Issues
Select Version
Suttanipāta-aṭṭhakathā
Suttanipāta-aṭṭhakathā

7. Selasuttavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

7. Selasuttavaṇṇanā

EvaṃV2.145P2.437 me sutan ti selasuttaṃ .
Kā uppatti ?
Ayameva yāssa nidāne vuttā .
Atthavaṇṇanākkamepi cassa pubbasadisaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ .
Yaṃ pana apubbaṃ , taṃ uttānatthāni padāni pariharantā vaṇṇayissāma .
Aṅguttarāpesūti aṅgā eva so janapado , gaṅgāya pana yā uttarena āpo , tāsaṃ avidūrattā ‘‘ uttarāpo ’’ tipi vuccati .
Kataragaṅgāya uttarena yā āpoti ?
Mahāmahīgaṅgāya .
Tatrāyaṃ tassā nadiyā āvibhāvatthaṃ ādito pabhuti vaṇṇanā – ayaṃ kira jambudīpo dasasahassayojanaparimāṇo .
Tattha catusahassayojanaparimāṇo padeso udakena ajjhotthaṭo ‘‘ samuddo ’’ ti saṅkhaṃ gato .
Tisahassayojanapamāṇe manussā vasanti .
Tisahassayojanapamāṇe himavā patiṭṭhito ubbedhena pañcayojanasatiko caturāsītisahassakūṭehi paṭimaṇḍito samantato sandamānapañcasatanadīvicitto .
Yattha āyāmavitthārena gambhīratāya ca paññāsapaññāsayojanā diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalā pūraḷāsasuttavaṇṇanāyaṃ vuttā anotattādayo satta mahāsarā patiṭṭhitā .
Tesu anotatto sudassanakūṭaṃ , citrakūṭaṃ , kāḷakūṭaṃ , gandhamādanakūṭaṃ , kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatehi parikkhitto .
Tattha sudassanakūṭaṃ suvaṇṇamayaṃ dviyojanasatubbedhaṃ antovaṅkaṃ kākamukhasaṇṭhānaṃ tamevaM2.161 saraṃ paṭicchādetvā ṭhitaṃ , citrakūṭaṃ sabbaratanamayaṃ , kāḷakūṭaṃ añjanamayaṃ , gandhamādanakūṭaṃ sānumayaṃ abbhantare muggavaṇṇaṃP2.438 nānappakāraosadhasañchannaṃ kāḷapakkhuposathadivase ādittamiva aṅgāraṃ jalantaṃ tiṭṭhati , kelāsakūṭaṃ rajatamayaṃ .
Sabbāni sudassanena samānubbedhasaṇṭhānāni tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitāni .
Sabbāni devānubhāvena nāgānubhāvena ca vassanti , nadiyo ca tesu sandanti .
Taṃ sabbampi udakaṃ anotattameva pavisati .
Candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena taṃ obhāsenti , ujuṃ gacchantā na obhāsenti .
Tenevassa ‘‘ anotattan ’’ ti saṅkhā udapādi .
Tattha manoharasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisanimmalūdakāni nahānatitthāni suppaṭiyattāniV2.146 honti , yesu buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā isigaṇā ca nhāyanti , devayakkhādayo ca uyyānakīḷikaṃ kīḷanti .
Catūsu cassa passesu sīhamukhaṃ , hatthimukhaṃ , assamukhaṃ , usabhamukhanti cattāri mukhāni honti , yehi catasso nadiyo sandanti .
Sīhamukhena nikkhantanadītīre sīhā bahutarā honti , hatthimukhādīhi hatthiassausabhā .
Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma pācīnahimavanteneva amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisati .
Pacchimadisato ca uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṃ katvā pacchimahimavanteneva uttarahimavanteneva ca amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisanti .
Dakkhiṇadisato nikkhantanadī pana taṃ tikkhattuṃP2.439 padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇena ujukaṃ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhiyojanāni gantvā pabbataṃ paharitvā vuṭṭhāya pariṇāhena tigāvutapamāṇā udakadhārā hutvā ākāsena saṭṭhi yojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe patitā , pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno .
Tatra paññāsayojanapamāṇā tiyaggaḷā nāma pokkharaṇī jātā .
Pokkharaṇiyā kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisiya saṭṭhi yojanāni gatā .
Tato ghanapathaviṃ bhinditvā umaṅgena saṭṭhi yojanāni gantvā viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisā pañcadhārā hutvā pavattati .
Sā tikkhattuṃ anotattaṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne ‘‘ āvaṭṭagaṅgā ’’ ti vuccatiM2.162 .
Ujukaṃ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ‘‘ kaṇhagaṅgā ’’ ti vuccati .
Ākāsena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ‘‘ ākāsagaṅgā ’’ ti vuccati .
Tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ‘‘ tiyaggaḷapokkharaṇī ’’ ti vuccati .
Kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisiya saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ‘‘ bahalagaṅgā ’’ ti vuccati .
Pathaviṃ bhinditvā umaṅgena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ‘‘ umaṅgagaṅgā ’’ ti vuccati .
Viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā pañcadhārā hutvā pavattaṭṭhāne ‘‘ gaṅgā , yamunā , aciravatī , sarabhū , mahī ’’ ti pañcadhā vuccati .
Evametā pañca mahāgaṅgā himavatā sambhavanti .
Tāsu yā ayaṃ pañcamī mahī nāma , sā idha ‘‘ mahāmahīgaṅgā ’’ ti adhippetā .
Tassā gaṅgāya uttarena yā āpo , tāsaṃ avidūrattā so janapado ‘‘ aṅguttarāpo ’’ ti veditabbo .
Tasmiṃ janapade aṅguttarāpesu .
Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ kurumānoP2.440 .
Tattha bhagavato duvidhā cārikā turitacārikā , aturitacārikā ca .
Tattha dūrepi bhabbapuggale disvā sahasā gamanaṃ turitacārikā .
Sā mahākassapapaccuggamanādīsu daṭṭhabbā .
Taṃ paccuggacchanto hi bhagavā muhutteneva tigāvutaṃ agamāsi , āḷavakadamanatthaṃ tiṃsayojanaṃ , tathā aṅgulimālassatthāya .
PukkusātissaV2.147 pana pañcattālīsayojanaṃ , mahākappinassa vīsayojanasataṃ , dhaniyassatthāya sattayojanasataṃ addhānaṃ agamāsi .
Ayaṃ turitacārikā nāma .
Gāmanigamanagarapaṭipāṭiyā pana piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ aturitacārikā nāma .
Ayaṃ idha adhippetā .
Evaṃ cārikaṃ caramāno .
Mahatāti saṅkhyāmahatā guṇamahatā ca .
Bhikkhusaṅghenāti samaṇagaṇena .
Aḍḍhateḷasehīti aḍḍhena teḷasahi , dvādasahi satehi paññāsāya ca bhikkhūhi saddhinti vuttaṃ hoti .
Yena … pe … tadavasarīti āpaṇabahulatāya so nigamo ‘‘ āpaṇo ’’ tveva nāmaṃ labhi .
Tasmiṃ kira vīsatiāpaṇamukhasahassāni vibhattāni ahesuṃ .
Yena disābhāgena maggena vā so aṅguttarāpānaṃ raṭṭhassa nigamo osaritabbo , tena avasari tadavasari agamāsi , taṃ nigamaṃ anupāpuṇīti vuttaṃ hoti .
Keṇiyo jaṭiloti keṇiyoti nāmena , jaṭiloti tāpaso .
So kira brāhmaṇamahāsālo , dhanarakkhaṇatthāya pana tāpasapabbajjaṃ samādāya rañño paṇṇākāraṃ datvā bhūmibhāgaṃ gahetvā tattha assamaṃ kāretvā vasati kulasahassassa nissayo hutvā .
Assamepi cassa ekoM2.163 tālarukkho divase divase ekaṃ suvaṇṇaphalaṃ muñcatīti vadanti .
So divā kāsāyāni dhāreti jaṭā ca bandhati , rattiṃ yathāsukhaṃ pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti .
Sakyaputtoti uccākulaparidīpanaṃ .
Sakyakulā pabbajitoti saddhāya pabbajitabhāvaparidīpanaṃ , kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva taṃP2.441 kulaṃ pahāya saddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti .
Taṃ kho panāti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ , tassa kho pana bhoto gotamassāti attho .
Kalyāṇoti kalyāṇaguṇasamannāgato , seṭṭhoti vuttaṃ hoti .
Kittisaddoti kittiyeva thutighoso vā .
Itipi so bhagavāti ādimhi pana ayaṃ tāva yojanā – so bhagavā itipi arahaṃ , itipi sammāsambuddho … pe … itipi bhagavāti , iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti .
Tattha ārakattā , arīnaṃ arānañca hatattā paccayādīnaṃ arahattā , pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi so bhagavā arahan ti veditabbo .
Ārakā hi so sabbakilesehi maggena savāsanānaṃ kilesānaṃ viddhaṃsitattāti ārakattā arahaṃ .
Te cānena kilesārayo maggena hatāti arīnaṃ hatattāpi arahaṃ .
Yañcetaṃ avijjābhavataṇhāmayanābhi , puññādiabhisaṅkhārānaṃ jarāmaraṇanemi , āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā tibhavarathe samāyojitaṃ anādikālapavattaṃ saṃsāracakkaṃ .
Tassānena bodhimaṇḍe vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakarañāṇapharasuṃ gahetvā sabbe arā hatāti arānaṃ hatattātipi arahaṃV2.148 .
Aggadakkhiṇeyyattā ca cīvarādipaccaye sakkāragarukārādīni ca arahatīti paccayādīnaṃ arahattāpi arahaṃ .
Yathā ca loke keci paṇḍitamānino bālā asilokabhayena raho pāpaṃ karonti , evaṃ nāyaṃ kadāci karotīti pāpakaraṇe rahābhāvatopi arahaṃ .
Hoti cettha –
‘‘ Ārakattā hatattā ca , kilesārīna so muni ;
Hatasaṃsāracakkāro , paccayādīna cāraho ;
Na raho karoti pāpāni , arahaṃ tena pavuccatī ’’ ti .
Sammā sāmañca saccānaṃ buddhattā sammāsambuddho .
Atisayavisuddhāhi vijjāhi abbhuttamena caraṇena ca samannāgatattāP2.442 vijjācaraṇasampanno .
SobhanagamanattāM2.164 sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā suṭṭhu gatattā sammā gadattā ca sugato .
Sabbathāpi viditalokattā lokavidū .
So hi bhagavā sabhāvato samudayato nirodhato nirodhūpāyatoti sabbathā khandhāyatanādibhedaṃ saṅkhāralokaṃ avedi ,‘‘ eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā .
Dve lokā nāmañca rūpañca .
Tayo lokā tisso vedanā .
Cattāro lokā cattāro āhārā .
Pañca lokā pañcupādānakkhandhā .
Cha lokā cha ajjhattikāni āyatanāni .
Satta lokā satta viññāṇaṭṭhitiyo .
Aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā .
Nava lokā nava sattāvāsā .
Dasa lokā dasāyatanāni .
Dvādasa lokā dvādasāyatanāni .
Aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo ’’ ti ( paṭi . ma .1.112) evaṃ sabbathā saṅkhāralokaṃ avedi .
Sattānaṃ āsayaṃ jānāti , anusayaṃ jānāti , caritaṃ jānāti , adhimuttiṃ jānāti , apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbe abhabbe satte jānātīti sabbathā sattalokaṃ avedi .
Tathā ekaṃ cakkavāḷaṃ āyāmato vitthārato ca yojanānaṃ dvādasa satasahassāni tīṇi sahassāni aḍḍhapañcamāni ca satāni , parikkhepato chattiṃsa satasahassāni dasa sahassāni aḍḍhuḍḍhāni ca satāni .
Tattha –
Duve satasahassāni , cattāri nahutāni ca ;
Ettakaṃ bahalattena , saṅkhātāyaṃ vasundharā .
CattāriV2.149 satasahassāni , aṭṭheva nahutāni ca ;
Ettakaṃ bahalattena , jalaṃ vāte patiṭṭhitaṃ .
Nava satasahassāni , māluto nabhamuggato ;
Saṭṭhi ceva sahassāni , esā lokassa saṇṭhiti ’’.
Evaṃ saṇṭhite cettha yojanānaṃ –
Caturāsīti sahassāni , ajjhogāḷho mahaṇṇave ;
AccuggatoP2.443 tāvadeva , sineru pabbatuttamo .
TatoM2.165 upaḍḍhupaḍḍhena , pamāṇena yathākkamaṃ ;
Ajjhogāḷhuggatā dibbā , nānāratanacittitā .
Yugandharo īsadharo , karavīko sudassano ;
Nemindharo vinatako , assakaṇṇo giri brahā .
Ete satta mahāselā , sinerussa samantato ;
Mahārājānamāvāsā , devayakkhanisevitā .
Yojanānaṃ satānucco , himavā pañca pabbato ;
Yojanānaṃ sahassāni , tīṇi āyatavitthato .
Caturāsītisahassehi , kūṭehi paṭimaṇḍito ;
Tipañcayojanakkhandha-parikkhepā nagavhayā .
Paññāsayojanakkhandha-sākhāyāmā samantato ;
Sattayojanavitthiṇṇā , tāvadeva ca uggatā .
JambūV2.150 yassānubhāvena , jambudīpo pakāsito ;
Dve asītisahassāni , ajjhogāḷho mahaṇṇave .
Accuggato tāvadeva , cakkavāḷasiluccayo ;
Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ , cakkavāḷamayaṃ ṭhito ’’.
Tattha candamaṇḍalaṃ ekūnapaññāsayojanaṃ , sūriyamaṇḍalaṃ paññāsayojanaṃ , tāvatiṃsabhavanaṃ dasasahassayojanaṃ , tathā asurabhavanaṃ avīcimahānirayo jambudīpo ca .
Aparagoyānaṃ sattasahassayojanaṃ , tathā pubbavideho , uttarakuru aṭṭhasahassayojano .
Ekameko cettha mahādīpo pañcasatapañcasataparittadīpaparivāro .
Taṃ sabbampi ekaṃ cakkavāḷaṃ ekā lokadhātu .
Cakkavāḷantaresu lokantarikanirayā .
Evaṃ anantāni cakkavāḷāni anantā lokadhātuyo , anantena buddhañāṇena aññāsīti sabbathā okāsalokaṃ avedi .
Evaṃ so bhagavā sabbathā .
Viditalokattā lokavidūti veditabbo .
Attano pana guṇehi visiṭṭhatarassa kassaci abhāvā anuttaro .
Vicittehi vinayanūpāyehi purisadamme sāretīti purisadammasārathi .
DiṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehiM2.166P2.444 yathārahaṃ anusāsati nitthāreti cāti satthā .
Devamanussaggahaṇaṃ ukkaṭṭhaparicchedavasena bhabbapuggalapariggahavasena ca kataṃ , nāgādikepi pana esa lokiyatthena anusāsati .
Yadatthi neyyaṃ nāma , sabbassa buddhattā vimokkhantikañāṇavasena buddho .
Yato pana so –
‘‘ Bhagyavā bhaggavā yutto , bhagehi ca vibhattavā ;
Bhattavā vantagamano , bhavesu bhagavā tato ’’ ti .
Ayamettha saṅkhepo , vitthārato panetāni padāni visuddhimagge ( visuddhi .1.124-125) vuttāni .
So imaṃ lokan ti so bhagavā imaṃ lokaṃ .
Idāni vattabbaṃ nidasseti .
Sadevakan tiādīni kasibhāradvājaāḷavakasuttesu vuttanayāneva .
Sayan ti sāmaṃ aparaneyyo hutvā .
Abhiññāti abhiññāya .
Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā .
Pavedetīti bodheti ñāpeti pakāseti .
So dhammaṃ deseti … pe … pariyosānakalyāṇan ti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭiccaV2.151 anuttaraṃ vivekasukhaṃ hitvāpi dhammaṃ deseti .
Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti .
Kathaṃ ?
Ekagāthāpi hi samantabhaddakattā dhammassa paṭhamapādena ādikalyāṇā , dutiyatatiyapādehi majjhekalyāṇā , pacchimapādena pariyosānakalyāṇā .
Ekānusandhikaṃ suttaṃ nidānena ādikalyāṇaṃ , nigamanena pariyosānakalyāṇaṃ , sesena majjhekalyāṇaṃ .
Nānānusandhikaṃ paṭhamānusandhinā ādikalyāṇaṃ , pacchimena pariyosānakalyāṇaṃ , sesehi majjhekalyāṇaṃ .
Sakalopi sāsanadhammo attano atthabhūtena sīlena ādikalyāṇo , samathavipassanāmaggaphalehi majjhekalyāṇo , nibbānena pariyosānakalyāṇo .
Sīlasamādhīhi vā ādikalyāṇo , vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo , phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo .
Buddhasubodhitāya vā ādikalyāṇo , dhammasudhammatāya majjhekalyāṇo , saṅghasuppaṭipattiyā pariyosānakalyāṇoP2.445 .
Taṃ sutvā tathattāya paṭipannena adhigantabbāya abhisambodhiyā vā ādikalyāṇo , paccekabodhiyā majjhekalyāṇo , sāvakabodhiyā pariyosānakalyāṇoM2.167 .
Suyyamāno cesa nīvaraṇādivikkhambhanato savanenapi kalyāṇameva āvahatīti ādikalyāṇo , paṭipajjamāno samathavipassanāsukhāvahanato paṭipattiyāpi kalyāṇameva āvahatīti majjhekalyāṇo , tathā paṭipanno ca paṭipattiphale niṭṭhite tādibhāvāvahanato paṭipattiphalenapi kalyāṇameva āvahatīti pariyosānakalyāṇo .
Nāthappabhavattā ca pabhavasuddhiyā ādikalyāṇo , atthasuddhiyā majjhekalyāṇo , kiccasuddhiyā pariyosānakalyāṇo .
Yato appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva desetīti veditabbo .
Sātthaṃ sabyañjanan ti evamādīsu pana yasmā imaṃ dhammaṃ desento sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca pakāseti , nānānayehi dīpeti , tañca yathāsambhavaṃ atthasampattiyā sātthaṃ , byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ .
Saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattiatthapadasamāyogato sātthaṃ , akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyā sabyañjanaṃ .
Atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sātthaṃ , dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjanaṃ .
Atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sātthaṃ , dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjanaṃ .
Paṇḍitavedanīyato sarikkhakajanappasādakanti sātthaṃ , saddheyyato lokiyajanappasādakanti sabyañjanaṃ .
Gambhīrādhippāyato sātthaṃ , uttānapadato sabyañjanaṃ .
Upanetabbassābhāvato sakalaparipuṇṇabhāvena kevalaparipuṇṇaṃ , apanetabbassa abhāvato niddosabhāvena parisuddhaṃ .
Sikkhattayapariggahitattā brahmabhūtehi seṭṭhehi caritabbato tesañca cariyabhāvato brahmacariyaṃ .
Tasmā ‘‘ sātthaṃ sabyañjanaṃ … pe … brahmacariyaṃ pakāsetī ’’ ti vuccati .
ApicaV2.152 yasmā sanidānaṃ sauppattikañca desento ādikalyāṇaṃ deseti , vineyyānaṃ anurūpato atthassa aviparītatāya hetudāharaṇayogato ca majjhekalyāṇaṃP2.446 , sotūnaṃ saddhāpaṭilābhena nigamanena ca pariyosānakalyāṇaṃ .
Evaṃ desento ca brahmacariyaṃ pakāseti .
Tañca paṭipattiyā adhigamabyattito sātthaṃ , pariyattiyā āgamabyattito sabyañjanaṃ , sīlādipañcadhammakkhandhayuttato kevalaparipuṇṇaṃ , nirupakkilesato nittharaṇatthāya pavattito lokāmisanirapekkhato caM2.168 parisuddhaṃ , seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtānaṃ buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ cariyato brahmacariyanti vuccati , tasmāpi ‘‘ so dhammaṃ deseti … pe … brahmacariyaṃ pakāsetī ’’ ti vuccati .
Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana , atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti .
Dhammiyā kathāyāti pānakānisaṃsapaṭisaṃyuttāya .
Ayañhi keṇiyo sāyanhasamaye bhagavato āgamanaṃ assosi .
‘‘ Tucchahattho bhagavantaṃ dassanāya gantuṃ lajjamāno vikālabhojanā viratānampi pānakaṃ kappatī ’’ ti cintetvā pañcahi kājasatehi susaṅkhataṃ badarapānaṃ gāhāpetvā agamāsi .
Yathāha bhesajjakkhandhake ‘‘ atha kho keṇiyassa jaṭilassa etadahosi , kiṃ nu kho ahaṃ samaṇassa gotamassa harāpeyyan ’’ ti ( mahāva .300) sabbaṃ veditabbaṃ .
Tato naṃ bhagavā yathā sekkhasutte ( ma . ni .2.22 ādayo ) sākiye āvasathānisaṃsapaṭisaṃyuttāya kathāya , gosiṅgasālavane ( ma . ni .1.325 ādayo ) tayo kulaputte sāmaggirasānisaṃsapaṭisaṃyuttāya , rathavinīte ( ma . ni .1.252 ādayo ) jātibhūmake bhikkhū dasakathāvatthupaṭisaṃyuttāya , evaṃ taṅkhaṇānurūpāya pānakānisaṃsapaṭisaṃyuttāya kathāya pānakadānānisaṃsaṃ sandassesi , tathārūpānaṃ puññānaṃ punapi kattabbatāya niyojento samādapesi , abbhussāhaṃ janento samuttejesi , sandiṭṭhikasamparāyikena phalavisesena pahaṃsento sampahaṃsesi .
Tenāha ‘‘ dhammiyā kathāya … pe … sampahaṃsesī ’’ ti .
So bhiyyosomattāya bhagavati pasanno bhagavantaṃ nimantesi , bhagavā cassa tikkhattuṃ paṭikkhipitvā adhivāsesi .
Tenāha ‘‘ atha kho keṇiyo jaṭilo … pe … adhivāsesiP2.447 bhagavā tuṇhībhāvenā ’’ ti .
Kimatthaṃ pana paṭikkhipi bhagavāti ?
Punappunaṃ yācanāya cassa puññavuḍḍhi bhavissati , bahutarañca paṭiyādessati , tato aḍḍhatelasānaṃ bhikkhusatānaṃ paṭiyattaṃ aḍḍhasoḷasannaṃ pāpuṇissatīti .
Kuto aparāni tīṇi satānīti ce ?
Appaṭiyatteyeva hi bhatte selo brāhmaṇo tīhi māṇavakasatehi saddhiṃ pabbajissati , taṃ disvā bhagavā evamāhāti .
Mittāmacceti mitte ca kammakare ca .
Ñātisālohiteti samānalohite ekayonisambandhe puttadhītādayoV2.153 avasesabandhave ca .
YenātiM2.169 yasmā .
Meti mayhaṃ .
Kāyaveyyāvaṭikan ti kāyena veyyāvaccaṃ .
Maṇḍalamāḷaṃ paṭiyādetīti setavitānamaṇḍapaṃ karoti .
Tiṇṇaṃ vedānan ti irubbedayajubbedasāmavedānaṃ .
Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ .
Nighaṇḍūti nāmanighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ .
Keṭubhan ti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāya satthaṃ .
Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ .
Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca .
Itihāsapañcamānan ti athabbanavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘ itiha āsa itiha āsā ’’ ti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā .
Tesaṃ itihāsapañcamānaṃ .
Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ ajjheti vedeti cāti padako veyyākaraṇo .
Lokāyate vitaṇḍavādasatthe mahāpurisalakkhaṇādhikāre ca dvādasasahasse mahāpurisalakkhaṇasatthe anūno paripūrakārīti lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo , avayo na hotīti vuttaṃ hoti .
Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti .
Jaṅghāya hitaṃ vihāraṃP2.448 jaṅghāvihāraṃ , cirāsanādijanitaṃ parissamaṃ vinodetuṃ jaṅghāpasāraṇatthaṃ adīghacārikanti vuttaṃ hoti .
Anucaṅkamamānoti caṅkamamāno eva .
Anuvicaramānoti ito cito ca caramāno .
Keṇiyassa jaṭilassa assamoti keṇiyassa assamaṃ nivesanaṃ .
Āvāhoti kaññāgahaṇaṃ .
Vivāhoti kaññādānaṃ .
Mahāyaññoti mahāyajanaṃ .
Māgadhoti magadhānaṃ issaro .
Mahatiyā senāya samannāgatattā seniyo .
Bimbīti suvaṇṇaṃ , tasmā sārasuvaṇṇasadisavaṇṇatāya bimbisāro .
So me nimantitoti so mayā nimantito .
Atha brāhmaṇo pubbe katādhikārattā buddhasaddaṃ sutvāva amatenevābhisitto vimhayarūpattā āha –
‘‘ buddhoti , bho keṇiya , vadesī ’’ ti .
Itaro yathābhūtaṃ ācikkhanto āha –
‘‘ buddhoti , bho sela , vadāmī ’’ ti .
Tato naṃ punapi daḷhīkaraṇatthaṃ pucchi , itaropi tatheva ārocesi .
Atha kappasatasahassehipi buddhasaddassa dullabhabhāvaṃ dassentoM2.170 āha –
‘‘ ghosopi kho eso dullabho lokasmiṃ yadidaṃ buddho ’’ ti .
Tattha yadidan ti nipāto , yo esoti vuttaṃ hoti .
Atha brāhmaṇo buddhasaddaṃ sutvā ‘‘ kiṃ nu kho so saccameva buddho , udāhu nāmamattamevassa buddho ’’ ti vīmaṃsitukāmo cintesi , abhāsi eva vā ‘‘ āgatāni kho pana … pe … vivaṭṭacchado ’’ ti .
Tattha ‘‘ mantesū ’’ ti vedesu .
‘‘ Tathāgato kira uppajjissatī ’’ ti paṭikaccevaV2.154 suddhāvāsadevā brāhmaṇavesena lakkhaṇāni pakkhipitvā vede vācenti ‘‘ tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantī ’’ ti .
Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni āgacchanti .
Parinibbute pana tathāgate kamena antaradhāyanti , tena etarahi natthi .
Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇasamādānakaruṇādiguṇamahato purisassaP2.449 .
Dveva gatiyoti dve eva niṭṭhā .
Kāmañcāyaṃ gatisaddo ‘‘ pañca kho imā , sāriputta , gatiyo ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.153) bhavabhede ,‘‘ gatī migānaṃ pavanan ’’ tiādīsu ( pari .339) nivāsaṭṭhāne ,‘‘ evaṃ adhimattagatimanto ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.161) paññāyaṃ ,‘‘ gatigatan ’’ tiādīsu ( cūḷava .204) visaṭabhāve vattati , idha pana niṭṭhāyaṃ veditabbo .
Tattha kiñcāpi yehi lakkhaṇehi samannāgato rājā hoti cakkavatti , na tehi eva buddho .
Jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti .
Tasmā vuttaṃ ‘‘ yehi samannāgatassā ’’ ti .
Sace agāraṃ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati .
Rājā hoti cakkavattīti catūhi acchariyadhammehi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā .
Cakkaratanaṃ vatteti , catūhi sampatticakkehi , vattati , tehi ca paraṃ vatteti , parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavatti .
Ettha ca rājāti sāmaññaṃ , cakkavattīti visesanaṃ .
Dhammena caratīti dhammiko , ñāyena samena vattatīti attho .
Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā .
Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko , attahitadhammakaraṇena dhammarājā .
Caturantāya issaroti cāturanto , catusamuddantāya cattubbidhadīpavibhūsitāya ca pathaviyā issaroti attho .
Ajjhattaṃ kodhādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijesīti vijitāvī .
Janapadatthāvariyappattoti janapade dhuvabhāvaṃ thāvarabhāvaṃ patto , na sakkā kenaciM2.171 cāletuṃ , janapado vā tamhi thāvariyappatto anussukko sakammanirato acalo asampavedhītipi janapadatthāvariyappatto .
Seyyathidan ti nipāto , tassaP2.450 etāni katamānīti attho .
Cakkaratanaṃ … pe … pariṇāyakaratanameva sattaman ti tāni sabbappakārato ratanasuttavaṇṇanāyaṃ vuttāni .
Tesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti , hatthiassaratanehi vijite yathāsukhamanuvicarati , pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati , sesehi upabhogasukhamanubhavati .
Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo , hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo , pariṇāyakaratanena mantasattiyogo suparipuṇṇo hoti , itthimaṇiratanehi ca tividhasattiyogaphalaṃ .
So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhoti , sesehi issariyasukhaṃ .
Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvenaV2.155 sampajjanti , majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena , pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ .
Parosahassan ti atirekasahassaṃ .
Sūrāti abhīrukajātikā .
Vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā , evaṃ tāveke .
Ayaṃ panettha sabhāvo vīrāti uttamasūrā vuccanti , vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ , vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti .
Vīraṅgaṃ rūpaṃ etesanti vīraṅgarūpā , vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti .
Parasenappamaddanāti sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā , taṃ pamaddituṃ samatthāti adhippāyo .
Dhammenāti ‘‘ pāṇo na hantabbo ’’ tiādinā ( dī . ni .2.244; ma . ni .3.257) pañcasīladhammena .
Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchadoti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāre loke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado .
Tattha paṭhamena padena pūjārahatā , dutiyena tassā hetu yasmā sammāsambuddhoti .
Tatiyena buddhattahetu vivaṭṭacchadatā vuttātiP2.451 veditabbā .
Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti vivaṭṭacchado , vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṃ hoti .
Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti .
Dutiyena vesārajjena cettha purimasiddhi , paṭhamena dutiyasiddhi , tatiyacatutthehiM2.172 tatiyasiddhi hoti .
Purimañca dhammacakkhuṃ , dutiyaṃ buddhacakkhuṃ , tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetīti veditabbaṃ .
Idāni bhagavato santikaṃ gantukāmo āha –
‘‘ kahaṃ pana bho … pe … sammāsambuddho ’’ ti .
Evaṃ vuttetiādīsu yenesāti yena disābhāgena esā .
Nīlavanarājīti nīlavaṇṇarukkhapanti .
Vanaṃ kira meghapantisadisaṃ .
Yattha bhagavā tadā vihāsi , taṃ niddisanto āha –
‘‘ yenesā bho , sela , nīlavanarājī ’’ ti .
Tattha ‘‘ so viharatī ’’ ti ayaṃ panettha pāṭhaseso , bhummatthe vā karaṇavacanaṃ .
Pade padan ti padasamīpe padaṃ .
Tena turitagamanaṃ paṭisedheti .
Durāsadā hīti kāraṇaṃ āha , yasmā te durāsadā , tasmā evaṃ bhonto āgacchantūti .
Kiṃ pana kāraṇā durāsadāti ce ?
Sīhāva ekacarā .
Yathā hi sīhā sahāyakiccābhāvato ekacarā , evaṃ tepi vivekakāmatāya .
‘‘ Yadā cāhan ’’ tiādinā pana te māṇavake upacāraṃ sikkhāpeti .
Tattha mā opātethāti mā pavesetha , mā kathethāti vuttaṃ hoti .
Āgamentūti paṭimānentu , yāva kathā pariyosānaṃ gacchati , tāva tuṇhī bhavantūti attho .
Samannesīti gavesi .
Yebhuyyenāti bahukāni addasa , appakāni nāddasa .
Tato yāni na addasaV2.156 , tāni dīpento āha ‘‘ ṭhapetvā dve ’’ ti .
Kaṅkhatīti kaṅkhaṃ uppādeti patthanaṃ ‘‘ aho vata passeyyan ’’ ti .
Vicikicchatīti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṃ .
Nādhimuccatīti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṃ na gacchati .
Na sampasīdatīti tato ‘‘ paripuṇṇalakkhaṇo ayan ’’ ti bhagavati pasādaṃP2.452 nāpajjati .
Kaṅkhāya vā sudubbalavimati vuttā , vicikicchāya majjhimā , anadhimuccanatāya balavatī , asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālussiyabhāvo .
Kosohiteti vatthikosena paṭicchanne .
Vatthaguyheti aṅgajāte .
Bhagavato hi varavāraṇasseva kosohitaṃ vatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ .
Taṃ so vatthapaṭicchannattā apassanto antomukhagatāya ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosiM2.173 vicikicchī .
Tathārūpan ti kathaṃ rūpaṃ ?
Kimettha amhehi vattabbaṃ , vuttametaṃ nāgasenatthereneva milindaraññā puṭṭhena ( mi . pa .4.3.3)–
‘‘ Dukkaraṃ , bhante nāgasena , bhagavatā katanti .
Kiṃ , mahārājāti ?
Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyubrāhmaṇassa ca antevāsiuttarassa ca bāvarissa antevāsīnaṃ soḷasannaṃ brāhmaṇānañca selassa brāhmaṇassa antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañca dassesi , bhanteti .
Na , mahārāja , bhagavā guyhaṃ dasseti , chāyaṃ bhagavā dasseti , iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dasseti , mahārājāti .
Chāyārūpe diṭṭhe sati diṭṭho eva nanu , bhanteti .
Tiṭṭhatetaṃ , mahārāja , hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya , hadayamaṃsaṃ nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti .
Kallosi , bhante , nāgasenā ’’ ti ( mi . pa .4.3.3).
Ninnāmetvāti nīharitvā .
Kaṇṇasotānumasanena cettha dīghabhāvo , nāsikāsotānumasanena tanubhāvo , nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo .
Ācariyapācariyānan ti ācariyānañceva ācariyācariyānañca .
Sake vaṇṇeti attano guṇe .
554. Paripuṇṇakāyoti lakkhaṇehi paripuṇṇatāya ahīnaṅgapaccaṅgatāya ca paripuṇṇasarīroP2.453 .
Surucīti sundarasarīrappabho .
Sujātoti ārohapariṇāhasampattiyā saṇṭhānasampattiyā ca sunibbatto .
Cārudassanoti sucirampi passantānaṃ atittijanakaṃ appaṭikūlaṃ ramaṇīyaṃ cāru eva dassanaṃ assāti cārudassano .
Keci pana bhaṇanti ‘‘ cārudassanotiV2.157 sundaranetto ’’ ti .
Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇasadisavaṇṇo .
Asīti bhavasi .
Etaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ .
Susukkadāṭhoti suṭṭhu sukkadāṭho .
Bhagavato hi dāṭhāhi candakiraṇā viya ativiya paṇḍararaṃsiyo niccharanti .
Tenāha –
‘‘ susukkadāṭhosī ’’ ti .
555. Mahāpurisalakkhaṇāti pubbe vuttabyañjanāneva vacanantarena nigamento āha .
556. IdāniM2.174 tesu lakkhaṇesu attano abhirucitehi lakkhaṇehi bhagavantaṃ thunanto āha –
‘‘ pasannanetto ’’ tiādi .
Bhagavā hi pañcavaṇṇapasādasampattiyā pasannanetto , paripuṇṇacandamaṇḍalasadisamukhattā sumukho , ārohapariṇāhasampattiyā brahā , bahmujugattatāya uju , jutimantatāya patāpavā .
Yampi cettha pubbe vuttaṃ , taṃ ‘‘ majjhe samaṇasaṅghassā ’’ ti iminā pariyāyena thunatā puna vuttaṃ .
Īdiso hi evaṃ virocati .
Esa nayo uttaragāthāyapi .
557-8.
Uttamavaṇṇinoti uttamavaṇṇasampannassa .
Jambusaṇḍassāti jambudīpassa .
Pākaṭena issariyaṃ vaṇṇayanto āha , apica cakkavatti catunnampi dīpānaṃ issaro hoti .
559. Khattiyāti jātikhattiyā .
Bhojāti bhogiyā .
Rājānoti ye keci rajjaṃ kārentā .
Anuyantāti anugāmino sevakā .
Rājābhirājāti rājūnaṃ pūjaniyo rājā hutvā , cakkavattīti adhippāyo .
Manujindoti manussādhipati paramissaro hutvā .
560. Evaṃ vutte bhagavā ‘‘ ye te bhavanti arahanto sammāsambuddhā , te sake vaṇṇe bhaññamāne attānaṃ pātukarontī ’’ ti imaṃ selassa manorathaṃ pūrento āha ‘‘ rājāhamasmī ’’ ti .
Tatrāyamadhippāyo – yaṃ kho maṃ tvaṃ sela yācasi ‘‘ rājā arahasi bhavituṃ cakkavattī ’’ ti , ettha appossukko hoti , rājāhamasmi , sati ca rājatte yathā añño rājā samānopi yojanasataṃ vā anusāsati , dve tīṇi vā cattāri vā pañca vā yojanasatāni yojanasahassaṃ vā cakkavatti hutvāpiP2.454 catudīpapariyantamattaṃ vā , nāhamevaṃ paricchinnavisayo .
Ahañhi dhammarājā anuttaro bhavaggato avīcipariyantaṃ katvā tiriyaṃ appameyyā lokadhātuyo anusāsāmi .
Yāvatā hi apadadvipadādibhedā sattā , ahaṃ tesaṃ aggo .
Na hi me koci sīlena vā … pe … vimuttiñāṇadassanena vā paṭibhāgo atthi .
Svāhaṃ evaṃ dhammarājā anuttaro anuttareneva catusatipaṭṭhānādibhedabodhipakkhiyasaṅkhātena dhammena cakkaṃ vattemi ‘‘ idaṃ pajahatha , idaṃ upasampajja viharathā ’’ tiādinā āṇācakkaṃ ,‘‘ idaṃ kho pana , bhikkhave , dukkhaṃ ariyasaccan ’’ tiādināV2.158 ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .14) pariyattidhammena dhammacakkameva vā .
Cakkaṃ appaṭivattiyan tiM2.175 yaṃ cakkaṃ appaṭivattiyaṃ hoti samaṇena vā … pe … kenaci lokasminti .
561-2.
Evaṃ attānaṃ āvikarontaṃ bhagavantaṃ disvā pītisomanassajāto selo daḷhikaraṇatthaṃ ‘‘ sambuddho paṭijānāsī ’’ ti gāthādvayamāha .
Tattha ko nu senāpatīti dhammarañño bhoto , dhammena pavattitassa dhammacakkassa anuppavattako senāpati koti pucchi .
563. Tena ca samayena bhagavato dakkhiṇapasse āyasmā sāriputto nisinno hoti suvaṇṇapuñjo viya siriyā sobhamāno , taṃ dassento bhagavā ‘‘ mayā pavattitan ’’ ti gāthamāha .
Tattha anujāto tathāgatan ti tathāgatahetu anujāto , tathāgatena hetunā jātoti attho .
564. Evaṃ ‘‘ ko nu senāpatī ’’ ti pañhaṃ byākaritvā yaṃ selo āha –
‘‘ sambuddho paṭijānāsī ’’ ti , tatra naṃ nikkaṅkhaṃ kātukāmo ‘‘ nāhaṃ paṭiññāmatteneva paṭijānāmi , apicāhaṃ iminā kāraṇena buddho ’’ ti ñāpetuṃ ‘‘ abhiññeyyan ’’ ti gāthamāha .
Tattha abhiññeyyan ti vijjā ca vimutti ca .
Maggasaccasamudayasaccāni pana bhāvetabbapahātabbāni , hetuvacanena pana phalasiddhito tesaṃ phalāni nirodhasaccadukkhasaccānipi vuttāneva bhavanti .
Yato sacchikātabbaṃ sacchikataṃ , pariññeyyaṃ pariññātanti evampettha vuttameva hoti .
EvaṃP2.455 catusaccabhāvanāphalañca vijjāvimuttiṃ dassento ‘‘ bujjhitabbaṃ bujjhitvā buddho jātosmī ’’ ti yuttena hetunā buddhattaṃ sādheti .
565-7.
Evaṃ nippariyāyena attānaṃ pātukatvā attani kaṅkhāvitaraṇatthaṃ brāhmaṇaṃ abhittharayamāno ‘‘ vinayassū ’’ ti gāthāttayamāha .
Tattha sallakattoti rāgasallādisattasallakattano .
Brahmabhūtoti seṭṭhabhūto .
Atituloti tulaṃ atīto upamaṃ atīto , nirūpamoti attho .
Mārasenappamaddanoti ‘‘ kāmā te paṭhamā senā ’’ tiādikāya ‘‘ pare ca avajānātī ’’ ti ( su . ni .440; mahāni .28; cūḷani . nandamāṇavapucchāniddesa 47) evaṃ vuttāya māraparisasaṅkhātāya mārasenāyaM2.176 pamaddano .
Sabbāmitteti khandhakilesābhisaṅkhāramaccudevaputtamārādike sabbapaccatthike .
Vasīkatvāti attano vase vattetvā .
Akutobhayoti kutoci abhayo .
568-70.
Evaṃ vutte selo brāhmaṇo tāvadeva bhagavati sañjātappasādo pabbajjāpekkhoV2.159 hutvā ‘‘ imaṃ bhavanto ’’ ti gāthāttayamāha yathā taṃ paripākagatāya upanissayasampattiyā sammā codiyamāno .
Tattha kaṇhābhijātikoti caṇḍālādinīcakule jāto .
571. Tato tepi māṇavakā tatheva pabbajjāpekkhā hutvā ‘‘ etañce ruccati bhoto ’’ ti gāthamāhaṃsu yathā taṃ tena saddhiṃ katādhikārā kulaputtā .
572. Atha selo tesu māṇavakesu tuṭṭhacitto te dassento pabbajjaṃ yācamāno ‘‘ brāhmaṇā ’’ ti gāthamāha .
573. Tato bhagavā yasmā selo atīte padumuttarassa bhagavato sāsane tesaṃyeva tiṇṇaṃ purisasatānaṃ gaṇaseṭṭho hutvā tehi saddhiṃ pariveṇaṃ kārāpetvā dānādīni puññāni ca katvā kamena devamanussasampattiṃ anubhavamāno pacchime bhave tesaṃyeva ācariyo hutvā nibbatto , tañca nesaṃ kammaṃ vimuttiparipākāya paripakkaṃ ehibhikkhubhāvassaP2.456 ca upanissayabhūtaṃ , tasmā te sabbeva ehibhikkhupabbajjāya pabbājento ‘‘ svākkhātan ’’ ti gāthamāha .
Tattha sandiṭṭhikan ti paccakkhaṃ .
Akālikan ti maggānantaraphaluppattito na kālantare pattabbaphalaṃ .
Yatthāti yannimittā .
Maggabrahmacariyanimittā hi pabbajjā appamattassa sativippavāsavirahitassa tīsu sikkhāsu sikkhato amoghā hoti .
Tenāha –
‘‘ svākkhātaṃ … pe … sikkhato ’’ ti .
Evañca vatvā ‘‘ etha bhikkhavo ’’ ti bhagavā avoca .
Te sabbe pattacīvaradharā hutvā ākāsenāgamma bhagavantaṃ abhivādesuṃ .
Evamimaṃ tesaṃ ehibhikkhubhāvaṃ sandhāya saṅgītikārā ‘‘ alattha kho selo … pe … upasampadan ’’ ti āhaṃsu .
Bhuttāvin tiM2.177 bhuttavantaṃ .
Onītapattapāṇin ti pattato onītapāṇiṃ , apanītahatthanti vuttaṃ hoti .
Tattha ‘‘ upagantvā ’’ ti pāṭhaseso daṭṭhabbo .
Itarathā hi bhagavantaṃ ekamantaṃ nisīdīti na yujjati .
574. Aggihuttamukhāti bhagavā keṇiyassa cittānukūlavasena anumodanto evamāha .
Tattha aggiparicariyaṃ vinā brāhmaṇānaṃ yaññābhāvato ‘‘ aggihuttamukhā yaññā ’’ ti vuttaṃ .
AggihuttaseṭṭhāV2.160 aggihuttapadhānāti attho .
Vede sajjhāyantehi paṭhamaṃ sajjhāyitabbato sāvittī ‘‘ chandaso mukhan ’’ ti vuttā .
Manussānaṃ seṭṭhato rājā ‘‘ mukhan ’’ ti vutto .
Nadīnaṃ ādhārato paṭisaraṇato ca sāgaro ‘‘ mukhan ’’ ti vutto .
Candayogavasena ‘‘ ajja kattikā ajja rohinī ’’ ti sañjānanato ālokakaraṇato sommabhāvato ca ‘‘ nakkhattānaṃ mukhaṃ cando ’’ ti vutto .
Tapantānaṃ aggattā ādicco ‘‘ tapataṃ mukhan ’’ ti vutto .
Dakkhiṇeyyānaṃ pana aggattā visesena tasmiṃ samaye buddhappamukhaṃ saṅghaṃ sandhāya ‘‘ puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ , saṅgho ve yajataṃ mukhan ’’ ti vutto .
Tena saṅgho puññassa āyamukhanti dasseti .
576. Yaṃ taṃ saraṇan ti aññabyākaraṇagāthamāha .
TassatthoP2.457 – pañcahi cakkhūhi cakkhumā bhagavā , yasmā mayaṃ ito aṭṭhame divase taṃ saraṇaṃ agamamha , tasmā sattarattena tava sāsane anuttarena damathena dantamha .
Aho te saraṇassa ānubhāvoti .
577-8.
Tato paraṃ bhagavantaṃ dvīhi gāthāhi thunitvā tatiyāya vandanaṃ yācati –
579.
‘‘ Bhikkhavo tisatā ime , tiṭṭhanti pañjalīkatā ;
Pāde vīra pasārehi , nāgā vandantu satthuno ’’ ti .
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Suttanipāta-aṭṭhakathāya selasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Sallasuttavaṇṇanā

580. Animittan tiV2.161M2.178 sallasuttaṃ .
Kā uppatti ?
Bhagavato kira upaṭṭhāko eko upāsako , tassa putto kālamakāsi .
So puttasokābhibhūto sattāhaṃ nirāhāro ahosi .
Taṃ anukampanto bhagavā tassa gharaṃ gantvā sokavinodanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi .
Tattha animattan ti kiriyākāranimittavirahitaṃ .
Yathā hi ‘‘ yadāhaṃ akkhiṃ vā nikhaṇissāmi , bhamukaṃ vā ukkhipissāmi , tena nimittena taṃ bhaṇḍaṃ avaharā ’’ tiādīsu kiriyākāranimittamatthi , na evaṃ jīvite .
Na hi sakkā laddhuṃ ‘‘ yāvāhaṃ idaṃ vā idaṃ vā karomi , tāva tvaṃ jīva , mā mīyā ’’ ti .
Anaññātan ti ato eva na sakkā ekaṃsena aññātuṃ ‘‘ ettakaṃ vā ettakaṃ vā kālaṃ iminā jīvitabban ’’ ti gatiyā āyupariyantavasena vā .
Yathā hi cātumahārājikādīnaṃ parimitaṃ āyu , na tathā maccānaṃ , evampi ekaṃsena anaññātaṃ .
Kasiran ti anekapaccayapaṭibaddhavuttibhāvato kicchaṃ na sukhayāpanīyaṃ .
Tathā hi taṃ assāsapaṭibaddhañca , passāsapaṭibaddhañca , mahābhūtapaṭibaddhañca , kabaḷīkārāhārapaṭibaddhañca , usmāpaṭibaddhañca , viññāṇapaṭibaddhañca .
Anassasantopi hi na jīvati apassasantopi .
Catūsu ca dhātūsu kaṭṭhamukhādiāsīvisadaṭṭhoP2.458 viya kāyo pathavīdhātuppakopena tāva thaddho hoti kaliṅgarasadiso .
Yathāha –
‘‘ Patthaddho bhavatī kāyo , daṭṭho kaṭṭhamukhena vā ;
Pathavīdhātuppakopena , hoti kaṭṭhamukheva so ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha .584);
Āpodhātuppakopena pūtibhāvaṃ āpajjitvā paggharitapubbamaṃsalohito aṭṭhicammāvaseso hoti .
Yathāha –
‘‘ PūtikoV2.162 bhavatī kāyo , daṭṭho pūtimukhena vā ;
Āpodhātuppakopena , hoti pūtimukheva so ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha .584);
Tejodhātuppakopena aṅgārakāsuyaṃ pakkhitto viya samantā pariḍayhati .
Yathāha –
‘‘ SantattoM2.179 bhavatī kāyo , daṭṭho aggimukhena vā ;
Tejodhātuppakopena , hoti aggimukheva so ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha .584);
Vāyodhātuppakopena sañchijjamānasandhibandhano pāsāṇehi koṭṭetvā sañcuṇṇiyamānaṭṭhiko viya ca hoti .
Yathāha –
‘‘ Sañchinno bhavatī kāyo , daṭṭho satthamukhena vā ;
Vāyodhātuppakopena , hoti satthamukheva so ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha .584);
Dhātuppakopabyāpannakāyopi ca na jīvati .
Yadā pana tā dhātuyo aññamaññaṃ patiṭṭhānādikiccaṃ sādhentāpi samaṃ vahanti , tadā jīvitaṃ pavattati .
Evaṃ mahābhūtapaṭibaddhañca jīvitaṃ .
Dubbhikkhādīsu pana āhārupacchedena sattānaṃ jīvitakkhayo pākaṭo eva .
Evaṃ kabaḷīkārāhārapaṭibaddhañca jīvitaṃ .
Tathā asitapītādiparipāke kammajateje khīṇe sattā jīvitakkhayaṃ pāpuṇantāpi pākaṭā eva .
Evaṃ usmāpaṭibaddhañca jīvitaṃ .
Viññāṇe pana niruddhe niruddhato pabhuti sattānaṃ na hoti jīvitanti evampi loke pākaṭameva .
Evaṃ viññāṇapaṭibaddhañca jīvitaṃ .
Evaṃ anekapaccayapaṭibaddhavuttibhāvato kasiraṃ veditabbaṃ .
Parittañcāti appakaṃ , devānaṃ jīvitaṃ upanidhāya tiṇagge ussāvabindusadisaṃ , cittakkhaṇato uddhaṃ abhāvena vā parittaṃ .
Atidīghāyukopi hi satto atītena cittena jīvittha na jīvati na jīvissati , anāgatenaP2.459 jīvissati na jīvati na jīvittha , paccuppannena jīvati na jīvittha na jīvissati .
Vuttañcetaṃ –
‘‘ Jīvitaṃ attabhāvo ca , sukhadukkhā ca kevalā ;
Ekacittasamāyuttā , lahuso vattate khaṇo .
‘‘ CullāsītisahassāniV2.163 , kappā tiṭṭhanti ye marū ;
Natveva tepi jīvanti , dvīhi cittehi saṃyutā ’’ ti .( mahāni .10);
Tañca dukkhena saṃyutan ti tañca jīvitaṃ evaṃ animittamanaññātaṃ kasiraṃ parittañca samānampi sītuṇhaḍaṃsamakasādisamphassakhuppipāsāsaṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhadukkhadukkhehi saṃyutaṃ .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yasmā īdisaṃ maccānaṃ jīvitaṃ , tasmāM2.180 tvaṃ yāva taṃ parikkhayaṃ na gacchati , tāva dhammacariyameva brūhaya , mā puttamanusocāti .
581. Athāpi maññeyyāsi ‘‘ sabbūpakaraṇehi puttaṃ anurakkhantassāpi me so mato , tena socāmī ’’ ti , evampi mā soci .
Na hi so upakkamo atthi , yena jātā na miyyare , na hi sakkā kenaci upakkamena jātā sattā mā marantūti rakkhitunti vuttaṃ hoti .
Tato yasmā so ‘‘ jaraṃ patvā nāma , bhante , maraṇaṃ anurūpaṃ , atidaharo me putto mato ’’ ti cintesi , tasmā āha ‘‘ jarampi patvā maraṇaṃ , evaṃdhammā hi pāṇino ’’ ti , jaraṃ patvāpi appatvāpi maraṇaṃ , natthi ettha niyamoti vuttaṃ hoti .
582. Idāni tamatthaṃ nidassanena sādhento ‘‘ phalānamiva pakkānan ’’ tiādimāha .
Tassattho – yathā phalānaṃ pakkānaṃ yasmā sūriyuggamanato pabhuti sūriyātapena santappamāne rukkhe pathaviraso ca āporaso ca pattato sākhaṃ sākhato khandhaṃ khandhato mūlanti evaṃ anukkamena mūlato pathavimeva pavisati , ogamanato pabhuti pana pathavito mūlaṃ mūlato khandhanti evaṃ anukkamena sākhāpattapallavādīni puna ārohati , evaṃ ārohanto ca paripākagate phale vaṇṭamūlaṃ na pavisati .
Atha sūriyātapena tappamāne vaṇṭamūle pariḷāho uppajjati .
Tena tāni phalāni pāto pāto niccakālaṃ patanti , nesaṃ pāto patanato bhayaṃ hoti , patanā bhayaṃ hotīti attho .
Evaṃ jātānaṃ maccānaṃ niccaṃ maraṇato bhayaṃP2.460 .
Pakkaphalasadisā hi sattāti .
583-6.
Kiñca bhiyyo ‘‘ yathāpi kumbhakārassa … pe … jīvitan ’’ ti .
Tasmā ‘‘ daharā ca … pe … parāyaṇā ’’ ti evaṃ gaṇha , evañca gahetvā ‘‘ tesaṃ maccu … pe … ñātī vā pana ñātake ’’ ti evampi gaṇha .
Yasmā ca na pitā tāyate puttaṃ , ñātī vā pana ñātake , tasmā pekkhataṃyeva … pe … nīyati .
TatthaV2.164 ayaṃ yojanā – passamānānaṃyeva ñātīnaṃ ‘‘ amma , tātā ’’ tiādinā nayena puthu anekappakārakaṃ lālapataṃyeva maccānaṃ ekamekoM2.181 macco yathā go vajjho evaṃ nīyati , evaṃ passa , upāsaka , yāva atāṇo lokoti .
587. Tattha ye buddhapaccekabuddhādayo dhitisampannā , te ‘‘ evamabbhāhato loko maccunā ca jarāya ca , so na sakkā kenaci parittāṇaṃ kātun ’’ ti yasmā jānanti , tasmā dhīrā na socanti viditvā lokapariyāyaṃ .
Imaṃ lokasabhāvaṃ ñatvā na socantīti vuttaṃ hoti .
588. Tvaṃ pana yassa maggaṃ … pe … paridevasi .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yassa mātukucchiṃ āgatassa āgatamaggaṃ vā ito cavitvā aññattha gatassa gatamaggaṃ vā na jānāsi , tassa ime ubho ante asampassaṃ niratthaṃ paridevasi .
Dhīrā pana te passantā viditvā lokapariyāyaṃ na socantīti .
589. Idāni ‘‘ niratthaṃ paridevasī ’’ ti ettha vuttaparidevanāya niratthakabhāvaṃ sādhento ‘‘ paridevayamāno ce ’’ tiādimāha .
Tattha udabbaheti ubbaheyya dhāreyya , attani sañjaneyyāti attho .
Sammūḷho hiṃsamattānan ti sammūḷho hutvā attānaṃ bādhento .
Kayirā ce naṃ vicakkhaṇoti yadi tādiso kañci atthaṃ udabbahe , vicakkhaṇopi naṃ paridevaṃ kareyya .
590. Na hi ruṇṇenāti etthāyaṃ yojanā – na pana koci ruṇṇena vā sokena vā cetaso santiṃ pappoti , apica kho pana rodato socato ca bhiyyo assa uppajjate dukkhaṃ , sarīrañca dubbaṇṇiyādīhi upahaññatīti .
591. Na tena petāti tena paridevanena kālakatā na pālenti na yāpenti , na taṃ tesaṃ upakārāya hoti .
Tasmā niratthā paridevanāti .
592. Na kevalañca niratthā , anatthampi āvahati .
Kasmā ?
Yasmā sokamappajahaṃP2.461 … pe … vasamanvagū .
Tattha anutthunantoti anusocanto .
Vasamanvagūti vasaṃ gato .
593. EvampiM2.182 niratthakattaṃ anatthāvahattañca sokassa dassetvā idāni sokavinayatthaṃ ovadantoV2.165 ‘‘ aññepi passā ’’ tiādimāha .
Tattha gamineti gamike , paralokagamanasajje ṭhiteti vuttaṃ hoti .
Phandantevidha pāṇinoti maraṇabhayena phandamāneyeva idha satte .
594. Yena yenāti yenākārena maññanti ‘‘ dīghāyuko bhavissati , arogo bhavissatī ’’ ti .
Tato taṃ aññathāyeva hoti , so evaṃ maññito maratipi , rogīpi hoti .
Etādiso ayaṃ vinābhāvo maññitappaccanīkena hoti , passa , upāsaka , lokasabhāvanti evamettha adhippāyayojanā veditabbā .
596. Arahato sutvāti imaṃ evarūpaṃ arahato dhammadesanaṃ sutvā .
Neso labbhā mayā itīti so peto ‘‘ idāni mayā puna jīvatū ’’ ti na labbhā iti parijānanto , vineyya paridevitanti vuttaṃ hoti .
597. Kiñca bhiyyo –
‘‘ yathā saraṇamādittaṃ … pe … dhaṃsaye ’’ ti .
Tattha dhīro dhitisampadāya , sapañño sābhāvikapaññāya , paṇḍito bāhusaccapaññāya , kusalo cintakajātikatāya veditabbo .
Cintāmayasutamayabhāvanāmayapaññāhi vā yojetabbaṃ .
598-9.
Na kevalañca sokameva , paridevaṃ … pe … sallamattano .
Tattha pajappan ti taṇhaṃ .
Domanassan ti cetasikadukkhaṃ .
Abbaheti uddhare .
Sallan ti etameva tippakāraṃ dunnīharaṇaṭṭhena antovijjhanaṭṭhena ca sallaṃ .
Pubbe vuttaṃ sattavidhaṃ rāgādisallaṃ vā .
Etasmiñhi abbūḷhe salle abbūḷhasallo … pe … nibbutoti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi .
Tattha asitoti taṇhādiṭṭhīhi anissito .
Pappuyyāti pāpuṇitvā .
Sesaṃ idha ito pubbe vuttattā uttānatthameva , tasmā na vaṇṇitaṃ .
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Suttanipāta-aṭṭhakathāya sallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .