11. Rāhulasuttavaṇṇanā
338. Kacci
V2.67P1.340 abhiṇhasaṃvāsāti rāhulasuttaṃ .Kā uppatti ?
Bhagavā sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā bodhimaṇḍato anupubbena kapilavatthuṃ gantvā tattha rāhulakumārena ‘‘ dāyajjaṃ me samaṇa dehī ’’ ti dāyajjaṃ yācito sāriputtattheraṃ āṇāpesi –
‘‘ rāhulakumāraṃ pabbājehī ’’ ti .
Taṃ sabbaṃ khandhakaṭṭhakathāyaṃ ( mahāva . aṭṭha .105) vuttanayeneva gahetabbaṃ .
Evaṃ pabbajitaṃ pana rāhulakumāraṃ vuḍḍhippattaṃ sāriputtattherova upasampādesi , mahāmoggallānatthero assa kammavācācariyo ahosi .
Taṃ bhagavā ‘‘ ayaṃ kumāro jātiādisampanno , so jātigottakulavaṇṇapokkharatādīni nissāya mānaṃ vā madaṃ vā mā akāsī ’’ ti daharakālato pabhuti yāva na ariyabhūmiṃ pāpuṇi , tāva ovadanto abhiṇhaṃ imaṃ suttamabhāsi .
Tasmā cetaṃ suttapariyosānepi vuttaṃ ‘‘ itthaṃ sudaṃ bhagavā āyasmantaṃ rāhulaṃ imāhi gāthāhi abhiṇhaṃ ovadatī ’’ ti .
Tattha paṭhamagāthāyaṃ ayaṃ saṅkhepattho ‘‘ kacci tvaṃ , rāhula , abhiṇhaṃ saṃvāsahetu jātiādīnaṃ aññatarena vatthunā na paribhavasi paṇḍitaṃ , ñāṇapadīpassa dhammadesanāpadīpassa ca dhāraṇato ukkādhāro manussānaṃ
M2.74 kacci apacito tayā , kacci niccaṃ pūjito tayā ’’ ti āyasmantaṃ sāriputtaṃ sandhāya bhaṇati . 339. Evaṃ vutte āyasmā rāhulo ‘‘ nāhaṃ bhagavā nīcapuriso viya saṃvāsahetu mānaṃ vā madaṃ vā karomī ’’ ti dīpento imaṃ paṭigāthamāha ‘‘ nāhaṃ abhiṇhasaṃvāsā ’’ ti .
Sā uttānatthā eva .
340. Tato naṃ bhagavā uttariṃ ovadanto pañca kāmaguṇetiādikā avasesagāthāyo āha .
Tattha yasmā pañca kāmaguṇā sattānaṃ piyarūpā piyajātikā ativiya sattehi icchitā patthitā
P1.341 , mano ca nesaṃ ramayanti , te cāyasmā rāhulo hitvā saddhāya gharā nikkhanto , na rājābhinīto , na corābhinīto , na iṇaṭṭo , na bhayaṭṭo , na jīvikāpakato , tasmā naṃ bhagavā ‘‘ pañca kāmaguṇe hitvā , piyarūpe manorame , saddhāya gharā nikkhammā ’’ ti samuttejetvā imassa nekkhammassa patirūpāya paṭipattiyā niyojento āha –‘‘ dukkhassantakaro bhavā ’’ ti .
Tattha
V2.68 siyā ‘‘ nanu cāyasmā dāyajjaṃ patthento balakkārena pabbājito , atha kasmā bhagavā āha –‘ saddhāya gharā nikkhammā ’’’ ti vuccate – nekkhammādhimuttattā .
Ayañhi āyasmā dīgharattaṃ nekkhammādhimutto padumuttarasammāsambuddhassa puttaṃ uparevataṃ nāma sāmaṇeraṃ disvā saṅkho nāma nāgarājā hutvā satta divase dānaṃ datvā tathābhāvaṃ patthetvā tato pabhuti patthanāsampanno abhinīhārasampanno satasahassakappe pāramiyo pūretvā antimabhavaṃ upapanno .
Evaṃ nekkhammādhimuttatañcassa bhagavā jānāti .
Tathāgatabalaññatarañhi etaṃ ñāṇaṃ .
Tasmā āha –
‘‘ saddhāya gharā nikkhammā ’’ ti .
Atha vā dīgharattaṃ saddhāyeva gharā nikkhamma idāni dukkhassantakaro bhavāti ayamettha adhippāyo .
341. Idānissa ādito pabhuti vaṭṭadukkhassa antakiriyāya paṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘ mitte bhajassu kalyāṇe ’’ tiādimāha .
Tattha sīlādīhi adhikā kalyāṇamittā nāma , te bhajanto himavantaṃ nissāya mahāsālā mūlādīhi viya sīlādīhi vaḍḍhati .
Tenāha –
‘‘ mitte bhajassu kalyāṇe ’’ ti .
Pantañca sayanāsanaṃ , vivittaṃ appanigghosan ti yañca sayanāsanaṃ pantaṃ dūraṃ vivittaṃ appākiṇṇaṃ appanigghosaṃ , yattha migasūkarādisaddena araññasaññā
M2.75 uppajjati , tathārūpaṃ sayanāsanañca bhajassu .Mattaññū hohi bhojaneti pamāṇaññū hohi , paṭiggahaṇamattaṃ paribhogamattañca jānāhīti attho .
Tattha paṭiggahaṇamattaññunā deyyadhammepi appe dāyakepi appaṃ dātukāme appameva gahetabbaṃ , deyyadhamme appe dāyake pana bahuṃ dātukāmepi appameva gahetabbaṃ , deyyadhamme pana bahutare
P1.342 dāyakepi appaṃ dātukāme appameva gahetabbaṃ , deyyadhammepi bahutare dāyakepi bahuṃ dātukāme attano balaṃ jānitvā gahetabbaṃ .Apica mattāyeva vaṇṇitā bhagavatāti paribhogamattaññunā puttamaṃsaṃ viya akkhabbhañjanamiva ca yoniso manasi karitvā bhojanaṃ paribhuñjitabbanti .
342. Evamimāya gāthāya brahmacariyassa upakārabhūtāya kalyāṇamittasevanāya niyojetvā senāsanabhojanamukhena ca paccayaparibhogapārisuddhisīle samādapetvā idāni yasmā cīvarādīsu taṇhāya micchāājīvo hoti , tasmā taṃ paṭisedhetvā ājīvapārisuddhisīle samādapento ‘‘ cīvare piṇḍapāte cā ’’ ti imaṃ gāthamāha .
Tattha paccayeti gilānappaccaye .
Etesūti etesu catūsu cīvarādīsu bhikkhūnaṃ taṇhuppādavatthūsu .
Taṇhaṃ mākāsīti ‘‘ hirikopīnapaṭicchādanādiatthameva te cattāro paccayā niccāturānaṃ purisānaṃ paṭikārabhūtā jajjaragharassevimassa atidubbalassa kāyassa upatthambhabhūtā ’’ tiādinā nayena ādīnavaṃ passanto taṇhaṃ mā janesi , ajanento anuppādento viharāhīti vuttaṃ hoti .
Kiṃ kāraṇaṃ ?
Mā
V2.69 lokaṃ punarāgami .Etesu hi taṇhaṃ karonto taṇhāya ākaḍḍhiyamāno punapi imaṃ lokaṃ āgacchati .
So tvaṃ etesu taṇhaṃ mākāsi , evaṃ sante na puna imaṃ lokaṃ āgamissasīti .
Evaṃ vutte āyasmā rāhulo ‘‘ cīvare taṇhaṃ mākāsīti maṃ bhagavā āhā ’’ ti cīvarapaṭisaṃyuttāni dve dhutaṅgāni samādiyi paṃsukūlikaṅgañca , tecīvarikaṅgañca .
‘‘ Piṇḍapāte taṇhaṃ mākāsīti maṃ bhagavā āhā ’’ ti piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni pañca dhutaṅgāni samādiyi – piṇḍapātikaṅgaṃ , sapadānacārikaṅgaṃ , ekāsanikaṅgaṃ , pattapiṇḍikaṅgaṃ , khalupacchābhattikaṅganti .
‘‘ Senāsane taṇhaṃ mākāsīti maṃ bhagavā āhā ’’ ti senāsanapaṭisaṃyuttāni
M2.76 cha dhutaṅgāni samādiyi – āraññikaṅgaṃ , abbhokāsikaṅgaṃ , rukkhamūlikaṅgaṃ , yathāsanthatikaṅgaṃ , sosānikaṅgaṃ , nesajjikaṅganti .‘‘ Gilānappaccaye taṇhaṃ mākāsīti maṃ bhagavā āhā ’’ ti sabbappaccayesu yathālābhaṃ yathābalaṃ yathāsāruppanti tīhi
P1.343 santosehi santuṭṭho ahosi , yathā taṃ subbaco kulaputto padakkhiṇaggāhī anusāsaninti . 343. Evaṃ bhagavā āyasmantaṃ rāhulaṃ ājīvapārisuddhisīle samādapetvā idāni avasesasīle samathavipassanāsu ca samādapetuṃ ‘‘ saṃvuto pātimokkhasmin ’’ tiādimāha .
Tattha saṃvuto pātimokkhasmin ti ettha bhavassūti pāṭhaseso .
Bhavāti antimapadena vā sambandho veditabbo , tathā dutiyapade .
Evametehi dvīhi vacanehi pātimokkhasaṃvarasīle , indriyasaṃvarasīle ca samādapesi .
Pākaṭavasena cettha pañcindriyāni vuttāni .
Lakkhaṇato pana chaṭṭhampi vuttaṃyeva hotīti veditabbaṃ .
Sati kāyagatā tyatthūti evaṃ catupārisuddhisīle patiṭṭhitassa tuyhaṃ catudhātuvavatthānacatubbidhasampajaññānāpānassatiāhārepaṭikūlasaññābhāvanādibhedā kāyagatā sati atthu bhavatu , bhāvehi nanti attho .
Nibbidābahulo bhavāti saṃsāravaṭṭe ukkaṇṭhanabahulo sabbaloke anabhiratasaññī hohīti attho .
344. Ettāvatā nibbedhabhāgiyaṃ upacārabhūmiṃ dassetvā idāni appanābhūmiṃ dassento ‘‘ nimittaṃ parivajjehī ’’ tiādimāha .
Tattha nimittan ti rāgaṭṭhāniyaṃ subhanimittaṃ .
Teneva naṃ parato visesento āha –
‘‘ subhaṃ rāgūpasañhitan ’’ ti .
Parivajjehīti amanasikārena pariccajāhi .
Asubhāya cittaṃ bhāvehīti yathā saviññāṇake aviññāṇake vā kāye asubhabhāvanā sampajjati , evaṃ cittaṃ bhāvehi .
Ekaggaṃ susamāhitan ti upacārasamādhinā ekaggaṃ , appanāsamādhinā susamāhitaṃ .
Yathā te īdisaṃ cittaṃ hoti , tathā naṃ bhāvehīti attho .
345. Evamassa
V2.70 appanābhūmiṃ dassetvā vipassanaṃ dassento ‘‘ animittan ’’ tiādimāha .Tattha animittañca bhāvehīti evaṃ nibbedhabhāgiyena samādhinā samāhitacitto vipassanaṃ bhāvehīti vuttaṃ hoti .
Vipassanā hi ‘‘ aniccānupassanāñāṇaṃ niccanimittato vimuccatīti animitto vimokkho ’’ tiādinā
M2.77 nayena rāganimittādīnaṃ vā aggahaṇena animittavohāraṃ labhati .Yathāha –
‘‘ So khvāhaṃ , āvuso , sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja
P1.344 viharāmi .Tassa mayhaṃ , āvuso , iminā vihārena viharato nimittānusāri viññāṇaṃ hotī ’’ ti ( saṃ . ni .4.340).
Mānānusayamujjahāti imāya animittabhāvanāya aniccasaññaṃ paṭilabhitvā ‘‘ aniccasaññino , meghiya , anattasaññā saṇṭhāti , anattasaññī asmimānasamugghātaṃ pāpuṇātī ’’ ti evamādinā ( a . ni .9.3; udā .31) anukkamena mānānusayaṃ ujjaha pajaha pariccajāhīti attho .
Tato mānābhisamayā , upasanto carissasīti athevaṃ ariyamaggena mānassa abhisamayā khayā vayā pahānā paṭinissaggā upasanto nibbuto sītibhūto sabbadarathapariḷāhavirahito yāva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāsi , tāva suññatānimittāppaṇihitānaṃ aññataraññatarena phalasamāpattivihārena carissasi viharissasīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi .
Tato paraṃ ‘‘ itthaṃ sudaṃ bhagavā ’’ tiādi saṅgītikārakānaṃ vacanaṃ .
Tattha itthaṃ sudan ti itthaṃ su idaṃ , evamevāti vuttaṃ hoti .
Sesamettha uttānatthameva .
Evaṃ ovadiyamāno cāyasmā rāhulo paripākagatesu vimuttiparipācaniyesu dhammesu cūḷarāhulovādasuttapariyosāne anekehi devatāsahassehi saddhiṃ arahatte patiṭṭhāsīti .
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Suttanipāta-aṭṭhakathāya rāhulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .