4. Pūraḷāsasutta- ( sundarikabhāradvājasutta ) -vaṇṇanā
Evaṃ
V2.116 me sutan ti pūraḷāsasuttaṃ .Kā uppatti ?
Bhagavā pacchābhattakiccāvasāne buddhacakkhunā lokaṃ volokento sundarikabhāradvājabrāhmaṇaṃ arahattassa upanissayasampannaṃ disvā ‘‘ tattha mayi gate kathā pavattissati , tato kathāvasāne dhammadesanaṃ sutvā esa brāhmaṇo pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī ’’ ti ca ñatvā tattha gantvā kathaṃ samuṭṭhāpetvā imaṃ suttamabhāsi .
Tattha evaṃ me sutan tiādi saṅgītikārakānaṃ vacanaṃ .
Kiṃjacco bhavan tiādi tassa brāhmaṇassa , na brāhmaṇo nomhītiādi bhagavato .
Taṃ sabbampi samodhānetvā ‘‘ pūraḷāsasuttan ’’ ti vuccati .
Tattha vuttasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ , avuttaṃ vaṇṇayissāma , tañca kho uttānatthāni padāni anāmasantā .
Kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā .
Tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhisaddena ‘‘ kosalā ’’ ti vuccati .
Tasmiṃ kosalesu janapade .
Keci pana ‘‘ yasmā pubbe mahāpanādaṃ rājakumāraṃ nānānāṭakādīni disvā sitamattampi akarontaṃ sutvā rājā āṇāpesi ‘ yo mama puttaṃ hasāpeti , sabbābharaṇehi naṃ alaṅkaromī ’ ti .
Tato naṅgalāni chaḍḍetvā mahājanakāyo sannipati .
Te ca manussā atirekasattavassāni nānākīḷikādayo dassentāpi taṃ nāsakkhiṃsu hasāpetuṃ .
Tato sakko devanaṭaṃ pesesi , so dibbanāṭakaṃ
P2.401 dassetvā hasāpesi .Atha te manussā attano attano vasanokāsābhimukhā pakkamiṃsu .
Te paṭipathe mittasuhajjādayo disvā paṭisanthāramakaṃsu ‘ kacci bho kusalaṃ , kacci bho kusalan ’ ti
M2.128 .Tasmā taṃ ‘ kusalan ’ ti saddaṃ upādāya so padeso ‘ kosalo ’ ti vuccatī ’’ ti vaṇṇayanti .
Sundarikāya nadiyā tīreti sundarikāti evaṃnāmikāya nadiyā tīre .
Tena kho panāti yena samayena bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ vinetukāmo gantvā tassā nadiyā tīre sasīsaṃ pārupitvā rukkhamūle nisajjāsaṅkhātena iriyāpathavihārena viharati .
Sundarikabhāradvājoti so brāhmaṇo tassā nadiyā tīre vasati aggiñca juhati , bhāradvājoti cassa gottaṃ , tasmā evaṃ vuccati .
Aggiṃ juhatīti āhutipakkhipanena jāleti .
Aggihuttaṃ paricaratīti
V2.117 agyāyatanaṃ sammajjanūpalepanabalikammādinā payirupāsati .Ko nu kho imaṃ habyasesaṃ bhuñjeyyāti so kira brāhmaṇo aggimhi juhitvā avasesaṃ pāyāsaṃ disvā cintesi –
‘‘ aggimhi tāva pakkhittapāyāso mahābrahmunā bhutto , ayaṃ pana avaseso atthi .
Taṃ yadi brahmuno mukhato jātassa brāhmaṇasseva dadeyyaṃ , evaṃ me pitarā saha puttopi santappito bhaveyya , suvisodhito ca brahmalokagāmimaggo assa , handāhaṃ brāhmaṇaṃ gavesāmī ’’ ti .
Tato brāhmaṇadassanatthaṃ uṭṭhāyāsanā catuddisā anuvilokesi –
‘‘ ko nu kho imaṃ habyasesaṃ bhuñjeyyā ’’ ti .
Aññatarasmiṃ rukkhamūleti tasmiṃ vanasaṇḍe seṭṭharukkhamūle .
Sasīsaṃ pārutan ti saha sīsena pārutakāyaṃ .
Kasmā pana bhagavā evamakāsi , kiṃ nārāyanasaṅkhātabalopi hutvā nāsakkhi himapātaṃ sītavātañca paṭibāhitunti ?
Atthetaṃ kāraṇaṃ .
Na hi buddhā sabbaso kāyapaṭijagganaṃ karonti eva , apica bhagavā ‘‘ āgate brāhmaṇe sīsaṃ vivarissāmi , maṃ disvā brāhmaṇo kathaṃ pavattessati , athassa kathānusārena dhammaṃ desessāmī ’’ ti kathāpavattanatthaṃ evamakāsi .
Disvāna vāmena … pe … tenupasaṅkamīti
P2.402 so kira bhagavantaṃ disvā brāhmaṇo ‘‘ ayaṃ sasīsaṃ pārupitvā sabbarattiṃ padhānamanuyutto , imassa dakkhiṇodakaṃ datvā imaṃ habyasesaṃ dassāmī ’’ ti brāhmaṇasaññī hutvā eva upasaṅkami .Muṇḍo ayaṃ bhavaṃ , muṇḍako ayaṃ bhavan ti sīse vivaritamatteva kesantaṃ disvā ‘‘ muṇḍo ’’ ti āha .
Tato suṭṭhutaraṃ olokento parittampi sikhaṃ adisvā
M2.129 hīḷento ‘‘ muṇḍako ’’ ti āha .Evarūpā hi nesaṃ brāhmaṇānaṃ diṭṭhi .
Tato vāti yattha ṭhito addasa , tamhā padesā muṇḍāpīti kenaci kāraṇena muṇḍitasīsāpi honti .
458. Na brāhmaṇo nomhīti ettha na kāro paṭisedhe , no kāro avadhāraṇe ‘‘ na no saman ’’ tiādīsu ( khu . pā .6.3; su . ni .226) viya .
Tena nevamhi brāhmaṇoti dasseti .
Na rājaputtoti khattiyo namhi .
Na vessāyanoti vessopi namhi .
Udakoci nomhīti aññopi suddo vā caṇḍālo vā koci na homīti evaṃ ekaṃseneva jātivādasamudācāraṃ paṭikkhipati .
Kasmā ?
Mahāsamuddaṃ pattā viya hi nadiyo pabbajjūpagatā kulaputtā jahanti purimāni nāmagottāni .
Pahārādasuttañcettha ( a . ni .8.19) sādhakaṃ .
Evaṃ jātivādaṃ paṭikkhipitvā yathābhūtamattānaṃ āvikaronto āha –
‘‘ gottaṃ pariññāya puthujjanānaṃ , akiñcano manta carāmi loke ’’ ti .
Kathaṃ gottaṃ pariññāsīti ce ?
Bhagavā hi tīhi pariññāhi pañcakkhandhe pariññāsi , tesu ca pariññātesu gottaṃ pariññātameva hoti .
Rāgādikiñcanānaṃ pana abhāvena so akiñcano mantā jānitvā ñāṇānuparivattīhi kāyakammādīhi
V2.118 carati .Tenāha –
‘‘ gottaṃ … pe … loke ’’ ti .
Mantā vuccati paññā , tāya cesa carati .
Tenevāha –
‘‘ mantaṃ carāmi loke ’’ ti chandavasena rassaṃ katvā .
459-60.
Evaṃ attānaṃ āvikatvā idāni ‘‘ evaṃ oḷārikaṃ liṅgampi disvā pucchitabbāpucchitabbaṃ na jānāsī ’’ ti brāhmaṇassa upārambhaṃ āropento āha –
‘‘ saṅghāṭivāsī … pe … gottapañhan ’’ ti .
Ettha ca chinnasaṅghaṭitaṭṭhena tīṇipi cīvarāni ‘‘ saṅghāṭī ’’ ti adhippetāni , tāni nivāseti paridahatīti
P2.403 saṅghāṭivāsī .Agahoti ageho , nittaṇhoti adhippāyo .
Nivāsāgāraṃ pana bhagavato jetavane mahāgandhakuṭikarerimaṇḍalamāḷakosambakuṭicandanamālādianekappakāraṃ , taṃ sandhāya na yujjati .
Nivuttakesoti apanītakeso , ohāritakesamassūti vuttaṃ hoti .
Abhinibbutattoti atīva vūpasantapariḷāhacitto , guttacitto vā .
Alippamāno idha māṇavehīti upakaraṇasinehassa pahīnattā manussehi alitto asaṃsaṭṭho ekantavivitto .
Akallaṃ maṃ brāhmaṇāti yvāhaṃ
M2.130 evaṃ saṅghāṭivāsī … pe … alippamāno idha māṇavehi , taṃ maṃ tvaṃ , brāhmaṇa , pākatikāni nāmagottāni atītaṃ pabbajitaṃ samānaṃ appatirūpaṃ gottapañhaṃ pucchasīti .Evaṃ vutte upārambhaṃ mocento brāhmaṇo āha – pucchanti ve , bho brāhmaṇā , brāhmaṇebhi saha ‘‘ brāhmaṇo no bhavan ’’ ti .
Tattha brāhmaṇo noti brāhmaṇo nūti attho .
Idaṃ vuttaṃ hoti – nāhaṃ bho akallaṃ pucchāmi .
Amhākañhi brāhmaṇasamaye brāhmaṇā brāhmaṇehi saha samāgantvā ‘‘ brāhmaṇo nu bhavaṃ , bhāradvājo nu bhavan ’’ ti evaṃ jātimpi gottampi pucchanti evāti .
461-2.
Evaṃ vutte bhagavā brāhmaṇassa cittamudubhāvakaraṇatthaṃ mantesu attano pakataññutaṃ pakāsento āha –
‘‘ brāhmaṇo hi ce tvaṃ brūsi … pe … catuvīsatakkharan ’’ ti .
Tassattho – sace tvaṃ ‘‘ brāhmaṇo ahaṃ ’’ ti brūsi , mañca abrāhmaṇaṃ brūsi , tasmā bhavantaṃ sāvittiṃ pucchāmi tipadaṃ catuvīsatakkharaṃ , taṃ me brūhīti .
Ettha ca bhagavā paramatthavedānaṃ tiṇṇaṃ piṭakānaṃ ādibhūtaṃ paramatthabrāhmaṇehi sabbabuddhehi pakāsitaṃ atthasampannaṃ byañjanasampannañca ‘‘ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi , dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi , saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī ’’ ti imaṃ ariyasāvittiṃ sandhāya pucchati .
Yadipi hi brāhmaṇo aññaṃ vadeyya , addhā naṃ bhagavā ‘‘ nāyaṃ , brāhmaṇa , ariyassa vinaye sāvittīti vuccatī ’’ ti tassa asārakattaṃ dassetvā idheva patiṭṭhāpeyya .
Brāhmaṇo pana ‘‘ sāvittiṃ pucchāmi tipadaṃ
P2.404 catuvīsatakkharan ’’ ti idaṃ attano samayasiddhaṃ sāvittilakkhaṇabyañjanakaṃ brahmassarena nicchāritavacanaṃ sutvāva ‘‘ addhāyaṃ samaṇo brāhmaṇasamayeV2.119 niṭṭhaṃ gato , ahaṃ pana aññāṇena ‘ abrāhmaṇo ayan ’ ti paribhaviṃ , sādhurūpo mantapāragū brāhmaṇova eso ’’ ti niṭṭhaṃ gantvā ‘‘ handa naṃ yaññavidhiṃ dakkhiṇeyyavidhiñca pucchāmī ’’ ti tamatthaṃ pucchanto ‘‘ kiṃnissitā … pe … loke ’’ ti imaṃ visamagāthāpadattayamāha .Tassattho – kiṃnissitā kimadhippāyā kiṃ patthentā isayo ca khattiyā ca brāhmaṇā ca aññe ca manujā devatānaṃ atthāya yaññaṃ akappayiṃsu .
Yaññamakappayiṃsūti makāro padasandhikaro .
Akappayiṃsūti saṃvidahiṃsu akaṃsu .
Puthūti bahū annapānadānādinā bhedena anekappakāre puthū vā isayo manujā khattiyā brāhmaṇā ca kiṃnissitā
M2.131 yaññamakappayiṃsu .Kathaṃ nesaṃ taṃ kammaṃ samijjhatīti iminādhippāyena pucchati .
463. Athassa bhagavā tamatthaṃ byākaronto ‘‘ yadantagū vedagū yaññakāle .
Yassāhutiṃ labhe tassijjheti brūmī ’’ ti idaṃ sesapadadvayamāha .
Tattha yadantagūti yo antagū , okārassa akāro , dakāro ca padasandhikaro ‘‘ asādhāraṇamaññesan ’’ tiādīsu ( khu . pā .8.9) makāro viya .
Ayaṃ pana attho – yo vaṭṭadukkhassa tīhi pariññāhi antagatattā antagū , catūhi ca maggañāṇavedehi kilese vijjhitvā gatattā vedagū , so yassa isimanujakhattiyabrāhmaṇānaṃ aññatarassa yaññakāle yasmiṃ kismiñci āhāre paccupaṭṭhite antamaso vanapaṇṇamūlaphalādimhipi āhutiṃ labhe , tato kiñci deyyadhammaṃ labheyya , tassa taṃ yaññakammaṃ ijjhe samijjheyya , mahapphalaṃ bhaveyyāti brūmīti .
464. Atha brāhmaṇo taṃ bhagavato paramatthayogagambhīraṃ atimadhuragiranibbikārasarasampannaṃ desanaṃ sutvā
P2.405 sarīrasampattisūcitañcassa sabbaguṇasampattiṃ sambhāvayamāno pītisomanassajāto ‘‘ addhā hi tassā ’’ ti gāthamāha .Tattha iti brāhmaṇoti saṅgītikārānaṃ vacanaṃ , sesaṃ brāhmaṇassa .
Tassattho – addhā hi tassa mayhaṃ hutamijjhe , ayaṃ ajja deyyadhammo ijjhissati samijjhissati mahapphalo bhavissati yaṃ tādisaṃ vedagumaddasāma , yasmā tādisaṃ bhavantarūpaṃ vedaguṃ addasāma .
Tvaññeva hi so vedagū , na añño .
Ito pubbe pana tumhādisānaṃ vedagūnaṃ antagūnañca adassanena amhādisānaṃ yaññe paṭiyattaṃ añño jano bhuñjati pūraḷāsaṃ carukañca pūvañcāti .
465. Tato bhagavā attani pasannaṃ vacanapaṭiggahaṇasajjaṃ brāhmaṇaṃ viditvā yathāssa suṭṭhu pākaṭā honti , evaṃ nānappakārehi dakkhiṇeyye pakāsetukāmo ‘‘ tasmātiha tvan ’’ ti gāthamāha .
Tassattho – yasmā mayi pasannosi , tasmā pana iha tvaṃ , brāhmaṇa , upasaṅkamma pucchāti attānaṃ
V2.120 dassento āha .Idāni ito pubbaṃ atthenaatthikapadaṃ parapadena sambandhitabbaṃ – atthena atthiko tassa atthatthikabhāvassa anurūpaṃ kilesaggivūpasamena santaṃ , kodhadhūmavigamena vidhūmaṃ , dukkhābhāvena
M2.132 anīghaṃ , anekavidhaāsābhāvena nirāsaṃ appevidha ekaṃsena idha ṭhitova idha vā sāsane abhivinde lacchasi adhigacchissasi sumedhaṃ varapaññaṃ khīṇāsavadakkhiṇeyyanti .Atha vā yasmā mayi pasannosi , tasmātiha , tvaṃ brāhmaṇa , atthena atthiko samāno upasaṅkamma puccha santaṃ vidhūmaṃ anīghaṃ nirāsanti attānaṃ dassento āha .
Evaṃ pucchanto appevidha abhivinde sumedhaṃ khīṇāsavadakkhiṇeyyanti evampettha yojanā veditabbā .
466. Atha brāhmaṇo yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāno bhagavantaṃ āha –
‘‘ yaññe ratohaṃ … pe … brūhi metan ’’ ti .
Tattha yañño yāgo dānanti atthato ekaṃ .
Tasmā
P2.406 dānarato ahaṃ , tāya eva dānārāmatāya dānaṃ dātukāmo , na pana jānāmi , evaṃ ajānantaṃ anusāsatu maṃ bhavaṃ .Anusāsanto ca uttāneneva nayena yattha hutaṃ ijjhate brūhi metanti evamettha atthayojanā veditabbā .
‘‘ Yathāhutan ’’ tipi pāṭho .
467. Athassa bhagavā vattukāmo āha –
‘‘ tena hi … pe … desessāmī ’’ ti .
Ohitasotassa cassa anusāsanatthaṃ tāva ‘‘ mā jātiṃ pucchī ’’ ti gāthamāha .
Tattha mā jātiṃ pucchīti yadi hutasamiddhiṃ dānamahapphalataṃ paccāsīsasi , jātiṃ mā puccha .
Akāraṇañhi dakkhiṇeyyavicāraṇāya jāti .
Caraṇañca pucchāti apica kho sīlādiguṇabhedaṃ caraṇaṃ puccha .
Etañhi dakkhiṇeyyavicāraṇāya kāraṇaṃ .
Idānissa tamatthaṃ vibhāvento nidassanamāha –
‘‘ kaṭṭhā have jāyati jātavedo ’’ tiādi .
Tatrāyamadhippāyo – idha kaṭṭhā aggi jāyati , na ca so sālādikaṭṭhā jāto eva aggikiccaṃ karoti , sāpānadoṇiādikaṭṭhā jāto na karoti , apica kho attano acciādiguṇasampannattā eva karoti .
Evaṃ na brāhmaṇakulādīsu jāto eva dakkhiṇeyyo hoti , caṇḍālakulādīsu jāto na hoti , apica kho nīcākulīnopi uccākulīnopi khīṇāsava muni dhitimā hirīnisedho ājāniyo hoti , imāya dhitihiripamukhāya guṇasampattiyā jātimā uttamadakkhiṇeyyo hoti .
So hi dhitiyā guṇe dhārayati , hiriyā dose nisedheti .
Vuttañcetaṃ ‘‘ hiriyā hi santo na karonti pāpan ’’ ti .
Tena te brūmi –
‘‘ Mā
V2.121M2.133 jātiṃ pucchī caraṇañca puccha ,Kaṭṭhā have jāyati jātavedo ;
Nīcākulīnopi munī dhitīmā ,
Ājāniyo hoti hirīnisedho ’’ ti .
–
Esa saṅkhepo , vitthāro pana assalāyanasuttānusārena ( ma . ni .2.401 ādayo ) veditabbo .
468. Evametaṃ
P2.407 bhagavā cātuvaṇṇisuddhiyā anusāsitvā idāni yattha hutaṃ ijjhate , yathā ca hutaṃ ijjhate , tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ saccena danto ’’ tiādigāthamāha .Tattha saccenāti paramatthasaccena .
Tañhi patto danto hoti .
Tenāha –
‘‘ saccena danto ’’ ti .
Damasā upetoti indriyadamena samannāgato .
Vedantagūti vedehi vā kilesānaṃ antaṃ gato , vedānaṃ vā antaṃ catutthamaggañāṇaṃ gato .
Vūsitabrahmacariyoti puna vasitabbābhāvato vutthamaggabrahmacariyo .
Kālena tamhi habyaṃ paveccheti attano deyyadhammaṭṭhitakālaṃ tassa sammukhībhāvakālañca upalakkhetvā tena kālena tādise dakkhiṇeyye deyyadhammaṃ paveccheyya , paveseyya paṭipādeyya .
469-71.
Kāmeti vatthukāme ca kilesakāme ca .
Susamāhitindriyāti suṭṭhu samāhitaindriyā , avikkhittaindriyāti vuttaṃ hoti .
Candova rāhuggahaṇā pamuttāti yathā cando rāhuggahaṇā , evaṃ kilesaggahaṇā pamuttā ye atīva bhāsanti ceva tapanti ca .
Satāti satisampannā .
Mamāyitānīti taṇhādiṭṭhimamāyitāni .
472. Yo kāme hitvāti ito pabhuti attānaṃ sandhāya vadati .
Tattha kāme hitvāti kilesakāme pahāya .
Abhibhuyyacārīti tesaṃ pahīnattā vatthukāme abhibhuyyacārī .
Jātimaraṇassa antaṃ nāma nibbānaṃ vuccati , tañca yo vedi attano paññābalena aññāsi .
Udakarahado vāti ye ime anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinidaho sīhappapātadahoti himavati satta mahārahadā aggisūriyasantāpehi asamphuṭṭhattā
M2.134 niccaṃ sītalā , tesaṃ aññataro udakarahadova sīto parinibbutakilesapariḷāhattā . 473. Samoti tulyo .
Samehīti vipassiādīhi buddhehi .
Te hi paṭivedhasamattā ‘‘ samā ’’ ti vuccanti .
Natthi tesaṃ paṭivedhenādhigantabbesu guṇesu , pahātabbesu vā dosesu vemattatā
V2.122 , addhānaāyukulappamāṇābhinikkhamanapadhānabodhirasmīhi pana nesaṃ vemattatā hoti .Tathā hi te heṭṭhimaparicchedena
P2.408 catūhi asaṅkhyeyyehi kappasatasahassena ca pāramiyo pūrenti , uparimaparicchedena soḷasahi asaṅkhyeyyehi kappasatasahassena ca .Ayaṃ nesaṃ addhānavemattatā .
Heṭṭhimaparicchedena ca vassasatāyukakāle uppajjanti , uparimaparicchedena vassasatasahassāyukakāle .
Ayaṃ nesaṃ āyuvemattatā .
Khattiyakule vā brāhmaṇakule vā uppajjanti .
Ayaṃ kulavemattatā .
Uccā vā honti aṭṭhāsītihatthappamāṇā , nīcā vā pannarasaaṭṭhārasahatthappamāṇā .
Ayaṃ pamāṇavemattatā .
Hatthiassarathasivikādīhi nikkhamanti vehāsena vā .
Tathā hi vipassikakusandhā assarathena nikkhamiṃsu , sikhīkoṇāgamanā hatthikkhandhena , vessabhū sivikāya , kassapo vehāsena , sakyamuni assapiṭṭhiyā .
Ayaṃ nekkhammavemattatā .
Sattāhaṃ vā padhānamanuyuñjanti , aḍḍhamāsaṃ , māsaṃ , dvemāsaṃ , temāsaṃ , catumāsaṃ , pañcamāsaṃ , chamāsaṃ , ekavassaṃ dviticatupañcachavassāni vā .
Ayaṃ padhānavemattatā .
Assattho vā bodhirukkho hoti nigrodhādīnaṃ vā aññataro .
Ayaṃ bodhivemattatā .
Byāmāsītianantapabhāyuttā honti .
Tattha byāmappabhā vā asītippabhā vā sabbesaṃ samānā , anantappabhā pana dūrampi gacchati āsannampi , ekagāvutaṃ dvigāvutaṃ yojanaṃ anekayojanaṃ cakkavāḷapariyantampi , maṅgalassa buddhassa sarīrappabhā dasasahassacakkavāḷaṃ agamāsi .
Evaṃ santepi manasā cintāyattāva sabbabuddhānaṃ , yo yattakamicchati , tassa tattakaṃ gacchati .
Ayaṃ rasmivemattatā .
Imā aṭṭha vemattatā ṭhapetvā avasesesu paṭivedhenādhigantabbesu guṇesu , pahātabbesu vā dosesu natthi nesaṃ viseso , tasmā ‘‘ samā ’’ ti vuccanti .
Evametehi samo samehi .
Visamehi
M2.135 dūreti na samā visamā , paccekabuddhādayo avasesasabbasattā .Tehi visamehi asadisatāya dūre .
Sakalajambudīpaṃ pūretvā pallaṅkena pallaṅkaṃ saṅghaṭṭetvā nisinnā paccekabuddhāpi hi guṇehi ekassa sammāsambuddhassa kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ
P2.409 , ko pana vādo sāvakādīsu .Tenāha –
‘‘ visamehi dūre ’’ ti .
Tathāgato hotīti ubhayapadehi dūreti yojetabbaṃ .
Anantapaññoti aparimitapañño .
Lokiyamanussānañhi paññaṃ upanidhāya aṭṭhamakassa paññā adhikā , tassa paññaṃ upanidhāya sotāpannassa .
Evaṃ yāva arahato paññaṃ upanidhāya paccekabuddhassa paññā adhikā , paccekabuddhassa paññaṃ pana upanidhāya tathāgatassa paññā adhikāti na vattabbā , anantā icceva pana vattabbā .
Tenāha –
‘‘ anantapañño ’’ ti .
Anūpalittoti taṇhādiṭṭhilepehi alitto .
Idha vā huraṃ vāti idhaloke vā paraloke vā .
Yojanā panettha – samo samehi visamehi dūre tathāgato hoti .
Kasmā ?
Yasmā anantapañño anupalitto idha vā huraṃ vā , tena tathāgato arahati pūraḷāsanti .
474. Yamhi
V2.123 na māyāti ayaṃ pana gāthā aññā ca īdisā māyādidosayuttesu brāhmaṇesu dakkhiṇeyyasaññāpahānatthaṃ vuttāti veditabbā .Tattha amamoti sattasaṅkhāresu ‘‘ idaṃ mamā ’’ ti pahīnamamāyitabhāvo .
475. Nivesanan ti taṇhādiṭṭhinivesanaṃ .
Tena hi mano tīsu bhavesu nivisati , tena taṃ ‘‘ nivesanaṃ manaso ’’ ti vuccati .
Tattheva vā nivisati taṃ hitvā gantuṃ asamatthatāya .
Tenapi ‘‘ nivesanan ’’ ti vuccati .
Pariggahāti taṇhādiṭṭhiyo eva , tāhi pariggahitadhammā vā .
Kecīti appamattakāpi .
Anupādiyānoti tesaṃ nivesanapariggahānaṃ abhāvā kañci dhammaṃ anupādiyamāno .
476. Samāhito maggasamādhinā .
Udatārīti uttiṇṇo .
Dhammaṃ caññāsīti sabbañca ñeyyadhammaṃ aññāsi .
Paramāya diṭṭhiyāti sabbaññutaññāṇena .
477. Bhavāsavāti
M2.136 bhavataṇhājhānanikantisassatadiṭṭhisahagatā rāgā .Vacīti vācā .
Kharāti kakkhaḷā pharusā .
Vidhūpitāti daḍḍhā .
Atthagatāti atthaṅgatā .
Na santīti vidhūpitattā atthaṅgatattā ca .
Ubhayehi pana ubhayaṃ yojetabbaṃ sabbadhīti sabbesu khandhāyatanādīsu .
478. Mānasattesūti mānena laggesu .
Dukkhaṃ pariññāyāti vaṭṭadukkhaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā .
Sakhettavatthun ti sahetupaccayaṃ , saddhiṃ kammakilesehīti vuttaṃ hoti .
479. Āsaṃ anissāyāti taṇhaṃ anallīyitvā .
Vivekadassīti
P2.410 nibbānadassī .Paravediyan ti parehi ñāpetabbaṃ .
Diṭṭhimupātivattoti dvāsaṭṭhibhedampi micchādiṭṭhiṃ atikkanto .
Ārammaṇāti paccayā , punabbhavakāraṇānīti vuttaṃ hoti .
480. Paroparāti varāvarā sundarāsundarā .
Parā vā bāhirā , aparā ajjhattikā .
Sameccāti ñāṇena paṭivijjhitvā .
Dhammāti khandhāyatanādayo dhammā .
Upādānakhaye vimuttoti nibbāne nibbānārammaṇato vimutto , nibbānārammaṇavimuttilābhīti attho .
481. Saṃyojanaṃjātikhayantadassīti saṃyojanakkhayantadassī jātikkhayantadassī ca .
Saṃyojanakkhayantena cettha saupādisesā nibbānadhātu , jātikkhayantena anupādisesā vuttā .
Khayantoti hi accantakhayassa samucchedappahānassetaṃ adhivacanaṃ .
Anunāsikalopo cettha ‘‘ vivekajaṃ
V2.124 pītisukhan ’’ tiādīsu viya na kato .Yopānudīti yo apanudi .
Rāgapathan ti rāgārammaṇaṃ , rāgameva vā .
Rāgopi hi duggatīnaṃ pathattā ‘‘ rāgapatho ’’ ti vuccati kammapatho viya .
Suddho nidoso vimalo akācoti parisuddhakāyasamācārāditāya suddho .
Yehi ‘‘ rāgadosā ayaṃ pajā , dosadosā , mohadosā ’’ ti vuccati .
Tesaṃ abhāvā nidoso .
Aṭṭhapurisamalavigamā vimalo , upakkilesābhāvato akāco .
Upakkiliṭṭho hi upakkilesena ‘‘ sakāco ’’ ti vuccati .
Suddho vā yasmā niddoso , niddosatāya vimalo , bāhiramalābhāvena vimalattā akāco .
Samalo hi
M2.137 ‘‘ sakāco ’’ ti vuccati .Vimalattā vā āguṃ na karoti , tena akāco .
Āgukiriyā hi upaghātakaraṇato ‘‘ kāco ’’ ti vuccati .
482. Attano attānaṃ nānupassatīti ñāṇasampayuttena cittena vipassanto attano khandhesu aññaṃ attānaṃ nāma na passati , khandhamattameva passati .
Yā cāyaṃ ‘‘ attanāva attānaṃ sañjānāmī ’’ ti tassa saccato thetato diṭṭhi uppajjati , tassā abhāvā attano attānaṃ nānupassati , aññadatthu paññāya
P2.411 khandhe passati .Maggasamādhinā samāhito , kāyavaṅkādīnaṃ abhāvā ujjugato , lokadhammehi akampanīyato ṭhitatto , taṇhāsaṅkhātāya ejāya pañcannaṃ cetokhilānañca aṭṭhaṭṭhānāya kaṅkhāya ca abhāvā anejo akhilo akaṅkho .
483. Mohantarāti mohakāraṇā mohapaccayā , sabbakilesānametaṃ adhivacanaṃ .
Sabbesu dhammesu ca ñāṇadassīti sacchikatasabbaññutaññāṇo .
Tañhi sabbesu dhammesu ñāṇaṃ , tañca bhagavā passi ,‘‘ adhigataṃ me ’’ ti sacchikatvā vihāsi .
Tena vuccati ‘‘ sabbesu dhammesu ca ñāṇadassī ’’ ti .
Sambodhin ti arahattaṃ .
Anuttaran ti paccekabuddhasāvakehi asādhāraṇaṃ .
Sivan ti khemaṃ nirupaddavaṃ sassirikaṃ vā .
Yakkhassāti purisassa .
Suddhīti vodānatā .
Ettha hi mohantarābhāvena sabbadosābhāvo , tena saṃsārakāraṇasamucchedo antimasarīradhāritā , ñāṇadassitāya sabbaguṇasambhavo .
Tena anuttarā sambodhipatti , ito parañca pahātabbamadhigantabbaṃ vā natthi .
Tenāha –
‘‘ ettāvatā yakkhassa suddhī ’’ ti .
484. Evaṃ vutte brāhmaṇo bhiyyosomattāya bhagavati pasanno pasannākāraṃ karonto āha ‘‘ hutañca mayhan ’’ ti .
Tassattho – yamahaṃ ito pubbe brahmānaṃ ārabbha aggimhi ajuhaṃ , taṃ me hutaṃ saccaṃ vā hoti , alikaṃ vāti na jānāmi .
Ajja pana idaṃ hutañca mayhaṃ hutamatthu saccaṃ , saccahutameva atthūti yācanto bhaṇati .
Yaṃ tādisaṃ vedagunaṃ alatthaṃ , yasmā idheva ṭhito bhavantarūpaṃ
V2.125 vedaguṃ alatthaṃ .Brahmā hi sakkhi , paccakkhameva hi tvaṃ brahmā , yato paṭiggaṇhātu me bhagavā , paṭiggahetvā
M2.138 ca bhuñjatu me bhagavā pūraḷāsan ti taṃ habyasesaṃ upanāmento āha . 487. Atha bhagavā kasibhāradvājasutte vuttanayena gāthādvayamabhāsi .
Tato brāhmaṇo ‘‘ ayaṃ attanā na icchati , kampi caññaṃ sandhāya ‘ kevalinaṃ mahesiṃ khīṇāsavaṃ kukkuccavūpasantaṃ annena pānena upaṭṭhahassū ’ ti bhaṇatī ’’ ti evaṃ gāthāya atthaṃ asallakkhetvā taṃ ñātukāmo
P2.412 āha ‘‘ sādhāhaṃ bhagavā ’’ ti .Tattha sādhūti āyācanatthe nipāto .
Tathāti yena tvamāha , tena pakārena .
Vijaññan ti jāneyyaṃ .
Yan ti yaṃ dakkhiṇeyyaṃ yaññakāle pariyesamāno upaṭṭhaheyyanti pāṭhaseso .
Pappuyyāti patvā .
Tava sāsanan ti tava ovādaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti .
Sādhāhaṃ bhagavā tava ovādaṃ āgamma tathā vijaññaṃ ārocehi me taṃ kevalinanti adhippāyo .
Yo dakkhiṇaṃ bhuñjeyya mādisassa , yaṃ cāhaṃ yaññakāle pariyesamāno upaṭṭhaheyyaṃ , tathārūpaṃ me dakkhiṇeyyaṃ dassehi , sace tvaṃ na bhuñjasīti .
488-90.
Athassa bhagavā pākaṭena nayena tathārūpaṃ dakkhiṇeyyaṃ dassento ‘‘ sārambhā yassā ’’ ti gāthāttayamāha .
Tattha sīmantānaṃ vinetāran ti sīmāti mariyādā sādhujanavutti , tassā antā pariyosānā aparabhāgāti katvā sīmantā vuccanti kilesā , tesaṃ vinetāranti attho .
Sīmantāti buddhaveneyyā sekkhā ca puthujjanā ca , tesaṃ vinetārantipi eke .
Jātimaraṇakovidan ti ‘‘ evaṃ jāti evaṃ maraṇan ’’ ti ettha kusalaṃ .
Moneyyasampannan ti paññāsampannaṃ , kāyamoneyyādisampannaṃ vā .
Bhakuṭiṃ vinayitvānāti yaṃ ekacce dubbuddhino yācakaṃ disvā bhakuṭiṃ karonti , taṃ vinayitvā , pasannamukhā hutvāti attho .
Pañjalikāti paggahitaañjalino hutvā .
491. Atha brāhmaṇo bhagavantaṃ thomayamāno ‘‘ buddho bhavan ’’ ti gāthamāha .
Tattha āyāgoti āyajitabbo , tato tato āgamma vā yajitabbametthātipi āyāgo , deyyadhammānaṃ adhiṭṭhānabhūtoti vuttaṃ hoti
M2.139 .Sesamettha ito purimagāthāsu ca yaṃ na vaṇṇitaṃ , taṃ sakkā avaṇṇitampi jānitunti uttānatthattāyeva na vaṇṇitaṃ .
Ito paraṃ pana kasibhāradvājasutte vuttanayamevāti .
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Suttanipāta-aṭṭhakathāya pūraḷāsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .