Issues
Select Version
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā

1. Cittuppādakaṇḍo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Cittuppādakaṇḍo

Tikamātikāpadavaṇṇanā

Idāni
ItiM0.79P0.36V0.84 me bhāsamānassa , abhidhammakathaṃ imaṃ ;
Avikkhittā nisāmetha , dullabhā hi ayaṃ kathāti .
Evaṃ paṭiññātāya abhidhammakathāya kathanokāso sampatto .
Tattha yasmā abhidhammo nāma dhammasaṅgaṇīādīni sattappakaraṇāni ;
dhammasaṅgaṇīpi cittuppādakaṇḍādīnaṃ vasena cattāri kaṇḍāni ;
cittuppādakaṇḍampi mātikāpadabhājanīyavasena duvidhaṃ ;
tattha mātikā ādi ;
sāpi tikamātikā dukamātikāti duvidhā ;
tattha tikamātikā ādi ;
tikamātikāyapi kusalattikaṃ kusalattikepi kusalā dhammāti idaṃ padaṃ ;
tasmā –
Ito paṭṭhāya gambhīraṃ , abhidhammakathaṃ imaṃ ;
Vuccamānaṃ nisāmetha , ekaggā sādhu sādhavoti .
1.‘‘ Kusalā dhammā , akusalā dhammā , abyākatā dhammā ’’ ti ayaṃ tāva ādipadena laddhanāmo kusalattiko nāma .
‘‘ Sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā , dukkhāya vedanāya sampayuttā dhammā , adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā dhammā ’’ ti ayaṃ sabbapadehi laddhanāmo vedanāttiko nāma .
Evaṃ ādipadavasena vā sabbapadavasena vā sabbesampi tikadukānaṃ nāmaṃ veditabbaṃV0.85 .
Sabbeva cete pañcadasahi paricchedehi vavatthitā .
Tikānañhi eko paricchedo , dukānaṃ catuddasa .
‘‘ Hetū dhammā , nahetū dhammā ’’ tiādayo hi cha dukā ganthato ca atthato ca aññamaññasambandhena kaṇṇikā viya ghaṭā viya hutvā ṭhitattā ‘ hetugocchako ’ ti vuccati .
Tato apare ‘‘ sappaccayā dhammā appaccayā dhammā ’’ tiādayo satta dukā , aññamaññaṃ asambandhā , kevalaṃP0.37 dukasāmaññato uccinitvā uccinitvā visuṃ visuṃ gocchakantare ṭhapitattā aññehi ca mahantaradukehi cūḷakattā ‘ cūḷantaradukā ’ ti veditabbā .
Tato paraṃ āsavadukādīnaṃ channaṃ vasena ‘ āsavagocchako ’M0.80 ;
tathā saṃyojanadukādīnaṃ vasena ‘ saṃyojanagocchako ’;
tathā ganthaoghayoganīvaraṇadukādīnaṃ vasena ‘ ganthaoghayoganīvaraṇagocchakā ’;
parāmāsadukādīnaṃ pañcannaṃ vasena ‘ parāmāsagocchako ’ ti .
Sabbepi satta gocchakā veditabbā .
Tato paraṃ ‘‘ sārammaṇā dhammā ’’ tiādayo catuddasa dukā ‘ mahantaradukā ’ nāma .
Tato upādānadukādayo cha dukā ‘ upādānagocchako ’ nāma .
Tato kilesadukādayo aṭṭha dukā ‘ kilesagocchako ’ nāma .
Tato paraṃ dassanenapahātabbadukādayo aṭṭhārasa dukā abhidhammamātikāya pariyosāne ṭhapitattā ‘ piṭṭhidukā ’ nāma .
‘‘ Vijjābhāgino dhammā avijjābhāgino dhammā ’’ tiādayo pana dvācattālīsa dukā ‘ suttantikadukā ’ nāma .
Evaṃ sabbepete pañcadasahi paricchedehi vavatthitāti veditabbā .
Evaṃ vavatthitā panete sappadesanippadesavasena dve koṭṭhāsā honti .
Tesu hi nava tikā ekasattati ca dukā sappadesānaṃ rūpārūpadhammānaṃ pariggahitattā sappadesā nāma .
Avasesā terasa tikā ekasattati ca dukā nippadesā nāma .
Tattha tikesu tāva vedanāttiko vitakkattiko pītittiko uppannattiko atītattiko cattāro ārammaṇattikāti ime nava tikā sappadesā nāma .
Dukesu hetugocchakādīnaṃ upādānagocchakapariyosānānaṃ navannaṃ gocchakānaṃ pariyosāne tayo tayo dukā , kilesagocchakapariyosāneP0.38 cattāro dukā ,‘‘ cittasampayuttā dhammā , cittavippayuttā dhammā ’’‘‘ cittasaṃsaṭṭhā dhammā , cittavisaṃsaṭṭhā dhammā ’’ ti dve mahantaradukā , suttantikadukesu adhivacanadukaṃ niruttidukaṃ paññattidukaṃ nāmarūpadukanti ime cattāro duke ṭhapetvā avasesā aṭṭhatiṃsa dukā cāti ete sappadesā nāma .
Vuttāvasesā tikadukā sabbepi nippadesāti veditabbā .
Idāni kusalā dhammātiādīnaṃ mātikāpadānaṃ ayamanupubbapadavaṇṇanā –
‘ kusala ’ -saddo tāvaV0.86 ārogyaanavajjachekasukhavipākesu dissati .
Ayañhi ‘‘ kacci nu bhoto kusalaṃ , kacci bhoto anāmayan ’’ tiādīsu ( jā .1.15.146;2.20.129) ārogye dissati .
‘‘ Katamo pana , bhante , kāyasamācāro kusalo ?
Yo kho , mahārāja , kāyasamācāro anavajjo ’’ ti ( ma . ni .2.361) ca ,‘‘ aparaṃ pana , bhante , etadānuttariyaṃM0.81 yathā bhagavā dhammaṃ deseti kusalesu dhammesū ’’ ti ( dī . ni .3.145) ca evamādīsu anavajje .
‘‘ Kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ ’’( ma . ni .2.87),‘‘ kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo ’’ tiādīsu ( jā .2.22.94) cheke .
‘‘ Kusalānaṃ , bhikkhave , dhammānaṃ samādānahetu ’’( dī . ni .3.80),‘‘ kusalassa kammassa katattā upacitattā ’’ tiādīsu ( dha . sa .431) sukhavipāke .
Svāyamidha ārogyepi anavajjepi sukhavipākepi vattati .
Dhammasaddo panāyaṃ pariyattihetuguṇanissattanijjīvatādīsu dissati .
Ayañhi ‘‘ dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ geyyan ’’ tiādīsu ( a . ni .4.102) pariyattiyaṃ dissati .
‘‘ Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu ( vibha .720) hetumhi .
‘‘ Na hi dhammo adhammo ca , ubho samavipākino ;
Adhammo nirayaṃ neti , dhammo pāpeti suggatin ’’ ti .( theragā .304; jā .1.15.386)–
Ādīsu guṇe .
‘‘ Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti ’’( dha . sa .121),‘‘ dhammesu dhammānupassī viharatī ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.373) nissattanijjīvatāyaṃ .
Svāyamidhāpi nissattanijjīvatāyameva vaṭṭati .
VacanatthoP0.39 panettha – kucchite pāpake dhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā .
Kucchitena vā ākārena sayantīti kusā .
Te akusalasaṅkhāte kuse lunanti chindantīti kusalā .
Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato osānakaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma .
Tena kusena lātabbāti kusalā ;
gahetabbā pavattetabbāti attho .
Yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti , evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ kilesapakkhaṃ lunanti .
Tasmā kusā viya lunantītipi kusalā .
Attano pana sabhāvaṃ dhārentīti dhammā .
DhāriyantiV0.87 vā paccayehi , dhārīyanti vā yathāsabhāvatoti dhammā .
Na kusalā akusalā .
Mittapaṭipakkhā amittā viya , lobhādipaṭipakkhā alobhādayo viya ca , kusalapaṭipakkhāti attho .
Na byākatāti abyākatā , kusalākusalabhāvena akathitāti attho .
Tesu panaM0.82 anavajjasukhavipākalakkhaṇā kusalā , sāvajjadukkhavipākalakkhaṇā akusalā , avipākalakkhaṇā abyākatā .
Kiṃ panetāni ‘ kusalā ’ ti vā ‘ dhammā ’ ti vātiādīni ekatthāni udāhu nānatthānīti ?
Kiñcettha ?
Yadi tāva ekatthāni ‘ kusalā dhammā ’ ti idaṃ ‘ kusalākusalā ’ tivuttasadisaṃ hoti .
Atha nānatthāni tikadukānaṃ chakkacatukkabhāvo āpajjati padānañca asambandho .
Yathā hi ‘ kusalā ’‘ rūpaṃ ’‘ cakkhumā ’ ti vutte atthavasena aññamaññaṃ anolokentānaṃ padānaṃ na koci sambandho , evamidhāpi padānaṃ asambandho āpajjati .
Pubbāparasambandharahitāni ca padāni nippayojanāni nāma honti .
Yāpi cesā parato ‘ katame dhammā kusalā ’ ti pucchā , tāyapi saddhiṃ virodho āpajjati .
Neva hi dhammā kusalā ;
atha ca panidaṃ vuccati – katame dhammā ‘ kusalā ’ ti .
Aparo nayo – yadi etāni ekatthāni , tiṇṇaṃ ‘ dhammānaṃ ’ ekattā kusalādīnampi ekattaṃ āpajjati .
Kusalādiparānañhi tiṇṇampi ‘ dhammānaṃ ’ dhammabhāvena ekattaṃ .
Tasmā dhammattayena saddhiṃ atthato ninnānatthānaṃ kusalādīnampi ekattaṃ āpajjati .
‘ Yadeva kusalaṃ , taṃ akusalaṃ , taṃ abyākatan ’ ti .
‘ Athāpi tiṇṇaṃ dhammānaṃ ekattaṃ na sampaṭicchatha , aññova kusalaparo dhammo , aññoP0.40 akusalaparo dhammo , añño abyākataparo dhammoti vadatha , evaṃ sante dhammo nāma bhāvo , bhāvato ca añño abhāvoti kusalaparā bhāvasaṅkhātā dhammā añño akusalaparo dhammo abhāvo siyā , tathā abyākataparo .
Tehi ca añño kusalaparopi .
Evaṃ abhāvattaṃ āpannehi dhammehi anaññe kusalādayopi abhāvāyeva siyun ’ ti .
Sabbametaṃ akāraṇaṃ .
Kasmā ?
Yathānumativohārasiddhitoti .
Vohāro hi yathā yathā atthesu anumato sampaṭicchito tathā tatheva siddho .
Na cāyaṃ ‘‘ kusalā dhammā ’’ tiādīsu kusalapubbo dhammābhilāpo dhammaparo ca kusalābhilāpo , yathā ‘ kusalā kusalā ’ ti evaṃ , attano atthavisesābhāvena paṇḍitehi sampaṭicchito ;
na ca ‘ kusalā ’‘ rūpaṃ ’ cakkhumāsaddā viya aññamaññaṃ anolokitatthabhāvena .
‘ Kusala ’ -saddo panettha anavajjasukhavipākasaṅkhātassa atthassaM0.83V0.88 jotakabhāvena sampaṭicchito ,‘ akusala ’ -saddo sāvajjadukkhavipākatthajotakattena ,‘ abyākata ’ -saddo avipākatthajotakattena ,‘ dhamma ’ -saddo sabhāvadhāraṇādiatthajotakattena .
So etesaṃ aññatarānantare vuccamāno attano atthasāmaññaṃ dīpeti .
Sabbeva hi ete sabhāvadhāraṇādinā lakkhaṇena dhammā .
Kusalādisaddā cāpi dhammasaddassa purato vuccamānā attano attano atthavisesaṃ tassa dīpenti .
Dhammo hi kusalo vā hoti akusalo vā abyākato vā .
Evamete visuṃ visuṃ vuccamānā attano attano atthamattadīpakattena sampaṭicchitā .
Dhammasaddena saha vuccamānā attano attano atthasāmaññaṃ atthavisesaṃ vā dīpakattena loke paṇḍitehi sampaṭicchitā .
Tasmā yadetamettha ekatthanānātthataṃ vikappetvā dosāropanakāraṇaṃ vuttaṃ sabbametaṃ akāraṇaṃ .
Ayaṃ tāva kusalattikassa anupubbapadavaṇṇanā .
Imināva nayena sesatikadukānampi nayo veditabbo .
Ito paraṃ pana visesamattameva vakkhāma .
2. Sukhāya vedanāyātiādīsu ‘ sukha ’ -saddo tāva sukhavedanāsukhamūlasukhārammaṇasukhahetusukhapaccayaṭṭhānaabyābajjhanibbānādīsu dissati .
Ayañhi ‘‘ sukhassa ca pahānā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.232) sukhavedanāyaṃ dissati .
‘‘ Sukho buddhānaṃ uppādo ’’( dha . pa .194),‘‘ sukhā virāgatā loke ’’ tiādīsu ( udā .11; mahāva .5) sukhamūle ‘‘ yasmāP0.41 ca kho , mahāli , rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkantan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.60) sukhārammaṇe .
‘‘ Sukhassetaṃ , bhikkhave , adhivacanaṃ yadidaṃ puññānī ’’ tiādīsu ( a . ni .7.62) sukhahetumhi .
‘‘ Yāvañcidaṃ , bhikkhave , na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā ’’( ma . ni .3.255),‘‘ na te sukhaṃ pajānanti ye na passanti nandanan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.11) sukhapaccayaṭṭhāne .
‘‘ Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.82) abyābajjhe .
‘‘ Nibbānaṃ paramaṃ sukhan ’’ tiādisu ( dha . pa .203-204) nibbāne .
Idha panāyaṃ sukhavedanāyameva daṭṭhabbo .
‘ Vedanā ’ -saddo ‘‘ viditā vedanā uppajjantī ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.208) vedayitasmiṃyeva vattati .
‘ Dukkha ’ -saddoM0.84 dukkhavedanādukkhavatthudukkhārammaṇadukkhapaccayadukkhapaccayaṭṭhānādīsu dissati .
Ayañhi ‘‘ dukkhassa ca pahānā ’’ tiādīsu dukkhavedanāyaṃ dissati .
‘‘ Jātipi dukkhā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.387; vibha .190) dukkhavatthusmiṃ .
‘‘ Yasmā ca kho , mahāli , rūpaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantan ’’ tiādīsu dukkhārammaṇe .
‘‘ Dukkho pāpassaV0.89 uccayo ’’ tiādīsu ( dha . pa .117) dukkhapaccaye .
‘‘ Yāvañcidaṃ , bhikkhave , na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva dukkhā nirayā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.250) dukkhapaccayaṭṭhāne .
Idha panāyaṃ dukkhavedanāyameva daṭṭhabbo .
Vacanattho panettha – sukhayatīti sukhā .
Dukkhayatīti dukkhā .
Na dukkhā na sukhāti adukkhamasukhā .
‘ Ma-kāro padasandhivasena vutto .
Sabbāpi ārammaṇarasaṃ vedayanti anubhavantīti vedanā .
Tāsu iṭṭhānubhavanalakkhaṇā sukhā , aniṭṭhānubhavanalakkhaṇā dukkhā , ubhayaviparītānubhavanalakkhaṇā adukkhamasukhā .
Yopanāyaṃ tīsupi padesu ‘ sampayutta ’ -saddo , tassattho – samaṃ pakārehi yuttāti sampayuttā .
Katarehi pakārehīti ?
Ekuppādatādīhi .
‘‘ NatthiP0.42 keci dhammā kehici dhammehi sampayuttāti ?
Āmantā ’’ ti hi imassa pañhassa paṭikkhepe ‘‘ nanu atthi keci dhammā kehici dhammehi sahagatā sahajātā saṃsaṭṭhā ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇā ’’ ti ( kathā .473) evaṃ ekuppādatādīnaṃ vasena sampayogattho vutto .
Iti imehi ekuppādatādīhi samaṃ pakārehi yuttāti sampayuttā .
3. Vipākattike aññamaññavisiṭṭhānaṃ kusalākusalānaṃ pākāti vipākā .
Vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ .
Vipākadhammadhammāti vipākasabhāvadhammā .
Yathā jātijarāsabhāvā jātijarāpakatikā sattā jātidhammā jarādhammāti vuccanti evaṃ vipākajanakaṭṭhena vipākasabhāvā vipākapakatikā dhammāti attho .
Tatiyapadaṃ ubhayasabhāvapaṭikkhepavasena vuttaṃ .
4. Upādinnupādāniyattike ārammaṇakaraṇavasena taṇhādiṭṭhīhi upetena kammunā ādinnā , phalabhāvena gahitāti upādinnā .
ĀrammaṇabhāvaṃM0.85 upagantvā upādānasambandhena upādānānaṃ hitāti upādāniyā .
Upādānassa ārammaṇapaccayabhūtānametaṃ adhivacanaṃ .
Upādiṇṇā ca te upādāniyā cāti upādiṇṇupādāniyā ;
sāsavakammanibbattānaṃ rūpārūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ .
Iti iminā nayena sesapadadvayepi paṭisedhasahito attho veditabbo .
5. Saṃkiliṭṭhasaṃkilesikattike saṃkilesetīti saṃkileso , vibādhati , upatāpeti cāti attho .
Saṃkilesena samannāgatāti saṃkiliṭṭhā .
Attānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanena saṃkilesaṃ arahantiV0.90 , saṃkilese vā niyuttā , tassa ārammaṇabhāvānatikkamanatoti saṃkilesikā .
Saṃkilesassa ārammaṇapaccayabhūtānametaṃ adhivacanaṃ .
Saṃkiliṭṭhā ca te saṃkilesikā cāti saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā .
Sesapadadvayampi purimattike vuttanayeneva veditabbaṃ .
6. VitakkattikeP0.43 sampayogavasena vattamānena saha vitakkena savitakkā .
Saha vicārena savicārā .
Savitakkā ca te savicārā cāti savitakkasavicārā .
Ubhayarahitā avitakkaavicārā .
Vitakkavicāresu vicārova mattā , pamāṇaṃ , etesanti vicāramattā .
Vicārato uttari vitakkena saddhiṃ sampayogaṃ na gacchantīti attho .
Avitakkā ca te vicāramattā cāti avitakkavicāramattā .
7. Pītittike pītiyā saha ekuppādādibhāvaṃ gatāti pītisahagatā , pītisampayuttāti attho .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Upekkhāti cettha adukkhamasukhā vedanā vuttā .
Sā hi sukhadukkhākārappavattiṃ upekkhati , majjhattākārasaṇṭhitattā tenākārena pavattatīti upekkhā .
Iti vedanāttikato padadvayameva gahetvā nippītikassa sukhassa sappītikasukhato visesadassanavasena ayaṃ tiko vutto .
8. Dassanattike dassanenāti sotāpattimaggena .
So hi paṭhamaṃ nibbānaṃ dassanato dassanan ti vutto .
Gotrabhu pana kiñcāpi paṭhamataraṃ passati , yathā pana rañño santikaṃ kenacideva karaṇīyena āgato puriso dūratova rathikāya carantaṃ hatthikkhandhagataṃ rājānaṃ disvāpi ‘ diṭṭho teM0.86 rājā ’ ti puṭṭho disvāpi kattabbakiccassa akatattā ‘ na passāmī ’ ti āha .
Evameva nibbānaṃ disvāpi kattabbassa kilesappahānassābhāvā na dassananti vuccati .
Tañhi ñāṇaṃ maggassa āvajjanaṭṭhāne tiṭṭhati .
Bhāvanāyāti sesamaggattayena .
Sesamaggattayañhi paṭhamamaggena diṭṭhasmiṃyeva dhamme bhāvanāvasena uppajjati , adiṭṭhapubbaṃ kiñci na passati , tasmā bhāvanāti vuccati .
Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepavasena vuttaṃ .
9. Tadanantarattike dassanena pahātabbo hetu etesanti dassanena pahātabbahetukā .
Dutiyapadepi eseva nayo .
Tatiyapade neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesanti evamatthaṃ aggahetvā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthīti evamattho gahetabboP0.44V0.91 .
Itarathā hi ahetukānaṃ aggahaṇaṃ bhaveyya ;
hetuyeva hi tesaṃ natthi yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyā .
Sahetukesupi hetuvajjānaṃ pahānaṃ āpajjati , na hetūnaṃ ;
hetuyeva hi etesaṃ ‘ neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo ’ ti vutto , na te dhammā .
Ubhayampi cetaṃ anadhippetaṃ .
Tasmā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthīti nevadassanena nabhāvanāya pahātabbahetukāti ayamattho gahetabbo .
10. Ācayagāmittike kammakilesehi āciyatīti ācayo .
Paṭisandhicutigatippavattānaṃ etaṃ nāmaṃ .
Tassa kāraṇaṃ hutvā nipphādanakabhāvena taṃ ācayaṃ gacchanti , yassa vā pavattanti taṃ puggalaṃ yathāvuttameva ācayaṃ gamentītipi ācayagāmino ;
sāsavakusalākusalānaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Tato eva ācayasaṅkhātā cayā apetattā , nibbānaṃ apetaṃ cayāti apacayo .
Taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanato apacayaṃ gacchantīti apacayagāmino ;
ariyamaggānametaṃ adhivacanaṃ .
Apica pākāraṃ iṭṭhakavaḍḍhakī viya pavattaṃ ācinantā gacchantīti ācayagāmino .
Tena citaṃ citaṃ iṭṭhakaṃ viddhaṃsayamāno puriso viya tadeva pavattaṃ apacinantā gacchantīti apacayagāmino .
Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepena vuttaṃ .
11. Sekkhattike tīsu sikkhāsu jātāti sekkhā .
Sattannaṃ sekkhānaṃ etetipi sekkhā .
Apariyositasikkhattā sayameva sikkhantītipi sekkhāM0.87 .
Upari sikkhitabbābhāvato na sekkhāti asekkhā .
Vuḍḍhippattā vā sekkhātipi asekkhā .
Arahattaphaladhammānaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepena vuttaṃ .
12. Parittattike samantato khaṇḍitattā appamattakaṃ parittanti vuccati ;
‘ parittaṃ gomayapiṇḍan ’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.96) viya .
Imepi appānubhāvatāya parittā viyāti parittā ;
kāmāvacaradhammānametaṃ adhivacanaṃ .
Kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gatā , mahantehi vā uḷāracchandavīriyacittapaññehi gatā paṭipannātipi mahaggatā .
PamāṇakarāP0.45 dhammā rāgādayo pamāṇaṃ nāma .
Ārammaṇato vā sampayogato vā natthi etesaṃ pamāṇaṃ , pamāṇassa ca paṭipakkhāti appamāṇā .
13. ParittārammaṇattikeV0.92 parittaṃ ārammaṇaṃ etesanti parittārammaṇā .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
14. Hīnattike hīnāti lāmakā akusalā dhammā .
Hīnappaṇītānaṃ majjhe bhavāti majjhimā .
Avasesā tebhūmakā dhammā uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena ca paṇītā ;
lokuttarā dhammā .
15. Micchattattike ‘ hitasukhāvahā me bhavissantī ’ ti evaṃ āsīsitāpi tathā abhāvato ,‘ asubhādīsuyeva subhan ’ tiādi viparītappavattito ca micchāsabhāvāti micchattā ;
vipākadāne sati khandhabhedānantarameva vipākadānato niyatā ;
micchattā ca te niyatā cāti micchattaniyatā .
Vuttaviparītena atthena sammāsabhāvāti sammattā ;
sammattā ca te niyatā ca anantarameva phaladānenāti sammattaniyatā .
Ubhayathāpi na niyatāti aniyatā .
16. Maggārammaṇattike nibbānaṃ maggati , gavesati , kilese vā mārento gacchatīti maggo .
Maggo ārammaṇaṃ etesanti maggārammaṇā .
Aṭṭhaṅgikopi maggo paccayaṭṭhena etesaṃ hetūti maggahetukā .
Maggasampayuttā vā hetū magge vā hetūti maggahetū .
Te etesaṃ hetūtipiM0.88 maggahetukā .
Sammādiṭṭhi sayaṃ maggo ceva hetu ca .
Iti maggo hetu etesantipi maggahetukā .
Abhibhavitvā pavattanaṭṭhena maggo adhipati etesanti maggādhipatino .
17. Uppannattike uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā uddhaṃ pannā gatā pavattāti uppannā .
Na uppannāti anuppannā .
Pariniṭṭhitakāraṇekadesattā avassaṃ uppajjissantīti uppādino .
18. Atītattike attano sabhāvaṃ uppādādikkhaṇaṃ vā patvā atikkantāti atītā .
Tadubhayampi na āgatāti anāgatā .
Taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppannāti paccuppannā .
19. Anantarattike atītaṃ ārammaṇaṃ etesanti atītārammaṇā .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
20. AjjhattattikeP0.46 ‘ evaṃ pavattamānā mayaṃ attā ’ ti gahaṇaṃ ,‘ gamissāmā ’ ti iminā viyaV0.93 adhippāyena attānaṃ adhikāraṃ katvā pavattāti ajjhattā .
‘ Ajjhatta ’ -saddo panāyaṃ gocarajjhatte niyakajjhatte ajjhattajjhatte visayajjhatteti catūsu atthesu dissati .
‘‘ Tenānanda , bhikkhunā tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ ’’( ma . ni .3.188),‘‘ ajjhattarato samāhito ’’ tiādīsu ( dha . pa .362) hi ayaṃ gocarajjhatte dissati .
‘‘ Ajjhattaṃ sampasādanaṃ ’’( dī . ni .1.228; dha . sa .161),‘‘ ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharatī ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.373) niyakajjhatte .
‘‘ Cha ajjhattikāni āyatanānī ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.304) ajjhattajjhatte .
‘‘ Ayaṃ kho panānanda , vihāro tathāgatena abhisambuddho yadidaṃ sabbanimittānaṃ amanasikārā ajjhattaṃ suññataṃ upasampajja viharatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.187) visayajjhatte ;
issariyaṭṭhāneti attho .
Phalasamāpatti hi buddhānaṃ issariyaṭṭhānaṃ nāma .
Idha pana niyakajjhatte adhippeto .
Tasmā attano santāne pavattā pāṭipuggalikā dhammā ajjhattāti veditabbā .
Tato bāhirabhūtā pana indriyabaddhā vā anindriyabaddhā vā bahiddhā nāma .
Tatiyapadaṃ tadubhayavasena vuttaṃ .
21. AnantarattikoM0.89 teyeva tippakārepi dhamme ārammaṇaṃ katvā pavattanavasena vutto .
22. Sanidassanattike daṭṭhabbabhāvasaṅkhātena saha nidassanenāti sanidassanā .
Paṭihananabhāvasaṅkhātena saha paṭighenāti sappaṭighā .
Sanidassanā ca te sappaṭighā cāti sanidassanasappaṭighā .
Natthi etesaṃ daṭṭhabbabhāvasaṅkhātaṃ nidassananti anidassanā .
Anidassanā ca te vuttanayeneva sappaṭighā cāti anidassanasappaṭighā .
Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepena vuttaṃ .
Ayaṃ tāva tikamātikāya anupubbapadavaṇṇanā .
Tikamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .