3. Subhāsitasuttavaṇṇanā
Evaṃ
V2.111M2.122 me sutan ti subhāsitasuttaṃ .Attajjhāsayato cassa uppatti .
Bhagavā hi subhāsitappiyo , so attano subhāsitasamudācārappakāsanena sattānaṃ dubbhāsitasamudācāraṃ paṭisedhento imaṃ suttamabhāsi .
Tattha evaṃ me sutan tiādi saṅgītikāravacanaṃ .
Tattha tatra kho bhagavā … pe … bhadanteti te bhikkhūti etaṃ apubbaṃ , sesaṃ vuttanayameva .
Tasmā apubbapadavaṇṇanatthamidaṃ vuccati – tatrāti desakālaparidīpanaṃ .
Tañhi yaṃ samayaṃ viharati , tatra samaye , yasmiñca ārāme viharati , tatra ārāmeti dīpeti .
Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti .
Na hi bhagavā ayutte dese kāle vā dhammaṃ bhāsati .
‘‘ Akālo kho , tāva , bāhiyā ’’ tiādi ( udā .10) cettha sādhakaṃ .
Khoti padapūraṇamatte avadhāraṇādikālatthe vā nipāto .
Bhagavāti lokagaruparidīpanaṃ .
Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalaparidīpanaṃ .
Āmantesīti ālapi abhāsi sambodhesi .
Bhikkhavoti āmantanākāraparidīpanaṃ .
Tañca bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhattā vuttaṃ .
Tena nesaṃ hīnādhikajanasevitaṃ
P2.395 vuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti .‘‘ Bhikkhavo ’’ ti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano mukhābhimukhe karitvā teneva kathetukamyatādīpakena vacanena tesaṃ sotukamyataṃ janeti , teneva ca sambodhanatthena vacanena sādhukasavanamanasikārepi te niyojeti .
Sādhukasavanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti .
Aparesupi devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhū eva āmantesīti ce ?
Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato .
Sabbaparisasādhāraṇā hi ayaṃ dhammadesanā , na pāṭipuggalikā .
Parisāya ca jeṭṭhā bhikkhū paṭhamuppannattā , seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthu cariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca .
Āsannā tattha nisinnesu satthu santikattā , sadā sannihitā satthu santikāvacarattā .
Tena bhagavā sabbaparisasādhāraṇaṃ dhammaṃ desento bhikkhū eva āmantesi .
Apica bhājanaṃ te imāya kathāya yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvatotipi te eva
M2.123 āmantesi .Bhadanteti gāravādhivacanametaṃ .
Te bhikkhūti ye bhagavā āmantesi , te evaṃ bhagavantaṃ ālapantā bhagavato paccassosunti .
Catūhi
V2.112 aṅgehīti catūhi kāraṇehi avayavehi vā .Musāvādāveramaṇiādīni hi cattāri subhāsitavācāya kāraṇāni .
Saccavacanādayo cattāro avayavā , kāraṇatthe ca aṅgasaddo .
Catūhīti nissakkavacanaṃ hoti , avayavatthe karaṇavacanaṃ .
Samannāgatāti samanuāgatā pavattā yuttā ca .
Vācāti samullapanavācā .
Yā sā ‘‘ vācā girā byappatho ’’ ti ( dha . sa .636) ca ,‘‘ nelā kaṇṇasukhā ’’ ti ( dī . ni .1.9; ma . ni .3.14) ca evamādīsu āgacchati .
Yā pana ‘‘ vācāya ce kataṃ kamman ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .1 kāyakammadvāra ) evaṃ viññatti ca ,‘‘ yā catūhi vacīduccaritehi ārati virati … pe … ayaṃ vuccati sammāvācā ’’ ti
P2.396 ( dha . sa .299; vibha .206) evaṃ virati ca ,‘‘ pharusavācā , bhikkhave , āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā hotī ’’ ti ( a . ni .8.40) evaṃ cetanā ca vācāti āgacchati , sā idha na adhippetā .Kasmā ?
Abhāsitabbato .
Subhāsitā hotīti suṭṭhu bhāsitā hoti .
Tenassā atthāvahanataṃ dīpeti .
Na dubbhāsitāti na duṭṭhu bhāsitā .
Tenassā anatthānāvahanataṃ dīpeti .
Anavajjāti vajjasaṅkhātarāgādidosavirahitā .
Tenassā kāraṇasuddhiṃ vuttadosābhāvañca dīpeti .
Ananuvajjā cāti anuvādavimuttā .
Tenassā sabbākārasampattiṃ dīpeti .
Viññūnan ti paṇḍitānaṃ .
Tena nindāpasaṃsāsu bālā appamāṇāti dīpeti .
Katamehi catūhīti kathetukamyatāpucchā .
Idhāti imasmiṃ sāsane .
Bhikkhaveti yesaṃ kathetukāmo , tadālapanaṃ .
Bhikkhūti vuttappakāravācābhāsanakapuggalanidassanaṃ .
Subhāsitaṃyeva bhāsatīti puggalādhiṭṭhānāya desanāya catūsu vācaṅgesu aññataraṅganiddesavacanaṃ .
No dubbhāsitan ti tasseva vācaṅgassa paṭipakkhabhāsananivāraṇaṃ .
Tena ‘‘ musāvādādayopi kadāci vattabbā ’’ ti diṭṭhiṃ nisedheti .
‘‘ No dubbhāsitan ’’ ti iminā vā micchāvācappahānaṃ dīpeti ,‘‘ subhāsitan ’’ ti iminā pahīnamicchāvācena satā bhāsitabbavacanalakkhaṇaṃ .
Tathā pāpassa akaraṇaṃ , kusalassa upasampadaṃ
M2.124 .Aṅgaparidīpanatthaṃ pana abhāsitabbaṃ pubbe avatvā bhāsitabbamevāha .
Esa nayo dhammaṃyevātiādīsupi .
Ettha ca ‘‘ subhāsitaṃyeva bhāsati no dubbhāsitan ’’ ti iminā pisuṇadosarahitaṃ samaggakaraṇavacanaṃ vuttaṃ ,‘‘ dhammaṃyeva bhāsati no adhamman ’’ ti iminā samphadosarahitaṃ dhammato anapetaṃ mantāvacanaṃ vuttaṃ , itarehi dvīhi pharusālikarahitāni piyasaccavacanāni vuttāni .
Imehi khotiādinā pana tāni aṅgāni paccakkhato dassento taṃ vācaṃ nigameti .
Visesato cettha ‘‘ imehi kho , bhikkhave
P2.397 , catūhi aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hotī ’’ ti bhaṇantoV2.113 yadaññe paṭiññādīhi avayavehi nāmādīhi padehi liṅgavacanavibhattikālakārakādīhi sampattīhi ca samannāgataṃ vācaṃ ‘‘ subhāsitan ’’ ti maññanti , taṃ dhammato paṭisedheti .Avayavādisampannāpi hi pesuññādisamannāgatā vācā dubbhāsitāva hoti attano paresañca anatthāvahattā .
Imehi pana catūhi aṅgehi samannāgatā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannā vā hoti , tathāpi subhāsitā eva lokiyalokuttarahitasukhāvahattā .
Sīhaḷadīpe maggapasse sassaṃ rakkhantiyā sīhaḷaceṭikāya sīhaḷakeneva jātijarāmaraṇapaṭisaṃyuttaṃ gītaṃ gāyantiyā sutvā maggaṃ gacchantā saṭṭhimattā vipassakabhikkhū cettha arahattaṃ pattā nidassanaṃ .
Tathā tisso nāma āraddhavipassako bhikkhu padumasarasamīpena gacchanto padumasare padumāni bhañjitvā bhañjitvā –
‘‘ Pāto phullaṃ kokanadaṃ , sūriyālokena bhajjiyate ;
Evaṃ manussattagatā sattā , jarābhivegena maddīyantī ’’ ti .
–
Imaṃ gītaṃ gāyantiyā ceṭikāya sutvā arahattaṃ patto , buddhantare ca aññataro puriso sattahi puttehi saddhiṃ vanā āgamma aññatarāya itthiyā musalena taṇḍule koṭṭentiyā –
‘‘ Jarāya
M2.125 parimadditaṃ etaṃ , milātachavicammanissitaṃ ;Maraṇena bhijjati etaṃ , maccussa ghasamāmisaṃ .
‘‘ Kimīnaṃ ālayaṃ etaṃ , nānākuṇapena pūritaṃ ;
Asucissa bhājanaṃ etaṃ , kadalikkhandhasamaṃ idan ’’ ti .
–
Imaṃ
P2.398 gītikaṃ sutvā saha puttehi paccekabodhiṃ patto , aññe ca īdisehi upāyehi ariyabhūmiṃ pattā nidassanaṃ .Anacchariyaṃ panetaṃ , yaṃ bhagavatā āsayānusayakusalena ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā ’’ tiādinā nayena vuttā gāthāyo sutvā pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu , aññe ca khandhāyatanādipaṭisaṃyuttā kathā sutvā aneke devamanussāti .
Evaṃ imehi catūhi aṅgehi samannāgatā vācā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā , ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannā vā hoti , tathāpi ‘‘ subhāsitā ’’ ti veditabbā .
Subhāsitattā eva ca anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnaṃ atthatthikānaṃ kulaputtānaṃ atthapaṭisaraṇānaṃ , no byañjanapaṭisaraṇānanti .
Idamavoca
V2.114 bhagavāti idaṃ subhāsitalakkhaṇaṃ bhagavā avoca .Idaṃ vatvāna sugato , athāparaṃ etadavoca satthāti idañca lakkhaṇaṃ vatvā atha aññampi etaṃ avoca satthā .
Idāni vattabbagāthaṃ dassetvā sabbametaṃ saṅgītikārakā āhaṃsu .
Tattha aparan ti gāthābandhavacanaṃ sandhāya vuccati .
Taṃ duvidhaṃ hoti – pacchā āgataparisaṃ assavanasussavanaādhāraṇadaḷhīkaraṇādīni vā sandhāya tadatthadīpakameva ca .
Pubbe kenaci kāraṇena parihāpitassa atthassa dīpanena atthavisesadīpakañca ‘‘ purisassa hi jātassa , kuṭhārī jāyate mukhe ’’ tiādīsu ( su . ni .662) viya .
Idha pana tadatthadīpakameva .
453. Tattha santoti buddhādayo .
Te hi subhāsitaṃ ‘‘ uttamaṃ seṭṭhan ’’ ti vaṇṇayanti .
Dutiyaṃ tatiyaṃ catutthan ti idaṃ pana pubbe niddiṭṭhakkamaṃ upādāya vuttaṃ .
Gāthāpariyosāne pana vaṅgīsatthero bhagavato subhāsite pasīdi .
So yaṃ pasannākāraṃ akāsi , yañca vacanaṃ bhagavā abhāsi , taṃ dassentā saṅgītikārakā ‘‘ atha kho āyasmā ’’ tiādimāhaṃsu .
Tattha
M2.126 paṭibhāti man ti mama bhāgo pakāsatiP2.399 .Paṭibhātu tan ti tava bhāgo pakāsatu .
Sāruppāhīti anucchavikāhi .
Abhitthavīti pasaṃsi .
454. Na tāpayeti vippaṭisārena na tāpeyya .
Na vihiṃseyyāti aññamaññaṃ bhindanto na bādheyya .
Sā ve vācāti sā vācā ekaṃseneva subhāsitā .
Ettāvatā apisuṇavācāya bhagavantaṃ thometi .
455. Paṭinanditāti haṭṭhena hadayena paṭimukhaṃ gantvā nanditā sampiyāyitā .
Yaṃ anādāya pāpāni , paresaṃ bhāsate piyan ti yaṃ vācaṃ bhāsanto paresaṃ pāpāni appiyāni paṭikkūlāni pharusavacanāni anādāya atthabyañjanamadhuraṃ piyameva vacanaṃ bhāsati , taṃ piyavācameva bhāseyyāti vuttaṃ hoti .
Imāya gāthāya piyavacanena bhagavantaṃ abhitthavi .
456. Amatāti amatasadisā sādubhāvena .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ saccaṃ have sādutaraṃ rasānan ’’ ti ( saṃ . ni .1.73; su . ni .184).
Nibbānāmatapaccayattā vā amatā .
Esa dhammo sanantanoti yāyaṃ saccavācā nāma , esa porāṇo dhammo cariyā paveṇī , idameva hi porāṇānaṃ āciṇṇaṃ , na te alikaṃ bhāsiṃsu .
Tenevāha –
‘‘ sacce atthe ca dhamme ca , ahu
V2.115 santo patiṭṭhitā ’’ ti .Tattha sacce patiṭṭhitattā eva attano ca paresañca atthe patiṭṭhitā .
Atthe patiṭṭhitattā eva ca dhamme patiṭṭhitā hontīti veditabbā .
Paraṃ vā dvayaṃ saccavisesanamicceva veditabbaṃ .
Sacce patiṭṭhitā .
Kīdise ?
Atthe ca dhamme ca , yaṃ paresaṃ atthato anapetattā atthaṃ anuparodhaṃ karotīti vuttaṃ hoti .
Satipi ca anuparodhakaratte dhammato anapetattā dhammaṃ , yaṃ dhammikameva atthaṃ sādhetīti vuttaṃ hoti .
Imāya gāthāya saccavacanena bhagavantaṃ abhitthavi .
457. Kheman ti abhayaṃ nirupaddavaṃ .
Kena kāraṇenāti ce ?
Nibbānappattiyā dukkhassantakiriyāya , yasmā kilesanibbānaṃ pāpeti , vaṭṭadukkhassa ca antakiriyāya saṃvattatīti attho .
Atha vā yaṃ buddho nibbānappattiyā dukkhassantakiriyāyāti dvinnaṃ nibbānadhātūnamatthāya khemamaggappakāsanato khemaṃ vācaṃ bhāsati , sā ve vācānamuttamāti sā vācā sabbavācānaṃ
P2.400 seṭṭhātiM2.127 evamettha attho veditabbo .Imāya gāthāya mantāvacanena bhagavantaṃ abhitthavanto arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesīti ayamettha apubbapadavaṇṇanā .
Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti .
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Suttanipāta-aṭṭhakathāya subhāsitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .