ṭhānā acāvayi , maṃ etasmā ṭhānā aparājitapallaṅkā māro mā cālesīti vuttaṃ hoti .

Nappasahatīti sahituṃ na sakkoti , nābhibhavati vā .

Āmaṃ pattan ti kācajātaṃ mattikābhājanaṃ .

Asmanāti pāsāṇena .

Sesamettha pākaṭameva .

447-8.

Idāni ‘‘ etaṃ te mārasenaṃ bhinditvā tato paraṃ vijitasaṅgāmo sampattadhammarājābhiseko idaṃ karissāmī ’’ ti dassento āha ‘‘ vasīkaritvā ’’ ti .

Tattha vasīkaritvā saṅkappan ti maggabhāvanāya sabbaṃ micchāsaṅkappaṃ pahāya sammāsaṅkappasseva pavattanena vasīkaritvāV2.109 saṅkappaṃ .

Satiñca sūpatiṭṭhitan ti kāyādīsu catūsu ṭhānesu attano satiñca suṭṭhu upaṭṭhitaṃ karitvā evaṃ vasīkatasaṅkappo suppatiṭṭhitassati raṭṭhā raṭṭhaṃ vicarissāmi devamanussabhede puthū sāvake vinayanto .

Atha mayā vinīyamānā te appamattā … pe … na socare , taṃ nibbānāmatamevāti adhippāyo .

449-51.

Atha māro imā gāthāyo sutvā āha –

‘‘ evarūpaṃ pakkhaṃ disvā na bhāyasi bhikkhū ’’ ti ?

‘‘ Āma , māra , na bhāyāmī ’’ ti .

‘‘ Kasmā na bhāyasī ’’ ti ?

‘‘ Dānādīnaṃ pāramipuññānaṃ katattā ’’ ti .

‘‘ Ko etaṃ jānāti dānādīni tvamakāsī ’’ ti ?

‘‘ Kiṃ ettha pāpima sakkhikiccena , apica ekasmiṃyeva bhave vessantaro hutvā yaṃ dānamadāsiṃ , tassānubhāvena sattakkhattuṃ chahi pakārehi sañjātakampā ayaṃ mahāpathavīyeva sakkhī ’’ ti .

Evaṃ vutte udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī kampi bheravasaddaṃ muñcamānā , yaṃ sutvā māro asanihato viya bhīto dhajaṃ paṇāmetvā palāyi saddhiṃ parisāya .

Atha mahāpuriso tīhi yāmehi tisso vijjā sacchikatvā aruṇuggamane ‘‘ anekajātisaṃsāraṃ … pe … taṇhānaṃ khayamajjhagā ’’ tiP2.393 imaṃ udānaṃ udānesi .

Māro udānasaddena āgantvā ‘‘ ayaṃ ‘ buddho ahan ’ ti paṭijānāti , handa naṃ anubandhāmi ābhisamācārikaṃ passituṃ .

Sacassa kiñci kāyena vā vācāya vā khalitaṃ bhavissati , viheṭhessāmi nan ’’ ti pubbe bodhisattabhūmiyaṃM2.121 chabbassāni anubandhitvā buddhattaṃ pattaṃ ekaṃ vassaṃ anubandhi .

Tato bhagavato kiñci khalitaṃ apassanto ‘‘ satta vassānī ’’ ti imā nibbejanīyagāthāyo abhāsi .

Tattha otāran ti randhaṃ vivaraṃ .

Nādhigacchissan ti nādhigamiṃ .

Medavaṇṇan ti medapiṇḍasadisaṃ .

Anupariyagāti parito parito agamāsi .

Mudun ti mudukaṃ .

Vindemāti adhigaccheyyāma .

Assādanāti sādubhāvo .

Vāyasettoti vāyaso etto .

Sesamettha pākaṭameva .

Ayaṃ pana yojanā – satta vassāni bhagavantaṃ otārāpekkho anubandhiṃ katthaci avijahanto padāpadaṃ , evaṃ anubandhitvāpi ca otāraṃ nādhigamiṃ .

Sohaṃ yathā nāma medavaṇṇaṃ pāsāṇaṃ medasaññī vāyaso ekasmiṃ passe mukhatuṇḍakena vijjhitvā assādaṃ avindamāno ‘‘ appeva nāma ettha mudu vindema , api ito assādanā siyā ’’ ti samantā tatheva vijjhanto anupariyāyitvā katthaci assādaṃ aladdhā ‘‘ pāsāṇovāyan ’’ ti nibbijja pakkameyya , evamevāhaṃ bhagavantaṃ kāyakammādīsu attano parittapaññāmukhatuṇḍakena vijjhanto samantā anupariyagā ‘‘ appeva nāma katthaci aparisuddhakāyasamācārādimudubhāvaṃ vindema , kutoci assādanāV2.110 siyā ’’ ti , te dāni mayaṃ assādaṃ alabhamānā kākova selamāsajja nibbijjāpema gotamaṃ āsajja tato gotamā nibbijja apemāti .

Evaṃ vadato kira mārassa satta vassāni nipphalaparissamaṃ nissāya balavasoko udapādi .

Tenassa visīdamānaṅgapaccaṅgassa beluvapaṇḍu nāma vīṇā kacchato patitā .

YāP2.394 sakiṃ kusalehi vāditā cattāro māse madhurassaraṃ muñcati , yaṃ gahetvā sakko pañcasikhassa adāsi .

Taṃ so patamānampi na bujjhi .

Tenāha bhagavā –

452.

‘‘ Tassa sokaparetassa , vīṇā kacchā abhassatha ;

Tato so dummano yakkho , tatthevantaradhāyathā ’’ ti .

Saṅgītikārakā āhaṃsūti eke , amhākaṃ panetaṃ nakkhamatīti .

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

Suttanipāta-aṭṭhakathāya padhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Suttanipāta-aṭṭhakathā

Suttanipāta-aṭṭhakathā