11. Nālakasuttavaṇṇanā
685. Ānandajāteti
V2.184 nālakasuttaṃ .Kā uppatti ?
Padumuttarassa kira bhagavato sāvakaṃ moneyyapaṭipadaṃ paṭipannaṃ disvā tathattaṃ abhikaṅkhamāno tato pabhuti kappasatasahassaṃ pāramiyo pūretvā asitassa isino bhāgineyyo nālako nāma tāpaso bhagavantaṃ dhammacakkappavattitadivasato sattame divase ‘‘ aññātametan ’’ tiādīhi dvīhi gāthāhi moneyyapaṭipadaṃ pucchi .
Tassa bhagavā ‘‘ moneyyaṃ te upaññissan ’’ tiādinā nayena taṃ byākāsi .
Parinibbute pana bhagavati saṅgītiṃ karontenāyasmatā mahākassapena āyasmā ānando tameva moneyyapaṭipadaṃ puṭṭho yena yadā ca samādapito nālako bhagavantaṃ pucchi
M2.203 .Taṃ sabbaṃ pākaṭaṃ katvā dassetukāmo ‘‘ ānandajāte ’’ tiādikā vīsati vatthugāthāyo vatvā abhāsi .
Taṃ sabbampi ‘‘ nālakasuttan ’’ ti vuccati .
Tattha ānandajāteti samiddhijāte vuddhippatte .
Patīteti tuṭṭhe .
Atha vā ānandajāteti pamudite .
Patīteti somanassajāte .
Sucivasaneti akiliṭṭhavasane .
Devānañhi kapparukkhanibbattāni vasanāni rajaṃ vā malaṃ vā na gaṇhanti .
Dussaṃ gahetvāti idha dussasadisattā ‘‘ dussan ’’ ti laddhavohāraṃ dibbavatthaṃ ukkhipitvā .
Asito isīti kaṇhasarīravaṇṇattā evaṃladdhanāmo isi .
Divāvihāreti divāvihāraṭṭhāne .
Sesaṃ padato uttānameva .
Sambandhato pana – ayaṃ kira suddhodanassa pitu sīhahanurañño purohito suddhodanassapi anabhisittakāle sippācariyo hutvā abhisittakāle purohitoyeva ahosi .
Tassa sāyaṃ pātaṃ rājupaṭṭhānaṃ āgatassa rājā daharakāle viya nipaccakāraṃ akatvā añjalikammamattameva karoti .
Dhammatā kiresā
P2.484 pattābhisekānaṃ sakyarājūnaṃ .Purohito tena nibbijjitvā ‘‘ pabbajjāmahaṃ mahārājā ’’ ti āha .
Rājā tassa nicchayaṃ ñatvā ‘‘ tena hi , ācariya , mameva uyyāne vasitabbaṃ , yathā te ahaṃ abhiṇhaṃ passeyyan ’’ ti yāci .
So ‘‘ evaṃ hotū ’’ ti paṭissuṇitvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā raññā upaṭṭhahiyamāno uyyāneyeva vasanto kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo pañcābhiññāyo ca nibbattesi .
So tato pabhuti rājakule
V2.185 bhattakiccaṃ katvā himavantacātumahārājikabhavanādīnaṃ aññataraṃ gantvā divāvihāraṃ karoti .Athekadivasaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā ratanavimānaṃ pavisitvā dibbaratanapallaṅke nisinno samādhisukhaṃ anubhavitvā sāyanhasamayaṃ vuṭṭhāya vimānadvāre ṭhatvā ito cito ca vilokento saṭṭhiyojanāya mahāvīthiyā celukkhepaṃ katvā bodhisattaguṇapasaṃsitāni thutivacanāni vatvā kīḷante sakkappamukhe deve addasa .
Tenāha āyasmā ānando –
‘‘ ānandajāte … pe … divāvihāre ’’ ti .
686. Tato so evaṃ disvāna deve … pe … kiṃ paṭicca .
Tattha udaggeti abbhunnatakāye .
Cittiṃ karitvānāti ādaraṃ katvā .
Kalyarūpoti tuṭṭharūpo .
Sesaṃ uttānatthameva .
687. Idāni
M2.204 ‘‘ yadāpi āsī ’’ tiādigāthā uttānasambandhā eva .Padattho pana paṭhamagāthāya tāva saṅgamoti saṅgāmo .
Jayo surānan ti devānaṃ jayo .
Tassāvibhāvatthaṃ ayamanupubbikathā veditabbā – sakko kira magadharaṭṭhe macalagāmavāsī tettiṃsamanussaseṭṭho magho nāma māṇavo hutvā satta vattapadāni pūretvā tāvatiṃsabhavane nibbatti saddhiṃ parisāya .
Tato pubbadevā ‘‘ āgantukadevaputtā āgatā , sakkāraṃ nesaṃ karissāmā ’’ ti vatvā dibbapadumāni
P2.485 upanāmesuṃ , upaḍḍharajjena ca nimantesuṃ .Sakko upaḍḍharajjena asantuṭṭho sakaparisaṃ saññāpetvā ekadivasaṃ surāmadamatte te pāde gahetvā sinerupabbatapāde khipi .
Tesaṃ sinerussa heṭṭhimatale dasasahassayojanaṃ asurabhavanaṃ nibbatti pāricchattakapaṭicchannabhūtāya citrapāṭaliyā upasobhitaṃ .
Tato te satiṃ paṭilabhitvā tāvatiṃsabhavanaṃ apassantā ‘‘ aho re naṭṭhā mayaṃ pānamadadosena , na dāni mayaṃ suraṃ pivimhā , asuraṃ pivimhā , na dānimhā surā , asurā dāni jātamhā ’’ ti .
Tato pabhuti ‘‘ asurā ’’ icceva uppannasamaññā hutvā ‘‘ handa dāni devehi saddhiṃ saṅgāmemā ’’ ti sineruṃ parito ārohiṃsu .
Tato sakko asure yuddhena abbhuggantvā punapi samudde pakkhipitvā catūsu dvāresu attanā sadisaṃ indapaṭimaṃ māpetvā ṭhapesi .
Tato asurā ‘‘ appamatto vatāyaṃ sakko niccaṃ rakkhanto tiṭṭhatī ’’ ti cintetvā punadeva nagaraṃ agamiṃsu .
Tato devā attano jayaṃ ghosentā mahāvīthiyaṃ celukkhepaṃ karontā nakkhattaṃ kīḷiṃsu .
Atha asito atītānāgate cattālīsakappe anussarituṃ samatthatāya ‘‘ kiṃ nu kho imehi pubbepi evaṃ kīḷitapubban ’’ ti āvajjento taṃ devāsurasaṅgāme devavijayaṃ disvā āha –
‘‘ Yadāpi
V2.186 āsī asurehi saṅgamo ,Jayo surānaṃ asurā parājitā ;
Tadāpi netādiso lomahaṃsano ’’ ti .
Tasmimpi kāle etādiso lomahaṃsano pamodo na āsi .
Kimabbhutaṃ daṭṭhu marū pamoditāti ajja pana kiṃ abbhutaṃ disvā evaṃ devā pamuditāti .
688. Dutiyagāthāya
M2.205 seḷentīti mukhena usseḷanasaddaṃ muñcanti .Gāyanti nānāvidhāni gītāni , vādayanti aṭṭhasaṭṭhi tūriyasahassāni , phoṭentīti apphoṭenti .
Pucchāmi vohan ti attanā āvajjetvā ñātuṃ samatthopi tesaṃ vacanaṃ sotukāmatāya pucchati .
Merumuddhavāsineti sinerumuddhani vasante .
Sinerussa hi heṭṭhimatale dasayojanasahassaṃ
P2.486 asurabhavanaṃ , majjhimatale dvisahassaparittadīpaparivārā cattāro mahādīpā , uparimatale dasayojanasahassaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ .Tasmā devā ‘‘ merumuddhavāsino ’’ ti vuccanti .
Mārisāti deve āmanteti , nidukkhā nirābādhāti vuttaṃ hoti .
689. Athassa tamatthaṃ ārocentehi devehi vuttāya tatiyagāthāya bodhisattoti bujjhanakasatto , sammāsambodhiṃ gantuṃ araho satto ratanavaroti vararatanabhūto .
Tenamha tuṭṭhāti tena kāraṇena mayaṃ tuṭṭhā .
So hi buddhattaṃ patvā tathā dhammaṃ desessati , yathā mayañca aññe ca devagaṇā sekkhāsekkhabhūmiṃ pāpuṇissāma .
Manussāpissa dhammaṃ sutvā ye na sakkhissanti parinibbātuṃ , te dānādīni katvā devaloke paripūressantīti ayaṃ kira nesaṃ adhippāyo .
Tattha ‘‘ tuṭṭhā kalyarūpā ’’ ti kiñcāpi idaṃ padadvayaṃ atthato abhinnaṃ , tathāpi ‘‘ kimabbhutaṃ daṭṭhu marū pamoditā , kiṃ devasaṅgho atiriva kalyarūpo ’’ ti imassa pañhadvayassa vissajjanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ .
690. Idāni yena adhippāyena bodhisatte jāte tuṭṭhā ahesuṃ , taṃ āvikarontehi vuttāya catutthagāthāya sattaggahaṇena devamanussaggahaṇaṃ , pajāgahaṇena sesagatiggahaṇaṃ .
Evaṃ dvīhi padehi pañcasupi gatīsu seṭṭhabhāvaṃ dasseti .
Tiracchānāpi hi sīhādayo asantāsādiguṇayuttā , tepi ayameva atiseti .
Tasmā ‘‘ pajānamuttamo ’’ ti vutto .
Devamanussesu pana ye attahitāya paṭipannādayo cattāro puggalā , tesu ubhayahitapaṭipanno aggapuggalo
V2.187 ayaṃ , naresu ca usabhasadisattā narāsabho .Tenassa thutiṃ bhaṇantā idampi padadvayamāhaṃsu .
691. Pañcamagāthāya
M2.206 taṃ saddan ti taṃ devehi vuttavacanasaddaṃ .Avasarīti otari .
Tada bhavanan ti tadā bhavanaṃ .
692. Chaṭṭhagāthāya tatoti asitassa vacanato anantaraṃ .
Ukkāmukhevāti ukkāmukhe eva , mūsāmukheti vuttaṃ hoti .
Sukusalasampahaṭṭhan ti sukusalena suvaṇṇakārena
P2.487 saṅghaṭṭitaṃ , saṅghaṭṭentena tāpitanti adhippāyo .Daddallamānan ti vijjotamānaṃ .
Asitavhayassāti asitanāmassa dutiyena nāmena kaṇhadevilassa isino .
693. Sattamagāthāya tārāsabhaṃ vāti tārānaṃ usabhasadisaṃ , candanti adhippāyo .
Visuddhan ti abbhādiupakkilesarahitaṃ .
Saradarivāti sarade iva .
Ānandajātoti savanamatteneva uppannāya pītiyā pītijāto .
Alattha pītin ti disvā punapi pītiṃ labhi .
694. Tato paraṃ bodhisattassa devehi sadā payujjamānasakkāradīpanatthaṃ vuttaaṭṭhamagāthāya anekasākhan ti anekasalākaṃ .
Sahassamaṇḍalan ti rattasuvaṇṇamayasahassamaṇḍalayuttaṃ .
Chattan ti dibbasetacchattaṃ .
Vītipatantīti sarīraṃ bījamānā patanuppatanaṃ karonti .
695. Navamagāthāya jaṭīti jaṭilo .
Kaṇhasirivhayoti kaṇhasaddena ca sirisaddena ca avhayamāno .
Taṃ kira ‘‘ sirikaṇho ’’ tipi avhayanti āmantenti , ālapantīti vuttaṃ hoti .
Paṇḍukambaleti rattakambale .
Adhikārato cettha ‘‘ kumāran ’’ ti vattabbaṃ , pāṭhaseso vā kātabbo .
Purimagāthāya ca ahatthapāsagataṃ sandhāya ‘‘ disvā ’’ ti vuttaṃ .
Idha pana hatthapāsagataṃ paṭiggahaṇatthaṃ upanītaṃ , tasmā puna vacanaṃ ‘‘ disvā ’’ ti .
Purimaṃ vā dassanapītilābhāpekkhaṃ gāthāvasāne ‘‘ vipulamalattha pītin ’’ ti vacanato , idaṃ paṭiggahāpekkhaṃ avasāne ‘‘ sumano paṭiggahe ’’ ti vacanato .
Purimañca kumārasambandhameva , idaṃ setacchattasambandhampi .
Disvāti satasahassagghanake gandhārarattakambale suvaṇṇanikkhaṃ viya kumāraṃ ‘‘ chattaṃ marū ’’ ti ettha vuttappakāraṃ setacchattaṃ dhāriyantaṃ muddhani disvā .
Keci pana ‘‘ idaṃ mānusakaṃ chattaṃ sandhāya vuttan ’’ ti bhaṇanti .
Yatheva hi devā , evaṃ manussāpi chattacāmaramorahatthatālavaṇṭavāḷabījanihatthā mahāpurisaṃ upagacchantīti .
Evaṃ santepi
M2.207 na tassaP2.488 vacanena kocipi atisayo atthi , tasmā yathāvuttamevaV2.188 sundaraṃ .Paṭiggaheti ubhohi hatthehi paṭiggahesi .
Isiṃ kira vandāpetuṃ kumāraṃ upanesuṃ .
Athassa pādā parivattitvā isissa matthake patiṭṭhahiṃsu .
So tampi acchariyaṃ disvā udaggacitto sumano paṭiggahesi .
696. Dasamagāthāyaṃ jigīsakoti jigīsanto magganto pariyesanto , upaparikkhantoti vuttaṃ hoti .
Lakkhaṇamantapāragūti lakkhaṇānaṃ vedānañca pāraṃ gato .
Anuttarāyan ti anuttaro ayaṃ .
So kira attano abhimukhāgatesu mahāsattassa pādatalesu cakkāni disvā tadanusārena sesalakkhaṇāni jigīsanto sabbaṃ lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘ addhāyaṃ buddho bhavissatī ’’ ti ñatvā evamāha .
697. Ekādasāyaṃ athattano gamanan ti paṭisandhivasena arūpagamanaṃ .
Akalyarūpo gaḷayati assukānīti taṃ attano arūpūpapattiṃ anussaritvā ‘‘ na dānāhaṃ assa dhammadesanaṃ sotuṃ lacchāmī ’’ ti atuṭṭharūpo balavasokābhibhavena domanassajāto hutvā assūni pāteti gaḷayati .
‘‘ Garayatī ’’ tipi pāṭho .
Yadi panesa rūpabhave cittaṃ nameyya , kiṃ tattha na uppajjeyya , yenevaṃ rodatīti ?
Na na uppajjeyya , akusalatāya panetaṃ vidhiṃ na jānāti .
Evaṃ santepi domanassuppattiyevassa ayuttā samāpattilābhena vikkhambhitattāti ce ?
Na , vikkhambhitattā eva .
Maggabhāvanāya samucchinnā hi kilesā na uppajjanti , samāpattilābhīnaṃ pana balavapaccayena uppajjanti .
Uppanne kilese parihīnajjhānattā kutassa arūpagamananti ce ?
Appakasirena punādhigamato .
Samāpattilābhino hi uppanne kilese balavavītikkamaṃ anāpajjantā vūpasantamatteyeva kilesavege puna taṃ visesaṃ appakasirenevādhigacchanti ,‘‘ parihīnavisesā ime ’’ tipi duviññeyyā honti , tādiso ca eso .
No ce kumāre bhavissati antarāyoti na bhavissati nu kho imasmiṃ kumāre
P2.489 antarāyo . 698. Dvādasāyaṃ na orakāyan ti ayaṃ orako paritto na hoti .
Uttaragāthāya vattabbaṃ buddhabhāvaṃ sandhāyāha .
699. Terasāyaṃ
M2.208 sambodhiyaggan ti sabbaññutaññāṇaṃ .Tañhi aviparītabhāvena sammā bujjhanato sambodhi , katthaci āvaraṇābhāvena sabbañāṇuttamato ‘‘ aggan ’’ ti vuccati .
Phusissatīti pāpuṇissati .
Paramavisuddhadassīti nibbānadassī .
Tañhi ekantavisuddhattā paramavisuddhaṃ .
Vitthārikassāti vitthārikaṃ assa .
Brahmacariyan ti sāsanaṃ .
700. Cuddasāyaṃ
V2.189 athantarāti antarāyeva assa , sambodhippattito orato evāti vuttaṃ hoti .Na sossan ti na suṇissaṃ .
Asamadhurassāti asamavīriyassa .
Aṭṭoti āturo .
Byasanaṃ gatoti sukhavināsaṃ patto .
Aghāvīti dukkhito , sabbaṃ domanassuppādameva sandhāyāha .
Domanassena hi so āturo .
Tañcassa sukhabyasanato byasanaṃ , sukhavināsanatoti vuttaṃ hoti .
Tena ca so cetasikaaghabhūtena aghāvī .
701. Pannarasāyaṃ vipulaṃ janetvānāti vipulaṃ janetvā .
Ayameva vā pāṭho .
Niggamāti niggato .
Evaṃ niggato ca so bhāgineyyaṃ sayan ti sakaṃ bhāgineyyaṃ , attano bhaginiyā puttanti vuttaṃ hoti .
Samādapesīti attano appāyukabhāvaṃ ñatvā kaniṭṭhabhaginiyā ca puttassa nālakassa māṇavakassa upacitapuññataṃ attano balena ñatvā ‘‘ vuḍḍhippatto pamādampi āpajjeyyā ’’ ti naṃ anukampamāno bhaginiyā gharaṃ gantvā ‘‘ kahaṃ nālako ’’ ti .
‘‘ Bahi , bhante , kīḷatī ’’ ti .
‘‘ Ānetha nan ’’ ti āṇāpetvā taṅkhaṇaṃyeva tāpasapabbajjaṃ pabbājetvā samādapesi ovadi anusāsi .
Kathaṃ ?
‘‘ Buddhoti ghosaṃ … pe … brahmacariyan ’’ ti soḷasamagāthamāha .
702. Tattha yada paratoti yadā parato .
Dhammamaggan ti paramadhammassa nibbānassa maggaṃ , dhammaṃ vā aggaṃ saha paṭipadāya nibbānaṃ .
Tasmin ti tassa santike .
Brahmacariyan ti samaṇadhammaṃ .
703. Sattarasāyaṃ tādināti tassaṇṭhitena , tasmiṃ samaye kilesavikkhambhane
P2.490 samādhilābhe ca sati vikkhambhitakilesena samāhitacittena cāti adhippāyo .Anāgate paramavisuddhadassināti ‘‘ ayaṃ nālako anāgate kāle bhagavato santike paramavisuddhaṃ nibbānaṃ passissatī ’’ ti
M2.209 evaṃ diṭṭhattā so isi iminā pariyāyena ‘‘ anāgate paramavisuddhadassī ’’ ti vutto .Tena anāgate paramavisuddhadassinā .
Upacitapuññasañcayoti padumuttarato pabhuti katapuññasañcayo .
Patikkhan ti āgamayamāno .
Parivasīti pabbajitvā tāpasavesena vasi .
Rakkhitindriyoti rakkhitasotindriyo hutvā .
So kira tato pabhuti udake na nimujji ‘‘ udakaṃ pavisitvā sotindriyaṃ vināseyya , tato dhammassavanabāhiro bhaveyyan ’’ ti cintetvā .
704. Aṭṭhārasāyaṃ sutvāna ghosan ti so nālako evaṃ parivasanto anupubbena bhagavatā sambodhiṃ patvā bārāṇasiyaṃ dhammacakke pavattite taṃ ‘‘ bhagavatā dhammacakkaṃ pavattitaṃ , sammāsambuddho
V2.190 vata so bhagavā uppanno ’’ tiādinā nayena jinavaracakkavattane pavattaghosaṃ attano atthakāmāhi devatāhi āgantvā ārocitaṃ sutvā .Gantvāna disvā isinisabhan ti sattāhaṃ devatāhi moneyyakolāhale kayiramāne sattame divase isipatanaṃ gantvā ‘‘ nālako āgamissati , tassa dhammaṃ desessāmī ’’ ti iminā ca abhisandhinā varabuddhāsane nisinnaṃ disvā nisabhasadisaṃ isinisabhaṃ bhagavantaṃ .
Pasannoti saha dassaneneva pasannacitto hutvā .
Moneyyaseṭṭhan ti ñāṇuttamaṃ , maggañāṇanti vuttaṃ hoti .
Samāgate asitāvhayassa sāsaneti asitassa isino ovādakāle anuppatte .
Tena hi –
‘‘ yadā vivarati dhammamaggaṃ , tadā gantvā samayaṃ paripucchamāno carassu tasmiṃ bhagavati brahmacariyan ’’ ti anusiṭṭho , ayañca so kālo .
Tena vuttaṃ –
‘‘ samāgate asitāvhayassa sāsane ’’ ti .
Sesamettha pākaṭameva .
Ayaṃ tāva vatthugāthāvaṇṇanā .
705. Pucchāgāthādvaye aññātametan ti viditaṃ mayā etaṃ .
Yathātathan ti aviparītaṃ .
Ko adhippāyo ?
Yaṃ asito ‘‘ sambodhiyaggaṃ phusissatāyaṃ kumāro ’’ ti ñatvā ‘‘ buddhoti
P2.491 ghosaṃ yada parato suṇosi , sambodhippatto vivarati dhammamaggan ’’ ti maṃ avaca , tadetaṃ mayā asitassa vacanaṃ ajja bhagavantaṃ sakkhiṃ disvā ‘‘ yathātathamevā ’’ ti aññātanti .Taṃ tan ti tasmā taṃ .
Sabbadhammāna pāragun ti hemavatasutte vuttanayena chahi ākārehi .
Sabbadhammānaṃ pāragataṃ .
706. Anagāriyupetassāti
M2.210 anagāriyaṃ upetassa , pabbajitassāti attho .Bhikkhācariyaṃ jigīsatoti ariyehi āciṇṇaṃ anupakkiliṭṭhaṃ bhikkhācariyaṃ pariyesamānassa .
Moneyyan ti munīnaṃ santakaṃ .
Uttamaṃ padan ti uttamapaṭipadaṃ .
Sesamettha pākaṭameva .
707. Athassa evaṃ puṭṭho bhagavā ‘‘ moneyyaṃ te upaññissan ’’ tiādinā nayena moneyyapaṭipadaṃ byākāsi .
Tattha upaññissan ti upaññāpeyyaṃ , vivareyyaṃ paññāpeyyanti attho .
Dukkaraṃ durabhisambhavan ti kātuñca dukkhaṃ kayiramānañca sambhavituṃ sahituṃ dukkhanti vuttaṃ hoti .
Ayaṃ panettha adhippāyo – ahaṃ te moneyyaṃ paññāpeyyaṃ , yadi naṃ kātuṃ vā abhisambhotuṃ vā sukhaṃ bhaveyya , evaṃ pana dukkaraṃ durabhisambhavaṃ puthujjanakālato pabhuti kiliṭṭhacittaṃ anuppādetvā paṭipajjitabbato .
Tathā hi naṃ ekassa buddhassa ekova sāvako karoti ca sambhoti cāti .
Evaṃ
V2.191 bhagavā moneyyassa dukkarabhāvaṃ durabhisambhavatañca dassento nālakassa ussāhaṃ janetvā tamassa vattukāmo āha ‘‘ handa te naṃ pavakkhāmi , santhambhassu daḷho bhavā ’’ ti .Tattha handāti byavasāyatthe nipāto .
Te naṃ pavakkhāmīti tuyhaṃ taṃ moneyyaṃ pavakkhāmi .
Santhambhassūti dukkarakaraṇasamatthena vīriyūpatthambhena attānaṃ upatthambhaya .
Daḷho bhavāti durabhisambhavasahanasamatthāya asithilaparakkamatāya thiro hoti .
Kiṃ vuttaṃ
P2.492 hoti ?Yasmā tvaṃ upacitapuññasambhāro , tasmāhaṃ ekantabyavasitova hutvā evaṃ dukkaraṃ durabhisambhavampi samānaṃ tuyhaṃ taṃ moneyyaṃ pavakkhāmi , santhambhassu daḷho bhavāti .
708. Evaṃ paramasallekhaṃ moneyyavattaṃ vattukāmo nālakaṃ santhambhane daḷhībhāve ca niyojetvā paṭhamaṃ tāva gāmūpanibaddhakilesappahānaṃ dassento ‘‘ samānabhāgan ’’ ti upaḍḍhagāthamāha .
Tattha samānabhāgan ti samabhāgaṃ ekasadisaṃ ninnānākaraṇaṃ .
Akkuṭṭhavanditan ti akkosañca vandanañca .
Idāni yathā taṃ samānabhāgaṃ kayirati , taṃ upāyaṃ dassento ‘‘ manopadosan ’’ ti upaḍḍhagāthamāha .
Tassattho – akkuṭṭho manopadosaṃ rakkheyya , vandito santo anuṇṇato care , raññāpi vandito samāno ‘‘ maṃ vandatī ’’ ti uddhaccaṃ nāpajjeyya .
709. Idāni
M2.211 araññūpanibaddhakilesappahānaṃ dassento ‘‘ uccāvacā ’’ ti gāthamāha .Tassattho – araññasaññite dāyepi iṭṭhāniṭṭhavasena uccāvacā nānappakārā ārammaṇā niccharanti , cakkhādīnaṃ āpāthamāgacchanti , te ca kho aggisikhūpamā pariḷāhajanakaṭṭhena .
Yathā vā ḍayhamāne vane aggisikhā nānappakāratāya uccāvacā niccharanti , sadhūmāpi , vidhūmāpi , nīlāpi , pītāpi , rattāpi , khuddakāpi , mahantāpi , evaṃ sīhabyagghamanussāmanussavividhavihaṅgavirutapupphaphalapallavādibhedavasena nānappakāratāya dāye uccāvacā ārammaṇā niccharanti bhiṃsanakāpi , rajanīyāpi , dosanīyāpi , mohanīyāpi .
Tenāha –
‘‘ uccāvacā niccharanti , dāye aggisikhūpamā ’’ ti .
Evaṃ niccharantesu ca uccāvacesu ārammaṇesu yā kāci uyyānavanacārikaṃ gatā samānā pakatiyā vā vanacāriniyo kaṭṭhahārikādayo rahogataṃ disvā hasitalapitaruditadunnivatthādīhi nāriyo muniṃ palobhenti , tā su taṃ mā palobhayuṃ , tā nāriyo taṃ mā palobhayuṃ .
Yathā na palobhenti , tathā karohīti vuttaṃ hoti .
710-11.
Evamassa
P2.493 bhagavā gāme ca araññe ca paṭipattividhiṃ dassetvā idāni sīlasaṃvaraṃV2.192 dassento ‘‘ virato methunā dhammā ’’ ti gāthādvayamāha .Tattha hitvā kāme paropareti methunadhammato avasesepi sundare ca asundare ca pañca kāmaguṇe hitvā .
Tappahānena hi methunavirati susampannā hoti .
Tenāha –
‘‘ hitvā kāme paropare ’’ ti .
Ayamettha adhippāyo .
‘‘ Aviruddho ’’ tiādīni pana padāni ‘‘ na haneyya , na ghātaye ’’ ti ettha vuttāya pāṇātipātāveramaṇiyā sampattidassanatthaṃ vuttāni .
Tatrāyaṃ saṅkhepavaṇṇanā – parapakkhiyesu pāṇesu aviruddho , attapakkhiyesu asāratto , sabbepi sataṇhanittaṇhatāya tasathāvare pāṇe jīvitukāmatāya amaritukāmatāya sukhakāmatāya dukkhapaṭikūlatāya ca ‘‘ yathā ahaṃ tathā ete ’’ ti attasamānatāya tesu virodhaṃ vinento teneva pakārena ‘‘ yathā ete tathā ahan ’’ ti paresaṃ samānatāya ca attani anurodhaṃ vinento evaṃ ubhayathāpi anurodhavirodhavippahīno hutvā maraṇapaṭikūlatāya attānaṃ upamaṃ katvā pāṇesu ye keci tase vā thāvare vā pāṇe na haneyya sāhatthikādīhi payogehi , na ghātaye āṇattikādīhīti .
712. Evamassa
M2.212 methunaviratipāṇātipātaviratimukhena saṅkhepato pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vatvā ‘‘ hitvā kāme ’’ tiādīhi indriyasaṃvarañca dassetvā idāni ājīvapārisuddhiṃ dassento ‘‘ hitvā icchañcā ’’ tiādimāha .Tassattho – yāyaṃ taṇhā ekaṃ laddhā dutiyaṃ icchati , dve laddhā tatiyaṃ , satasahassaṃ laddhā taduttarimpi icchatīti evaṃ appaṭiladdhavisayaṃ icchanato ‘‘ icchā ’’ ti vuccati , yo cāyaṃ paṭiladdhavisayalubbhano lobho .
Taṃ hitvā icchañca lobhañca yattha satto puthujjano , yasmiṃ cīvarādipaccaye tehi icchālobhehi puthujjano satto laggo paṭibaddho tiṭṭhati , tattha taṃ ubhayampi hitvā paccayatthaṃ
P2.494 ājīvapārisuddhiṃ avirodhento ñāṇacakkhunā cakkhumā hutvā imaṃ moneyyapaṭipadaṃ paṭipajjeyya .Evañhi paṭipanno tareyya narakaṃ imaṃ , duppūraṇaṭṭhena narakasaññitaṃ micchājīvahetubhūtaṃ imaṃ paccayataṇhaṃ tareyya , imāya vā paṭipadāya tareyyāti vuttaṃ hoti .
713. Evaṃ paccayataṇhāpahānamukhena ājīvapārisuddhiṃ dassetvā idāni bhojane mattaññutāmukhena paccayaparibhogasīlaṃ tadanusārena ca yāva arahattappatti , tāva paṭipadaṃ dassento ‘‘ ūnūdaro ’’ ti gāthamāha .
Tassattho – dhammena samena laddhesu itarītaracīvarādīsu paccayesu āhāraṃ tāva āhārento –
‘‘ Cattāro pañca ālope , abhutvā udakaṃ pive ;
Alaṃ phāsuvihārāya , pahitattassa bhikkhuno ’’ ti .( theragā .983)–
Vuttanayena
V2.193 ūnaudaro assa , na vātabharitabhastā viya uddhumātudaro , bhattasammadapaccayā thinamiddhaṃ parihareyyāti vuttaṃ hoti .Ūnūdaro hontopi ca mitāhāro assa bhojane mattaññū ,‘‘ neva davāyā ’’ tiādinā paccavekkhaṇena guṇato dosato ca paricchinnāhāro .
Evaṃ mitāhāro samānopi paccayadhutaṅgapariyattiadhigamavasena catubbidhāya appicchatāya appiccho assa .
Ekaṃsena hi moneyyapaṭipadaṃ paṭipannena bhikkhunā evaṃ appicchena bhavitabbaṃ .
Tattha ekekasmiṃ paccaye tīhi santosehi santussanā paccayappicchatā .
Dhutaṅgadharasseva sato ‘‘ dhutavāti maṃ pare jānantū ’’ ti anicchanatā dhutaṅgappicchatā .
Bahussutasseva sato ‘‘ bahussutoti
M2.213 maṃ pare jānantū ’’ ti anicchanatā pariyattiappicchatā majjhantikattherassa viya .Adhigamasampannasseva sato ‘‘ adhigato ayaṃ kusalaṃ dhammanti maṃ pare jānantū ’’ ti anicchanatā adhigamappicchatā .
Sā ca arahattādhigamato oraṃ veditabbā .
Arahattādhigamatthañhi ayaṃ paṭipadāti .
Evaṃ appicchopi ca arahattamaggena
P2.495 taṇhāloluppaṃ hitvā alolupo assa .Evaṃ alolupo hi sadā icchāya nicchāto aniccho hoti nibbuto , yāya icchāya chātā honti sattā khuppipāsāturā viya atittā , tāya icchāya aniccho hoti anicchattā ca nicchāto hoti anāturo paramatittippatto .
Evaṃ nicchātattā nibbuto hoti vūpasantasabbakilesapariḷāhoti evamettha uppaṭipāṭiyā yojanā veditabbā .
714. Evaṃ yāva arahattappatti , tāvapaṭipadaṃ kathetvā idāni taṃ paṭipadaṃ paṭipannassa bhikkhuno arahattappattiniṭṭhaṃ dhutaṅgasamādānaṃ senāsanavattañca kathento ‘‘ sa piṇḍacāran ’’ ti gāthādvayamāha .
Tattha sa piṇḍacāraṃ caritvāti so bhikkhu bhikkhaṃ caritvā bhattakiccaṃ vā katvā .
Vanantamabhihārayeti apapañcito gihipapañcena vanaṃ eva gaccheyya .
Upaṭṭhito rukkhamūlasmin ti rukkhamūle ṭhito vā hutvā .
Āsanūpagatoti āsanaṃ upagato vā hutvā , nisinnoti vuttaṃ hoti .
Munīti moneyyapaṭipadaṃ paṭipanno .
Ettha ca ‘‘ piṇḍacāraṃ caritvā ’’ ti iminā piṇḍapātikaṅgaṃ vuttaṃ .
Yasmā pana ukkaṭṭhapiṇḍapātiko sapadānacārī ekāsaniko pattapiṇḍiko khalupacchābhattiko ca hotiyeva , tecīvarikapaṃsukūlampi ca samādiyateva , tasmā imānipi cha vuttāneva honti .
‘‘ Vanantamabhihāraye ’’ ti iminā pana āraññikaṅgaṃ vuttaṃ ,‘‘ upaṭṭhito rukkhamūlasmin ’’ ti iminā rukkhamūlikaṅgaṃ ,‘‘ āsanūpagato ’’ ti iminā nesajjikaṅgaṃ .
Yathākkamaṃ pana etesaṃ anulomattā abbhokāsikayathāsanthatikasosānikaṅgāni vuttāniyeva hontīti evametāya gāthāya terasa dhutaṅgāni nālakattherassa kathesi .
715. Sa jhānapasuto dhīroti so anuppannassa jhānassa uppādanena uppannassa āvajjanasamāpajjanādhiṭṭhānavuṭṭhānapaccavekkhaṇehi
V2.194 ca jhānesu pasuto anuyutto .Dhīroti dhitisampanno .
Vanante ramito siyāti vane
M2.214 abhirato siyā , gāmantasenāsane nābhirameyyāti vuttaṃ hoti .Jhāyetha
P2.496 rukkhamūlasmiṃ , attānamabhitosayan ti na kevalaṃ lokiyajjhānapasutoyeva siyā , apica kho tasmiṃyeva rukkhamūle sotāpattimaggādisampayuttena lokuttarajjhānenāpi attānaṃ atīva tosento jhāyetha .Paramassāsappattiyā hi lokuttarajjhāneneva cittaṃ atīva tussati , na aññena .
Tenāha –
‘‘ attānamabhitosayan ’’ ti .
Evamimāya gāthāya jhānapasutatāya vanantasenāsanābhiratiṃ arahattañca kathesi .
716. Idāni yasmā imaṃ dhammadesanaṃ sutvā nālakatthero vanantamabhihāretvā nirāhāropi paṭipadāpūraṇe atīva ussukko ahosi , nirāhārena ca samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkā .
Tathā karontassa hi jīvitaṃ nappavattati , kilese pana anuppādentena āhāro pariyesitabbo , ayamettha ñāyo .
Tasmā tassa bhagavā aparāparesupi divasesu piṇḍāya caritabbaṃ , kilesā pana na uppādetabbāti dassanatthaṃ arahattappattiniṭṭhaṃyeva bhikkhācāravattaṃ kathento ‘‘ tato ratyā vivasāne ’’ tiādikā cha gāthāyo abhāsi .
Tattha tatoti ‘‘ sa piṇḍacāraṃ caritvā , vanantamabhihāraye ’’ ti ettha vuttapiṇḍacāravanantābhihārato uttaripi .
Ratyā vivasāneti rattisamatikkame , dutiyadivaseti vuttaṃ hoti .
Gāmantamabhihārayeti ābhisamācārikavattaṃ katvā yāva bhikkhācāravelā , tāva vivekamanubrūhetvā gatapaccāgatavatte vuttanayena kammaṭṭhānaṃ manasi karonto gāmaṃ gaccheyya .
Avhānaṃ nābhinandeyyāti ‘‘ bhante , amhākaṃ ghare bhuñjitabban ’’ ti nimantanaṃ ,‘‘ deti nu kho na deti nu kho sundaraṃ nu kho deti asundaraṃ nu kho detī ’’ ti evarūpaṃ vitakkaṃ bhojanañca paṭipadāpūrako bhikkhu nābhinandeyya , nappaṭiggaṇheyyāti vuttaṃ hoti .
Yadi pana balakkārena pattaṃ gahetvā pūretvā denti , paribhuñjitvā samaṇadhammo kātabbo , dhutaṅgaṃ na kuppati , tadupādāya pana taṃ gāmaṃ na pavisitabbaṃ .
Abhihārañca gāmatoti sace gāmaṃ paviṭṭhassa pātisatehipi bhattaṃ abhiharanti
P2.497 , tampi nābhinandeyya , tato ekasitthampi nappaṭiggaṇheyya , aññadatthu gharapaṭipāṭiyā piṇḍapātameva careyyāti . 717. Na
M2.215 munī gāmamāgamma , kulesu sahasā careti so ca monatthāya paṭipannako muni gāmaṃ gato samāno kulesu sahasā na care , sahasokitādiananulomikaṃ gihisaṃsaggaṃ na āpajjeyyāti vuttaṃ hoti .Ghāsesanaṃ chinnakatho , na vācaṃ payutaṃ bhaṇeti chinnakatho viya hutvā obhāsaparikathānimittaviññattipayuttaṃ ghāsesanavācaṃ na bhaṇeyya .
Sace ākaṅkheyya , gilāno samāno
V2.195 gelaññapaṭibāhanatthāya bhaṇeyya .Senāsanatthāya vā viññattiṃ ṭhapetvā obhāsaparikathānimittapayuttaṃ , avasesapaccayatthāya pana agilāno neva kiñci bhaṇeyyāti .
718-9.
Alatthaṃ yadidan ti imissā pana gāthāya ayamattho – gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭho appamattakepi kismiñci laddhe ‘‘ alatthaṃ yaṃ idaṃ sādhū ’’ ti cintetvā aladdhe ‘‘ nālatthaṃ kusalan ’’ ti tampi ‘‘ sundaran ’’ ti cintetvā ubhayeneva lābhālābhena so tādī nibbikāro hutvā rukkhaṃvupanivattati , yathāpi puriso phalagavesī rukkhaṃ upagamma phalaṃ laddhāpi aladdhāpi ananunīto appaṭihato majjhattoyeva hutvā gacchati , evaṃ kulaṃ upagamma lābhaṃ laddhāpi aladdhāpi majjhattova hutvā gacchatīti .
Sa pattapāṇīti gāthā uttānatthāva .
720. Uccāvacāti imissā gāthāya sambandho – evaṃ bhikkhācāravattasampanno hutvāpi tāvatakeneva tuṭṭhiṃ anāpajjitvā paṭipadaṃ ārodheyya .
Paṭipattisārañhi sāsanaṃ .
Sā cāyaṃ uccāvacā … pe … mutan ti .
Tassattho – sā cāyaṃ maggapaṭipadā uttamanihīnabhedato uccāvacā buddhasamaṇena pakāsitā .
Sukhāpaṭipadā hi khippābhiññā uccā , dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā avacā .
Itarā dve ekenaṅgena uccā , ekena avacā .
Paṭhamā eva vā uccā , itarā tissopi avacā .
Tāya cetāya uccāya avacāya vā paṭipadāya na pāraṃ diguṇaṃ yanti .
‘‘ Duguṇan ’’ ti vā pāṭho , ekamaggena
P2.498 dvikkhattuṃ nibbānaṃ na yantīti attho .Kasmā ?
Yena maggena ye kilesā pahīnā , tesaṃ puna appahātabbato .
Etena parihānadhammābhāvaṃ dīpeti .
Nayidaṃ ekaguṇaṃ mutan ti tañca idaṃ pāraṃ ekakkhattuṃyeva phusanārahampi na hoti .
Kasmā ?
Ekena maggena sabbakilesappahānābhāvato .
Etena ekamaggeneva arahattābhāvaṃ dīpeti .
721. Idāni
M2.216 paṭipadānisaṃsaṃ dassento ‘‘ yassa ca visatā ’’ ti gāthamāha .Tassattho – yassa ca evaṃ paṭipannassa bhikkhuno tāya paṭipadāya pahīnattā aṭṭhasatataṇhāvicaritabhāvena visatattā visatā taṇhā natthi , tassa kilesasotacchedena chinnasotassa kusalākusalappahānena kiccākiccappahīnassa rāgajo vā dosajo vā appamattakopi pariḷāho na vijjatīti .
722. Idāni yasmā imā gāthāyo sutvā nālakattherassa cittaṃ udapādi –
‘‘ yadi ettakaṃ moneyyaṃ sukaraṃ na dukkaraṃ , sakkā appakasirena pūretun ’’ ti , tasmāssa bhagavā ‘‘ dukkarameva moneyyan ’’ ti dassento puna ‘‘ moneyyaṃ te upaññissan ’’ tiādimāha .
Tattha upaññissan ti upaññāpeyyaṃ , kathayissanti vuttaṃ hoti .
Khuradhārā upamā assāti khuradhārūpamo
V2.196 .Bhaveti bhaveyya .
Ko adhippāyo ?
Moneyyaṃ paṭipanno bhikkhu khuradhāraṃ upamaṃ katvā paccayesu vatteyya .
Yathā madhudiddhaṃ khuradhāraṃ lihanto , chedato , jivhaṃ rakkhati , evaṃ dhammena laddhe paccaye paribhuñjanto cittaṃ kilesuppattito rakkheyyāti vuttaṃ hoti .
Paccayā hi parisuddhena ñāyena laddhuñca anavajjaparibhogena paribhuñjituñca na sukhena sakkāti bhagavā paccayanissitameva bahuso bhaṇati .
Jivhāya tālumāhacca , udare saññato siyāti jivhāya tāluṃ uppīḷetvāpi rasataṇhaṃ vinodento kiliṭṭhena maggena uppannapaccaye asevanto udare saṃyato siyā .
723. Alīnacitto ca siyāti
P2.499 niccaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya aṭṭhitakāritāya akusītacitto ca bhaveyya .Na cāpi bahu cintayeti ñātijanapadāmaravitakkavasena ca bahuṃ na cinteyya .
Nirāmagandho asito , brahmacariyaparāyaṇoti nikkileso ca hutvā taṇhādiṭṭhīhi kismiñci bhave anissito sikkhāttayasakalasāsanabrahmacariyaparāyaṇo eva bhaveyya .
724-5.
Ekāsanassāti vivittāsanassa .
Āsanamukhena cettha sabbairiyāpathā vuttā .
Yato sabbairiyāpathesu ekībhāvassa sikkheyyāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ .
Ekāsanassāti ca sampadānavacanametaṃ .
Samaṇūpāsanassa
M2.217 cāti samaṇehi upāsitabbassa aṭṭhatiṃsārammaṇabhāvanānuyogassa , samaṇānaṃ vā upāsanabhūtassa aṭṭhatiṃsārammaṇabhedasseva .Idampi sampadānavacanameva , upāsanatthanti vuttaṃ hoti .
Ettha ca ekāsanena kāyaviveko , samaṇūpāsanena cittaviveko vutto hotīti veditabbo .
Ekattaṃ monamakkhātan ti evamidaṃ kāyacittavivekavasena ‘‘ ekattaṃ monan ’’ ti akkhātaṃ .
Eko ce abhiramissasīti idaṃ pana uttaragāthāpekkhaṃ padaṃ ,‘‘ atha bhāhisi dasadisā ’’ ti iminā assa sambandho .
Bhāhisīti bhāsissasi pakāsessasi .
Imaṃ paṭipadaṃ bhāvento sabbadisāsu kittiyā pākaṭo bhavissasīti vuttaṃ hoti .
Sutvā dhīrānan tiādīnaṃ pana catunnaṃ padānaṃ ayamattho – yena ca kittighosena bhāhisi dasadisā taṃ dhīrānaṃ jhāyīnaṃ kāmacāginaṃ nighosaṃ sutvā atha tvaṃ tena uddhaccaṃ anāpajjitvā bhiyyo hiriñca saddhañca kareyyāsi , tena ghosena harāyamāno ‘‘ niyyānikapaṭipadā ayan ’’ ti saddhaṃ uppādetvā uttari paṭipattimeva brūheyyāsi .
Māmakoti evañhi sante mama sāvako hotīti .
726. Taṃ nadīhīti yaṃ taṃ mayā ‘‘ hiriñca saddhañca bhiyyo kubbethā ’’ ti vadatā ‘‘ uddhaccaṃ
V2.197 na kātabban ’’ ti vuttaṃ , taṃ iminā nadīnidassanenāpi jānātha , tabbipariyāyañca sobbhesu ca padaresu ca jānātha .Sobbhesūti mātikāsu
P2.500 .Padaresūti darīsu .
Kathaṃ ?
Saṇantā yanti kusobbhā , tuṇhī yanti mahodadhīti .
Kusobbhā hi sobbhapadarādibhedā sabbāpi kunnadiyo saṇantā saddaṃ karontā uddhatā hutvā yanti , gaṅgādibhedā pana mahānadiyo tuṇhī yanti , evaṃ ‘‘ moneyyaṃ pūremī ’’ ti uddhato hoti amāmako , māmako pana hiriñca saddhañca uppādetvā nīcacittova hoti .
727-9.
Kiñca bhiyyo – yadūnakaṃ … pe … paṇḍitoti .
Tattha siyā – sace aḍḍhakumbhūpamo bālo saṇantatāya , rahado pūrova paṇḍito santatāya , atha kasmā buddhasamaṇo evaṃ dhammadesanābyāvaṭo hutvā bahuṃ bhāsatīti iminā sambandhena ‘‘ yaṃ samaṇo ’’ ti gāthamāha .
Tassattho – yaṃ buddhasamaṇo bahuṃ bhāsati upetaṃ atthasañhitaṃ , atthupetaṃ
M2.218 dhammupetañca hitena ca saṃhitaṃ , taṃ na uddhaccena , apica kho jānaṃ so dhammaṃ deseti divasampi desento nippapañcova hutvā .Tassa hi sabbaṃ vacīkammaṃ ñāṇānuparivatti .
Evaṃ desento ca ‘‘ idamassa hitaṃ idamassa hitan ’’ ti nānappakārato jānaṃ so bahu bhāsati , na kevalaṃ bahubhāṇitāya .
Avasānagāthāya sambandho – evaṃ tāva sabbaññutaññāṇena samannāgato buddhasamaṇo jānaṃ so dhammaṃ deseti , jānaṃ so bahu bhāsati .
Tena desitaṃ pana dhammaṃ nibbedhabhāgiyeneva ñāṇena yo ca jānaṃ saṃyatatto , jānaṃ na bahu bhāsati , sa muni monamarahati , sa muni monamajjhagāti .
Tassattho – taṃ dhammaṃ jānanto saṃyatatto guttacitto hutvā yaṃ bhāsitaṃ sattānaṃ hitasukhāvahaṃ na hoti , taṃ jānaṃ na bahu bhāsati .
So evaṃvidho monatthaṃ paṭipannako muni moneyyapaṭipadāsaṅkhātaṃ monaṃ arahati .
Na kevalañca arahatiyeva , apica kho pana sa muni arahattamaggañāṇasaṅkhātaṃ monaṃ ajjhagā icceva veditabboti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi .
Taṃ sutvā nālakatthero tīsu ṭhānesu appiccho ahosi dassane savane pucchāyāti .
So hi desanāpariyosāne pasannacitto
P2.501 bhagavantaṃ vanditvā vanaṃ paviṭṭho , puna ‘‘ aho vatāhaṃ bhagavantaṃ passeyyan ’’ ti lolabhāvaṃ na janesi .Ayamassa dassane appicchatā .
Tathā ‘‘ aho vatāhaṃ puna dhammadesanaṃ suṇeyyan ’’ ti lolabhāvaṃ na janesi .
Ayamassa savane appicchatā .
Tathā ‘‘ aho vatāhaṃ puna moneyyapaṭipadaṃ puccheyyan ’’ ti lolabhāvaṃ na janesi .
Ayamassa pucchāya appicchatā .
So evaṃ appiccho samāno pabbatapādaṃ pavisitvā ekavanasaṇḍe dve divasāni na vasi
V2.198 , ekarukkhamūle dve divasāni na nisīdi , ekagāme dve divasāni piṇḍāya na pāvisi .Iti vanato vanaṃ , rukkhato rukkhaṃ , gāmato gāmaṃ āhiṇḍanto anurūpapaṭipadaṃ paṭipajjitvā aggaphale patiṭṭhāsi .
Atha yasmā moneyyapaṭipadaṃ ukkaṭṭhaṃ katvā pūrento bhikkhu satteva māsāni jīvati , majjhimaṃ katvā pūrento satta vassāni , mandaṃ katvā pūrento soḷasa vassāni .
Ayañca ukkaṭṭhaṃ katvā pūresi , tasmā satta māse ṭhatvā attano āyusaṅkhāraparikkhayaṃ ñatvā nhāyitvā nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupitvā dasabalābhimukho pañcapatiṭṭhitaṃ vanditvā añjaliṃ
M2.219 paggahetvā hiṅgulakapabbataṃ nissāya ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi .Tassa parinibbutabhāvaṃ ñatvā bhagavā bhikkhusaṅghena saddhiṃ tattha gantvā sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gāhāpetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpetvā agamāsīti .
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Suttanipāta-aṭṭhakathāya nālakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
12. Dvayatānupassanāsuttavaṇṇanā
Evaṃ
V2.199 me sutan ti dvayatānupassanāsuttaṃ .Kā uppatti ?
Imassa suttassa attajjhāsayato uppatti .
Attajjhāsayena hi bhagavā imaṃ suttaṃ desesi .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro panassa atthavaṇṇanāyameva āvi bhavissati .
Tattha
P2.502 evaṃ me sutan tiādīni vuttanayāneva .Pubbārāmeti sāvatthinagarassa puratthimadisāyaṃ ārāme .
Migāramātu pāsādeti ettha visākhā upāsikā attano sasurena migārena seṭṭhinā mātuṭṭhāne ṭhapitattā ‘‘ migāramātā ’’ ti vuccati .
Tāya migāramātuyā navakoṭiagghanakaṃ mahālatāpiḷandhanaṃ vissajjetvā kārāpito pāsādo heṭṭhā ca upari ca pañca pañca gabbhasatāni katvā sahassakūṭāgāragabbho , so ‘‘ migāramātupāsādo ’’ ti vuccati .
Tasmiṃ migāramātu pāsāde .
Tena kho pana samayena bhagavāti yaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiṃ nissāya pubbārāme migāramātu pāsāde viharati , tena samayena .
Tadahuposatheti tasmiṃ ahu uposathe , uposathadivaseti vuttaṃ hoti .
Pannaraseti idaṃ uposathaggahaṇena sampattāvasesuposathapaṭikkhepavacanaṃ .
Puṇṇāya puṇṇamāya rattiyāti pannarasadivasattā divasagaṇanāya abbhādiupakkilesavirahattā rattiguṇasampattiyā ca puṇṇattā puṇṇāya , paripuṇṇacandattā puṇṇamāya ca rattiyā .
Bhikkhusaṅghaparivutoti bhikkhusaṅghena parivuto .
Abbhokāse nisinno hotīti migāramātu ratanapāsādapariveṇe abbhokāse upari appaṭicchanne okāse paññattavarabuddhāsane nisinno hoti .
Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtan ti atīva tuṇhībhūtaṃ , yato yato vā anuviloketi
M2.220 , tato tato tuṇhībhūtaṃ , tuṇhībhūtaṃ vācāya , puna tuṇhībhūtaṃ kāyena .Bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvāti taṃ parivāretvā nisinnaṃ anekasahassabhikkhuparimāṇaṃ tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ ‘‘ ettakā ettha sotāpannā , ettakā sakadāgāmino , ettakā anāgāmino ettakā āraddhavipassakā kalyāṇaputhujjanā , imassa bhikkhusaṅghassa kīdisī dhammadesanā sappāyā ’’ ti sappāyadhammadesanāparicchedanatthaṃ ito cito ca viloketvā .
Ye
P2.503 te , bhikkhave , kusalā dhammāti ye te ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena iṭṭhaphalaṭṭhena kosallasambhūtaṭṭhena ca kusalā sattatiṃsabodhipakkhiyadhammā , tajjotakā vā pariyattidhammā .Ariyā
V2.200 niyyānikā sambodhagāminoti upagantabbaṭṭhena ariyā , lokato niyyānaṭṭhena niyyānikā , sambodhasaṅkhātaṃ arahattaṃ gamanaṭṭhena sambodhagāmino .Tesaṃ vo bhikkhave … pe … savanāya , tesaṃ bhikkhave kusalānaṃ … pe … sambodhagāmīnaṃ kā upanisā , kiṃ kāraṇaṃ , kiṃ payojanaṃ tumhākaṃ savanāya , kimatthaṃ tumhe te dhamme suṇāthāti vuttaṃ hoti .
Yāvadeva dvayatānaṃ dhammānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇāyāti ettha yāvadevāti paricchedāvadhāraṇavacanaṃ .
Dve avayavā etesanti dvayā , dvayā eva dvayatā , tesaṃ dvayatānaṃ .
‘‘ Dvayānan ’’ tipi pāṭho .
Yathābhūtaṃ ñāṇāyāti aviparītañāṇāya .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yadetaṃ lokiyalokuttarādibhedena dvidhā vavatthitānaṃ dhammānaṃ vipassanāsaṅkhātaṃ yathābhūtañāṇaṃ , etadatthāya na ito bhiyyoti , savanena hi ettakaṃ hoti , taduttari visesādhigamo bhāvanāyāti .
Kiñca dvayataṃ vadethāti ettha pana sace , vo bhikkhave , siyā , kiñca tumhe , bhante , dvayataṃ vadethāti ayamadhippāyo .
Padattho pana ‘‘ kiñca dvayatābhāvaṃ vadethā ’’ ti .
(1) Tato bhagavā dvayataṃ dassento ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti evamādimāha .
Tattha dvayatānaṃ catusaccadhammānaṃ ‘‘ idaṃ dukkhaṃ , ayaṃ dukkhasamudayo ’’ ti evaṃ lokiyassa ekassa avayavassa sahetukassa vā dukkhassa dassanena ayaṃ ekānupassanā , itarā lokuttarassa dutiyassa avayavassa saupāyassa vā nirodhassa dassanena dutiyānupassanā .
Paṭhamā cettha tatiyacatutthavisuddhīhi hoti , dutiyā pañcamavisuddhiyā .
Evaṃ sammā dvayatānupassinoti iminā vuttanayena sammā dvayadhamme anupassantassa satiyā
M2.221 avippavāsena appamattassa , kāyikacetasikavīriyātāpena ātāpino kāye ca jīvite ca nirapekkhattāP2.504 , pahitattassa .Pāṭikaṅkhan ti icchitabbaṃ .
Diṭṭheva dhamme aññāti asmiṃyeva attabhāve arahattaṃ .
Sati vā upādisese anāgāmitāti ‘‘ upādisesan ’’ ti punabbhavavasena upādātabbakkhandhasesaṃ vuccati , tasmiṃ vā sati anāgāmibhāvo paṭikaṅkhoti dasseti .
Tattha kiñcāpi heṭṭhimaphalānipi evaṃ dvayatānupassinova honti , uparimaphalesu pana ussāhaṃ janento evamāha .
Idamavocātiādi saṅgītikārānaṃ vacanaṃ .
Tattha idan ti ‘‘ ye te , bhikkhave ’’ tiādivuttanidassanaṃ .
Etan ti idāni ‘‘ ye dukkhan ’’ ti evamādivattabbagāthābandhanidassanaṃ .
Imā ca gāthā catusaccadīpakattā vuttatthadīpikā eva , evaṃ santepi gāthārucikānaṃ pacchā āgatānaṃ pubbe vuttaṃ asamatthatāya anuggahetvā ‘‘ idāni yadi vadeyya sundaran ’’ ti ākaṅkhantānaṃ vikkhittacittānañca atthāya vuttā .
Visesatthadīpikā vāti avipassake
V2.201 vipassake ca dassetvā tesaṃ vaṭṭavivaṭṭadassanato , tasmā visesatthadassanatthameva vuttā .Esa nayo ito parampi gāthāvacanesu .
730. Tattha yattha cāti nibbānaṃ dasseti .
Nibbāne hi dukkhaṃ sabbaso uparujjhati , sabbappakāraṃ uparujjhati , sahetukaṃ uparujjhati , asesañca uparujjhati .
Tañca maggan ti tañca aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ .
731-3.
Cetovimuttihīnā te , atho paññāvimuttiyāti ettha arahattaphalasamādhi rāgavirāgā cetovimutti , arahattaphalapaññā avijjāvirāgā paññāvimuttīti veditabbā .
Taṇhācaritena vā appanājhānabalena kilese vikkhambhetvā adhigataṃ arahattaphalaṃ rāgavirāgā cetovimutti , diṭṭhicaritena upacārajjhānamattaṃ nibbattetvā vipassitvā adhigataṃ arahattaphalaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti .
Anāgāmiphalaṃ vā kāmarāgaṃ sandhāya rāgavirāgā cetovimutti , arahattaphalaṃ sabbappakārato avijjāvirāgā paññāvimuttīti .
Antakiriyāyāti vaṭṭadukkhassa antakaraṇatthāya
P2.505 .Jātijarūpagāti jātijaraṃ upagatā , jātijarāya vā upagatā , na parimuccanti jātijarāyāti evaṃ veditabbā .
Sesamettha ādito pabhuti pākaṭameva .
Gāthāpariyosāne ca saṭṭhimattā bhikkhū taṃ
M2.222 desanaṃ uggahetvā vipassitvā tasmiṃyeva āsane arahattaṃ pāpuṇiṃsu .Yathā cettha , evaṃ sabbavāresu .
(2) Ato eva bhagavā ‘‘ siyā aññenapi pariyāyenā ’’ tiādinā nayena nānappakārato dvayatānupassanaṃ āha .
Tattha dutiyavāre upadhipaccayāti sāsavakammapaccayā .
Sāsavakammañhi idha ‘‘ upadhī ’’ ti adhippetaṃ .
Asesavirāganirodhāti asesaṃ virāgena nirodhā , asesavirāgasaṅkhātā vā nirodhā .
734. Upadhinidānāti kammapaccayā .
Dukkhassa jātippabhavānupassīti vaṭṭadukkhassa jātikāraṇaṃ ‘‘ upadhī ’’ ti anupassanto .
Sesamettha pākaṭameva .
Evaṃ ayampi vāro cattāri saccāni dīpetvā arahattanikūṭeneva vutto .
Yathā cāyaṃ , evaṃ sabbavārā .
(3) Tattha tatiyavāre avijjāpaccayāti bhavagāmikammasambhāraavijjāpaccayā .
Dukkhaṃ pana sabbattha vaṭṭadukkhameva .
735. Jātimaraṇasaṃsāran ti
V2.202 khandhanibbattiṃ jātiṃ khandhabhedaṃ maraṇaṃ khandhapaṭipāṭiṃ saṃsārañca .Vajantīti gacchanti upenti .
Itthabhāvaññathābhāvan ti imaṃ manussabhāvaṃ ito avasesaaññanikāyabhāvañca .
Gatīti paccayabhāvo .
736. Avijjā hāyan ti avijjā hi ayaṃ .
Vijjāgatā ca ye sattāti ye ca arahattamaggavijjāya kilese vijjhitvā gatā khīṇāsavasattā .
Sesamuttānatthameva .
(4) Catutthavāre saṅkhārapaccayāti puññāpuññāneñjābhisaṅkhārapaccayā .
738-9.
Etamādīnavaṃ ñatvāti yadidaṃ dukkhaṃ saṅkhārapaccayā , etaṃ ādīnavanti ñatvā .
Sabbasaṅkhārasamathāti sabbesaṃ vuttappakārānaṃ saṅkhārānaṃ maggañāṇena samathā , upahatatāya phalasamatthatāyāti vuttaṃ hoti .
Saññānan ti kāmasaññādīnaṃ maggeneva uparodhanā .
Etaṃ ñatvā yathātathan ti etaṃ
P2.506 dukkhakkhayaṃ aviparītaṃ ñatvā .Sammaddasāti sammādassanā .
Sammadaññāyāti saṅkhataṃ aniccādito , asaṅkhatañca niccādito ñatvā .
Mārasaṃyogan ti tebhūmakavaṭṭaṃ .
Sesamuttānatthameva .
(5) Pañcamavāre
M2.223 viññāṇapaccayāti kammasahajātaabhisaṅkhāraviññāṇapaccayā . 741. Nicchātoti nittaṇho .
Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto hoti .
Sesaṃ pākaṭameva .
(6) Chaṭṭhavāre phassapaccayāti abhisaṅkhāraviññāṇasampayuttaphassapaccayāti attho .
Evaṃ ettha padapaṭipāṭiyā vattabbāni nāmarūpasaḷāyatanāni avatvā phasso vutto .
Tāni hi rūpamissakattā kammasampayuttāneva na honti , idañca vaṭṭadukkhaṃ kammato vā sambhaveyya kammasampayuttadhammato vāti .
742-3.
Bhavasotānusārinan ti taṇhānusārinaṃ .
Pariññāyāti tīhi pariññāhi parijānitvā .
Aññāyāti arahattamaggapaññāya ñatvā .
Upasame ratāti phalasamāpattivasena nibbāne ratā .
Phassābhisamayāti phassanirodhā .
Sesaṃ pākaṭameva .
(7) Sattamavāre
V2.203 vedanāpaccayāti kammasampayuttavedanāpaccayā . 744-5.
Adukkhamasukhaṃ sahāti adukkhamasukhena saha .
Etaṃ dukkhanti ñatvānāti etaṃ sabbaṃ vedayitaṃ ‘‘ dukkhakāraṇan ’’ ti ñatvā , vipariṇāmaṭṭhitiaññāṇadukkhatāhi vā dukkhaṃ ñatvā .
Mosadhamman ti nassanadhammaṃ .
Palokinan ti jarāmaraṇehi palujjanadhammaṃ .
Phussa phussāti udayabbayañāṇena phusitvā phusitvā .
Vayaṃ passan ti ante bhaṅgameva passanto .
Evaṃ tattha vijānatīti evaṃ tā vedanā vijānāti , tattha vā dukkhabhāvaṃ vijānāti .
Vedanānaṃ khayāti tato paraṃ maggañāṇena kammasampayuttānaṃ vedanānaṃ khayā .
Sesamuttānameva .
(8) Aṭṭhamavāre taṇhāpaccayāti kammasambhārataṇhāpaccayā
P2.507 . 747. Etamādīnavaṃ ñatvā , taṇhaṃ dukkhassa sambhavan ti etaṃ dukkhassa sambhavaṃ taṇhāya ādīnavaṃ ñatvā .
Sesamuttānameva .
(9) Navamavāre upādānapaccayāti kammasambhāraupādānapaccayā .
748-9.
Bhavoti
M2.224 vipākabhavo khandhapātubhāvo .Bhūto dukkhan ti bhūto sambhūto vaṭṭadukkhaṃ nigacchati .
Jātassa maraṇan ti yatrāpi ‘‘ bhūto sukhaṃ nigacchatī ’’ ti bālā maññanti , tatrāpi dukkhameva dassento āha –
‘‘ jātassa maraṇaṃ hotī ’’ ti .
Dutiyagāthāya yojanā – aniccādīhi sammadaññāya paṇḍitā upādānakkhayā jātikkhayaṃ nibbānaṃ abhiññāya na gacchanti punabbhavanti .
(10) Dasamavāre ārambhapaccayāti kammasampayuttavīriyapaccayā .
751. Anārambhe vimuttinoti anārambhe nibbāne vimuttassa .
Sesamuttānameva .
(11) Ekādasamavāre āhārapaccayāti kammasampayuttāhārapaccayā .
Aparo nayo – catubbidhā sattā rūpūpagā , vedanūpagā , saññūpagā , saṅkhārūpagāti .
Tattha ekādasavidhāya kāmadhātuyā sattā rūpūpagā kabaḷīkārāhārasevanato .
Rūpadhātuyā sattā aññatra asaññehi vedanūpagā phassāhārasevanato .
Heṭṭhā tividhāya arūpadhātuyā sattā saññūpagā saññābhinibbattamanosañcetanāhārasevanato
V2.204 .Bhavagge sattā saṅkhārūpagā saṅkhārābhinibbattaviññāṇāhārasevanatoti .
Evampi yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti , sabbaṃ āhārapaccayāti veditabbaṃ .
755. Ārogyan ti nibbānaṃ .
Saṅkhāya sevīti cattāro paccaye paccavekkhitvā sevamāno ,‘‘ pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasadhātuyo ’’ ti evaṃ vā lokaṃ saṅkhāya ‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’’ ti ñāṇena sevamāno .
Dhammaṭṭhoti catusaccadhamme ṭhito .
Saṅkhyaṃ nopetīti ‘‘ devo ’’ ti vā ‘‘ manusso ’’ ti vā ādikaṃ saṅkhyaṃ na gacchati .
Sesamuttānameva .
(12) Dvādasamavāre
P2.508 iñjitapaccayāti taṇhāmānadiṭṭhikammakilesaiñjitesu yato kutoci kammasambhāriñjitapaccayā . 757. Ejaṃ vossajjāti taṇhaṃ cajitvā .
Saṅkhāre uparundhiyāti kammaṃ kammasampayutte ca saṅkhāre nirodhetvā .
Sesamuttānameva .
(13) Terasamavāre
M2.225 nissitassa calitan ti taṇhāya taṇhādiṭṭhimānehi vā khandhe nissitassa sīhasutte ( saṃ . ni .3.78) devānaṃ viya bhayacalanaṃ hoti .Sesamuttānameva .
(14) Cuddasamavāre rūpehīti rūpabhavehi rūpasamāpattīhi vā .
Arūpāti arūpabhavā arūpasamāpattiyo vā .
Nirodhoti nibbānaṃ .
761. Maccuhāyinoti maraṇamaccu kilesamaccu devaputtamaccuhāyino , tividhampi taṃ maccuṃ hitvā gāminoti vuttaṃ hoti .
Sesamuttānameva .
(15) Pannarasamavāre yan ti nāmarūpaṃ sandhāyāha .
Tañhi lokena dhuvasubhasukhattavasena ‘‘ idaṃ saccan ’’ ti upanijjhāyitaṃ diṭṭhamālokitaṃ .
Tadamariyānan ti idaṃ ariyānaṃ , anunāsikaikāralopaṃ katvā vuttaṃ .
Etaṃ musāti etaṃ dhuvādivasena gahitampi musā , na tādisaṃ hotīti .
Puna yan ti nibbānaṃ sandhāyāha .
Tañhi lokena rūpavedanādīnamabhāvato ‘‘ idaṃ musā natthi kiñcī ’’ ti upanijjhāyitaṃ .
Tadamariyānaṃ etaṃ saccan ti taṃ idaṃ ariyānaṃ etaṃ nikkilesasaṅkhātā subhabhāvā , pavattidukkhapaṭipakkhasaṅkhātā sukhabhāvā , accantasantisaṅkhātā
V2.205 niccabhāvā ca anapagamanena paramatthato ‘‘ saccan ’’ ti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ . 762-3.
Anattani attamānin ti anattani nāmarūpe attamāniṃ .
Idaṃ saccanti maññatīti idaṃ nāmarūpaṃ dhuvādivasena ‘‘ saccan ’’ ti maññati .
Yena yena hīti yena yena rūpe vā vedanāya vā ‘‘ mama rūpaṃ , mama vedanā ’’ tiādinā nayena maññanti .
Tato tan ti tato maññitākārā taṃ nāmarūpaṃ hoti aññathā .
Kiṃ kāraṇaṃ ?
Tañhi tassa musā hoti , yasmā taṃ yathāmaññitākārā
P2.509 musā hoti , tasmā aññathā hotīti attho .Kasmā pana musā hotīti ?
Mosadhammañhi ittaraṃ , yasmā yaṃ ittaraṃ parittapaccupaṭṭhānaṃ , taṃ mosadhammaṃ nassanadhammaṃ hoti , tathārūpañca nāmarūpanti .
Saccābhisamayāti saccāvabodhā .
Sesamuttānameva .
(16) Soḷasamavāre yan ti chabbidhamiṭṭhārammaṇaṃ sandhāyāha .
Tañhi lokena salabhamacchamakkaṭādīhi padīpabaḷisalepādayo viya ‘‘ idaṃ sukhan ’’ ti
M2.226 upanijjhāyitaṃ .Tadamariyānaṃ etaṃ dukkhan ti taṃ idaṃ ariyānaṃ ‘‘ kāmā hi citrā madhurā manoramā , virūparūpena mathenti cittan ’’ tiādinā ( su . ni .50; cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 136) nayena ‘‘ etaṃ dukkhan ’’ ti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ .
Puna yan ti nibbānameva sandhāyāha .
Tañhi lokena kāmaguṇābhāvā ‘‘ dukkhan ’’ ti upanijjhāyitaṃ .
Tadamariyānan ti taṃ idaṃ ariyānaṃ paramatthasukhato ‘‘ etaṃ sukhan ’’ ti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ .
765-6.
Kevalāti anavasesā .
Iṭṭhāti icchitā patthitā .
Kantāti piyā .
Manāpāti manavuḍḍhikarā .
Yāvatatthīti vuccatīti yāvatā ete cha ārammaṇā atthīti vuccanti .
Vacanabyattayo veditabbo .
Ete voti ettha voti nipātamattaṃ .
767-8.
Sukhanti diṭṭhamariyehi , sakkāyassuparodhanan ti ‘‘ sukha ’’ miti ariyehi pañcakkhandhanirodho diṭṭho , nibbānanti vuttaṃ hoti .
Paccanīkamidaṃ hotīti paṭilomamidaṃ dassanaṃ hoti .
Passatan ti passantānaṃ , paṇḍitānanti vuttaṃ hoti .
Yaṃ pareti ettha yan ti vatthukāme sandhāyāha .
Puna yaṃ pareti ettha nibbānaṃ .
769-71.
Passāti sotāraṃ ālapati .
Dhamman ti nibbānadhammaṃ .
Sampamūḷhetthaviddasūti sampamūḷhā ettha aviddasū bālā .
Kiṃkāraṇaṃ sampamūḷhā ?
Nivutānaṃ tamo hoti
P2.510 , andhakāro apassataṃV2.206 , bālānaṃ avijjāya nivutānaṃ otthaṭānaṃ andhabhāvakaraṇo tamo hoti , yena nibbānadhammaṃ daṭṭhuṃ na sakkonti .Satañca vivaṭaṃ hoti , āloko passatāmivāti satañca sappurisānaṃ paññādassanena passataṃ ālokova vivaṭaṃ hoti nibbānaṃ .
Santike na vijānanti , magā dhammassakovidāti yaṃ attano sarīre tacapañcakamattaṃ paricchinditvā anantarameva adhigantabbato , attano khandhānaṃ vā nirodhamattato santike nibbānaṃ , taṃ evaṃ santike santampi na vijānanti magabhūtā janā maggāmaggadhammassa saccadhammassa vā akovidā , sabbathā bhavarāga … pe … susambudho .
Tattha māradheyyānupannehīti tebhūmakavaṭṭaṃ anupannehi .
772. Pacchimagāthāya
M2.227 sambandho ‘‘ evaṃ asusambudhaṃ ko nu aññatra mariyehī ’’ ti .Tassattho – ṭhapetvā ariye ko nu añño nibbānapadaṃ jānituṃ arahati , yaṃ padaṃ catutthena ariyamaggena sammadaññāya anantarameva anāsavā hutvā kilesaparinibbānena parinibbanti , sammadaññāya vā anāsavā hutvā ante anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbantīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi .
Attamanāti tuṭṭhamanā .
Abhinandun ti abhinandiṃsu .
Imasmiñca pana veyyākaraṇasmin ti imasmiṃ soḷasame veyyākaraṇe .
Bhaññamāneti bhaṇiyamāne .
Sesaṃ pākaṭameva .
Evaṃ sabbesupi soḷasasu veyyākaraṇesu saṭṭhimatte saṭṭhimatte katvā saṭṭhiadhikānaṃ navannaṃ bhikkhusatānaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu , soḷasakkhattuṃ cattāri cattāri katvā catusaṭṭhi saccānettha veneyyavasena nānappakārato desitānīti .
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Suttanipāta-aṭṭhakathāya dvayatānupassanāsuttavaṇṇanā
Niṭṭhittā .
Niṭṭhito ca tatiyo vaggo atthavaṇṇanānayato , nāmena
Mahāvaggoti .