Issues
Select Version
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā

Suttantikadukanikkhepakathā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Suttantikadukanikkhepakathā

1303. Suttantikadukesu mātikākathāyaṃ atthato vivecitattā yāni ca nesaṃ niddesapadāni tesampi heṭṭhā vuttanayeneva suviññeyyattā yebhuyyena uttānatthāni eva .
Idaṃ panettha visesamattaṃ – vijjūpamaduke tāva cakkhumā kira puriso meghandhakāre rattiṃ maggaṃ paṭipajji .
Tassa andhakāratāya maggo na paññāyi .
Vijju niccharitvā andhakāraṃ viddhaṃsesi .
Athassa andhakāravigamā maggo pākaṭo ahosi .
So dutiyampi gamanaṃ abhinīhari .
Dutiyampi andhakāro otthari .
Maggo na paññāyi .
Vijju niccharitvā taṃ viddhaṃsesi .
Vigate andhakāre maggo pākaṭo ahosi .
Tatiyampi gamanaṃ abhinīhari .
Andhakāro otthari .
Maggo na paññāyi .
Vijju niccharitvā andhakāraṃ viddhaṃsesi .
Tattha cakkhumato purisassa andhakāre maggapaṭipajjanaṃ viya ariyasāvakassa sotāpattimaggatthāya vipassanārambho .
Andhakāre maggassa apaññāyanakālo viya saccacchādakatamaṃ .
Vijjuyā niccharitvā andhakārassa viddhaṃsitakālo viya sotāpattimaggobhāsena uppajjitvā saccacchādakatamassaM0.419 vinoditakālo .
Vigate andhakāre maggassa pākaṭakālo viyaP0.389 sotāpattimaggassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭakālo .
Maggassa pākaṭaṃ pana maggasamaṅgipuggalassa pākaṭameva .
Dutiyagamanābhinīhāro viya sakadāgāmimaggatthāya vipassanārambho .
Andhakāre maggassa apaññāyanakālo viya saccacchādakatamaṃ .
Dutiyaṃ vijjuyā niccharitvā andhakārassa viddhaṃsitakālo viya sakadāgāmimaggobhāsena uppajjitvā saccacchādakatamassa vinoditakālo .
Vigate andhakāre maggassa pākaṭakālo viya sakadāgāmimaggassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭakālo .
Maggassa pākaṭaṃ pana maggasamaṅgipuggalassa pākaṭameva .
Tatiyagamanābhinīhāro viya anāgāmimaggatthāya vipassanārambho .
Andhakāre maggassa apaññāyanakālo viya saccacchādakatamaṃ .
Tatiyaṃ vijjuyā niccharitvā andhakārassa viddhaṃsitakālo viya anāgāmimaggobhāsena uppajjitvā saccacchādakatamassa vinoditakālo .
VigateV0.412 andhakāre maggassa pākaṭakālo viya anāgāmimaggassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭakālo .
Maggassa pākaṭaṃ pana maggasamaṅgipuggalassa pākaṭameva .
Vajirassa pana pāsāṇo vā maṇi vā abhejjo nāma natthi .
Yattha patati taṃ vinividdhameva hoti .
Vajiraṃ khepentaṃ asesetvā khepeti .
Vajirena gatamaggo nāma puna pākatiko na hoti .
Evameva arahattamaggassa avajjhakileso nāma natthi .
Sabbakilese vinivijjhati vajiraṃ viya .
Arahattamaggopi kilese khepento asesetvā khepeti .
Vajirena gatamaggassa puna pākatikattābhāvo viya arahattamaggena pahīnakilesānaṃ puna paccudāvattanaṃ nāma natthīti .
1307. Bāladuka niddese bālesu ahirikānottappāni pākaṭāni , mūlāni ca sesānaṃ bāladhammānaṃ .
Ahiriko hi anottappī ca na kiñci akusalaṃ na karoti nāmāti .
Etāni dve paṭhamaṃyeva visuṃ vuttāni .
Sukkapakkhepi ayameva nayo .
Tathā kaṇhaduke .
1311. Tapanīyaduka niddese katattā ca akatattā ca tapanaṃ veditabbaṃ .
KāyaduccaritādīniP0.390 hi katattā tapanti , kāyasucaritādīni akatattā .
Tathā hi puggalo ‘ kataṃ me kāyaduccaritan ’ ti tappati ,‘ akataṃ me kāyasucaritan ’ ti tappati .
‘ Kataṃ me vacīduccaritan ’ ti tappati … pe …‘ akataṃ meM0.420 manosucaritan ’ ti tappati .
Atapanīyepi eseva nayo .
Kalyāṇakārī hi puggalo ‘ kataṃ me kāyasucaritan ’ ti na tappati ,‘ akataṃ me kāyaduccaritan ’ ti na tappati … pe …‘ akataṃ me manoduccaritan ’ ti na tappatīti ( a . ni .2.3).
1313. Adhivacanaduka niddese yā tesaṃ tesaṃ dhammānan ti sabbadhammaggahaṇaṃ .
Saṅkhāyatīti saṅkhā , saṃkathiyatīti attho .
Kinti saṃkathiyati ?
Ahanti mamanti paroti parassāti sattoti bhāvoti posoti puggaloti naroti māṇavoti tissoti dattoti ,‘ mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohanaṃ ’‘ vihāro pariveṇaṃ dvāraṃ vātapānan ’ ti evaṃ anekehi ākārehi saṃkathiyatīti ‘ saṅkhā ’.
Samaññāyatīti samaññā .
Kinti samaññāyati ?
‘ Ahanti … pe … vātapānan ’ ti samaññāyatītiV0.413 ‘ samaññā ’.
Paññāpiyatīti paññatti .
Vohariyatīti vohāro .
Kinti vohariyati ?
‘ Ahan ’ ti … pe …‘ vātapānan ’ ti vohariyatīti vohāro .
Nāman ti catubbidhaṃ nāmaṃ – sāmaññanāmaṃ guṇanāmaṃ kittimanāmaṃ opapātikanāmanti .
Tattha paṭhamakappikesu mahājanena sammannitvā ṭhapitattā mahāsammatoti rañño nāmaṃ ‘ sāmaññanāmaṃ ’ nāma .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ mahājanasammatoti kho , vāseṭṭha , mahāsammato tveva paṭhamaṃ akkharaṃ upanibbattan ’’ ti ( dī . ni .3.131).
DhammakathikoP0.391 paṃsukūliko vinayadharo tepiṭako saddho pasannoti evarūpaṃ guṇato āgatanāmaṃ ‘ guṇanāmaṃ ’ nāma .
Bhagavā arahaṃ sammāsambuddhotiādīnipi tathāgatassa anekāni nāmasatāni guṇanāmāneva .
Tena vuttaṃ –
‘‘ Asaṅkhyeyyāni nāmāni , saguṇena mahesino ;
Guṇena nāmamuddheyyaṃ , api nāmasahassato ’’ ti .
Yaṃ pana jātassa kumārakassa nāmaggahaṇadivase dakkhiṇeyyānaṃ sakkāraṃ katvā samīpe ṭhitā ñātakā kappetvā pakappetvā ‘ ayaṃ asukonāmā ’ ti nāmaṃ karonti , idaṃ ‘ kittimanāma ’ nāma .
Yā pana purimapaññatti pacchimapaññattiyaṃ patati , purimavohāro pacchimavohāre patati , seyyathidaṃ – purimakappepi cando candoyeva nāma , etarahipi candova .
Atīte sūriyo … samuddo … pathavī … pabbato pabbatoyeva , nāma , etarahipiM0.421 pabbatoyevāti idaṃ ‘ opapātikanāmaṃ ’ nāma .
Idaṃ catubbidhampi nāmaṃ ettha nāmameva hoti .
Nāmakamman ti nāmakaraṇaṃ .
Nāmadheyyan ti nāmaṭṭhapanaṃ .
Niruttīti nāmanirutti .
Byañjanan ti nāmabyañjanaṃ .
Yasmā panetaṃ atthaṃ byañjeti tasmā evaṃ vuttaṃ .
Abhilāpoti nāmābhilāpova .
Sabbeva dhammā adhivacanapathāti adhivacanassa nopathadhammo nāma natthi .
Ekadhammo sabbadhammesu nipatati , sabbadhammā ekadhammasmiṃ nipatanti .
Kathaṃ ?
Ayañhi nāmapaññatti ekadhammo , so sabbesu catubhūmakadhammesu nipatati .
Sattopi saṅkhāropi nāmato muttako nāma natthi .
Aṭavīpabbatādīsu rukkhopi jānapadānaṃ bhāro .
Te hi ‘ ayaṃ kiṃ rukkho nāmā ’ ti puṭṭhā ‘ khadiro ’‘ palāso ’ ti attanā jānanakanāmaṃ kathenti .
Yassa nāmaṃ na jānanti tampi ‘ anāmako ’V0.414 nāmāti vadanti .
Tampi tassa nāmadheyyameva hutvā tiṭṭhati .
Samudde macchakacchapādīsupi eseva nayo .
Itare dve dukā iminā samānatthā eva .
1316. NāmarūpadukeP0.392 nāmakaraṇaṭṭhena ca namanaṭṭhena ca nāmanaṭṭhena ca nāmaṃ .
Tattha cattāro khandhā tāva nāmakaraṇaṭṭhena ‘ nāmaṃ ’.
Yathā hi mahājanasammatattā mahāsammatassa mahāsammatoti nāmaṃ ahosi , yathā vā mātāpitaro ‘ ayaṃ tisso nāma hotu , phusso nāma hotū ’ ti evaṃ puttassa kittimanāmaṃ karonti , yathā vā ‘ dhammakathiko ’‘ vinayadharo ’ ti guṇato nāmaṃ āgacchati , na evaṃ vedanādīnaṃ .
Vedanādayo hi mahāpathavīādayo viya attano nāmaṃ karontāva uppajjanti .
Tesu uppannesu tesaṃ nāmaṃ uppannameva hoti .
Na hi vedanaṃ uppannaṃ ‘ tvaṃ vedanā nāma hohī ’ ti koci bhaṇati .
Na ca tassā nāmaggahaṇakiccaṃ atthi .
Yathā pathaviyā uppannāya ‘ tvaṃ pathavī nāma hohī ’ ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi , cakkavāḷasinerucandimasūriyanakkhattesu uppannesu ‘ tvaṃ cakkavāḷaṃ nāma hohi tvaṃ nakkhattaṃ nāma hohī ’ ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi , nāmaṃ uppannameva hoti , opapātikapaññattiyaṃ nipatati , evaṃ vedanāya uppannāya ‘ tvaṃ vedanā nāma hohī ’ ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi .
TāyaM0.422 uppannāya vedanāti nāmaṃ uppannameva hoti .
Opapātikapaññattiyaṃ nipatati .
Saññādīsupi eseva nayo .
Atītepi hi vedanā vedanāyeva , saññā … saṅkhārā … viññāṇaṃ viññāṇameva .
Anāgatepi , paccuppannepi .
Nibbānaṃ pana sadāpi nibbānamevāti .
‘ Nāmakaraṇaṭṭhena ’ nāmaṃ .
‘ Namanaṭṭhenā ’ pi cettha cattāro khandhā nāmaṃ .
Te hi ārammaṇābhimukhā namanti .
‘ Nāmanaṭṭhena ’ sabbampi nāmaṃ .
Cattāro hi khandhā ārammaṇe aññamaññaṃ nāmenti .
Nibbānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāya attani anavajjadhamme nāmeti .
1318. Avijjābhavataṇhā vaṭṭamūlasamudācāradassanatthaṃ gahitā .
1320. Bhavissati attā ca loko cāti khandhapañcakaṃ attā ca loko cāti gahetvā ‘ taṃ bhavissatī ’ ti gahaṇākārena niviṭṭhā sassatadiṭṭhi .
Dutiyā ‘ na bhavissatī ’ ti ākārena niviṭṭhā ucchedadiṭṭhi .
1326. PubbantaṃP0.393V0.415 ārabbhāti atītakoṭṭhāsaṃ ārammaṇaṃ karitvā .
Iminā brahmajāle āgatā aṭṭhārasa pubbantānudiṭṭhiyo gahitā .
Aparantaṃ ārabbhāti anāgatakoṭṭhāsaṃ ārammaṇaṃ karitvā .
Iminā tattheva āgatā catucattālīsa aparantānudiṭṭhiyo gahitā .
1332. Dovacassatāniddese sahadhammike vuccamāneti sahadhammikaṃ nāma yaṃ bhagavatā paññattaṃ sikkhāpadaṃ , tasmiṃ vatthuṃ dassetvā āpattiṃ āropetvā ‘ idaṃ nāma tvaṃ āpattiṃ āpanno , iṅgha desehi vuṭṭhāhi paṭikarohī ’ ti vuccamāne .
Dovacassāyan tiādīsu evaṃ codiyamānassa paṭicodanāya vā appadakkhiṇagāhitāya vā dubbacassa kammaṃ dovacassāyaṃ .
Tadeva dovacassantipi vuccati .
Tassa bhāvo dovacassiyaṃ .
Itaraṃ tasseva vevacanaṃ .
Vippaṭikūlagāhitāti vilomagāhitā .
Vilomagahaṇasaṅkhātena vipaccanīkena sātaṃ assāti vipaccanīkasāto .
‘ Paṭāṇikagahaṇaṃ gahetvā ekapadeneva taṃ nissaddamakāsin ’ ti sukhaṃ paṭilabhantassetaṃ adhivacanaṃ .
Tassa bhāvo vipaccanīkasātatā .
Ovādaṃ anādiyanavasena anādarassa bhāvo anādariyaṃ .
Itaraṃ tasseva vevacanaṃ .
Anādiyanākāro vā anādaratā .
Garuvāsaṃ avasanavasena uppanno agāravabhāvo agāravatā .
Sajeṭṭhakavāsaṃ avasanavasena uppanno appaṭissavabhāvo appaṭissavatā .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃM0.423 evarūpā dovacassatā nāma vuccati .
Atthato panesā tenākārena pavattā cattāro khandhā , saṅkhārakkhandhoyeva vāti .
Pāpamittatādīsu pi eseva nayo .
Dovacassatā pāpamittatādayo hi visuṃ cetasikadhammā nāma natthi .
1333. NatthiP0.394 etesaṃ saddhāti assaddhā ;
buddhādīni vatthūni na saddahantīti attho .
Dussīlāti sīlassa dunnāmaṃ natthi , nissīlāti attho .
Appassutāti sutarahitā .
Pañca macchariyāni etesaṃ atthīti maccharino .
Duppaññāti nippaññā .
Sevanakavasena sevanā .
Balavasevanā nisevanā .
Sabbatobhāgena sevanā saṃsevanā .
Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ .
Tīhipi sevanāva kathitā .
Bhajanāti upasaṅkamanā .
Sambhajanāti sabbatobhāgena bhajanā .
Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ .
Bhattīti daḷhabhatti .
Sambhattīti sabbatobhāgena bhatti .
Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ .
Dvīhipi daḷhabhatti eva kathitā .
Taṃsampavaṅkatāti tesu puggalesu kāyena ceva cittena ca sampavaṅkabhāvo ;
tanninnatā tappoṇatā tappabbhāratāti attho .
1334. Sovacassatādukaniddesopi vuttapaṭipakkhanayena veditabbo .
1336. PañcapiV0.416 āpattikkhandhāti mātikāniddesena ‘ pārājikaṃ saṅghādisesaṃ pācittiyaṃ pāṭidesanīyaṃ dukkaṭan ’ ti imā pañca āpattiyo .
Sattapi āpattikkhandhāti vinayaniddesena ‘ pārājikaṃ saṅghādisesaṃ thullaccayaṃ pācittiyaṃ pāṭidesanīyaṃ dukkaṭaṃ dubbhāsitan ’ ti imā satta āpattiyo .
Tattha saha vatthunā tāsaṃ āpattīnaṃ paricchedajānanakapaññā āpattikusalatā nāma .
Saha kammavācāya āpattivuṭṭhānaparicchedajānanakapaññā pana āpattivuṭṭhānakusalatā nāma .
1338. Samāpajjitabbato samāpatti .
Saha parikammena appanāparicchedajānanakapaññā pana samāpattikusalatā nāma .
‘ Cande vā sūriye vā nakkhatte vā ettakaṃ ṭhānaṃ gate vuṭṭhahissāmī ’ ti avirajjhitvā tasmiṃyeva samaye vuṭṭhānakapaññāya atthitāya samāpattivuṭṭhānakusalatā nāma .
1340. AṭṭhārasannaṃM0.424P0.395 dhātūnaṃ uggahamanasikārasavanadhāraṇaparicchedajānanakapaññā dhātukusalatā nāma .
Tāsaṃyeva uggahamanasikārajānanakapaññā manasikārakusalatā nāma .
1342. Dvādasannaṃ āyatanānaṃ uggahamanasikārasavanadhāraṇaparicchedajānanakapaññā latā nāma .
Tīsupi vā etāsu kusalatāsu uggaho manasikāro savanaṃ sammasanaṃ paṭivedho paccavekkhaṇāti sabbaṃ vaṭṭati .
Tattha savanauggahapaccavekkhaṇā lokiyā , paṭivedho lokuttaro .
Sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā .
‘ Avijjāpaccayā saṅkhārā ’ tiādīni ( vibha . aṭṭha .225) paṭiccasamuppādavibhaṅge āvibhavissanti .
‘ Iminā pana paccayena idaṃ hotī ’ ti jānanakapaññā paṭiccasamuppādakusalatā nāma .
1344. Ṭhānāṭṭhānakusalatādukaniddese hetū paccayāti ubhayampetaṃ aññamaññavevacanaṃ .
Cakkhupasādo hi rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakassa cakkhuviññāṇassa hetu ceva paccayo ca .
Tathā sotapasādādayo sotaviññāṇādīnaṃ , ambabījādīni ca ambaphalādīnaṃ .
Dutiyanaye ye ye dhammāti visabhāgapaccayadhammānaṃ nidassanaṃ .
Yesaṃ yesan ti visabhāgapaccayasamuppannadhammanidassanaṃ .
Na hetū na paccayāti cakkhupasādo saddaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakassa sotaviññāṇassa na hetu na paccayo .
Tathā sotapasādādayo avasesaviññāṇādīnaṃ .
Ambādayo ca tālādīnaṃ uppattiyāti evamattho veditabbo .
1346. AjjavamaddavaniddeseV0.417 nīcacittatāti padamattameva viseso .
Tassattho – mānābhāvena nīcaṃ cittaṃ assāti nīcacitto .
Nīcacittassa bhāvo nīcacittatā .
Sesaṃ cittujukatācittamudutānaṃ padabhājanīye āgatameva .
1348. Khantiniddese khamanakavasena khanti .
Khamanākāro khamanatā .
Adhivāsenti etāya , attano upari āropetvā vāsenti , na paṭibāhanti , na paccanīkatāya tiṭṭhantīti adhivāsanatāP0.396 .
Acaṇḍikassa bhāvo acaṇḍikkaṃ .
Anasuropoti asuropo vuccati na sammāropitattā duruttavacanaṃ .
Tappaṭipakkhato anasuropo suruttavācāti attho .
Evamettha phalūpacārenaM0.425 kāraṇaṃ niddiṭṭhaṃ .
Attamanatā cittassāti somanassavasena cittassa sakamanatā , attano cittasabhāvoyeva , na byāpannacittatāti attho .
1349. Soraccaniddese kāyiko avītikkamoti tividhaṃ kāyasucaritaṃ .
Vācasiko avītikkamoti catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ .
Kāyikavācasikoti iminā kāyavacīdvārasamuṭṭhitaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pariyādiyati .
Idaṃ vuccati soraccan ti idaṃ pāpato suṭṭhu oratattā soraccaṃ nāma vuccati .
Sabbopi sīlasaṃvaroti idaṃ yasmā na kevalaṃ kāyavācāheva anācāraṃ ācarati manasāpi ācarati eva , tasmā mānasikasīlaṃ pariyādāya dassetuṃ vuttaṃ .
1350. Sākhalyaniddese aṇḍakāti yathā sadose rukkhe aṇḍakāni uṭṭhahanti , evaṃ sadosatāya khuṃsanavambhanādivacanehi aṇḍakā jātā .
Kakkasāti pūtikā sā yathā nāma pūtirukkho kakkaso hoti paggharitacuṇṇo evaṃ kakkasā hoti .
Sotaṃ ghaṃsayamānā viya pavisati .
Tena vuttaṃ ‘ kakkasā ’ ti .
Parakaṭukāti paresaṃ kaṭukā amanāpā dosajananī .
Parābhisajjanīti kuṭilakaṇṭakasākhā viya cammesu vijjhitvā paresaṃ abhisajjanī , gantukāmānampi gantuṃ adatvā lagganakārī .
Kodhasāmantāti kodhassa āsannā .
Asamādhisaṃvattanikāti appanāsamādhissa vā upacārasamādhissa vā asaṃvattanikā .
Iti sabbānevetāni sadosavācāya vevacanāni .
Tathārūpiṃ vācaṃ pahāyāti idaṃ pharusavācaṃ appajahitvāP0.397 ṭhitassa antarantare pavattāpi saṇhavācā asaṇhavācā eva nāmāti dīpanatthaṃ vuttaṃ .
NeḷātiV0.418 eḷaṃ vuccati doso .
Nāssā eḷanti neḷā ;
niddosāti attho .
‘‘ Neḷaṅgo setapacchādo ’’ ti ( udā .65; saṃ . ni .4.347; peṭako .25) ettha vuttaneḷaṃ viya .
Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā , sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti .
Atthamadhuratāya sarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā .
Hadayaṃ gacchati , appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā .
Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī .
Pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī .
Purassa esātipi porī ;
nagaravāsīnaṃ kathāti attho .
Nagaravāsino hiM0.426 yuttakathā honti .
Pitimattaṃ pitāti bhātimattaṃ bhātāti vadanti .
Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā .
Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā .
Yā tatthāti yā tasmiṃ puggale .
Saṇhavācatāti maṭṭhavācatā .
Sakhilavācatāti muduvācatā .
Apharusavācatāti akakkhaḷavācatā .
1351. Paṭisanthāraniddese āmisapaṭisanthāroti āmisaalābhena attanā saha paresaṃ chiddaṃ yathā pihitaṃ hoti paṭicchannaṃ evaṃ āmisena paṭisantharaṇaṃ .
Dhammapaṭisanthāroti dhammassa appaṭilābhena attanā saha paresaṃ chiddaṃ yathā pihitaṃ hoti paṭicchannaṃ , evaṃ dhammena paṭisantharaṇaṃ .
Paṭisanthārako hotīti dveyeva hi lokasannivāsassa chiddāni , tesaṃ paṭisanthārako hoti .
Āmisapaṭisanthārena vā dhammapaṭisanthārena vāti iminā duvidhena paṭisanthārena paṭisanthārako hoti , paṭisantharati , nirantaraṃ karoti .
Tatrāyaṃ ādito paṭṭhāya kathā – paṭisanthārakena hi bhikkhunā āgantukaṃ āgacchantaṃ disvāva paccuggantvā pattacīvaraṃP0.398 gahetabbaṃ , āsanaṃ dātabbaṃ , tālavaṇṭena bījitabbaṃ , pādā dhovitvā makkhetabbā , sappiphāṇite sati bhesajjaṃ dātabbaṃ , pānīyena pucchitabbo , āvāso paṭijaggitabbo .
Evaṃ ekadesena āmisapaṭisanthāro kato nāma hoti .
Sāyaṃ pana navakatarepi attano upaṭṭhānaṃ anāgateyeva , tassa santikaṃ gantvā nisīditvā avisaye apucchitvā tassa visaye pañho pucchitabbo .
‘ Tumhe katarabhāṇakā ’ ti apucchitvā tumhākaṃ ‘ ācariyupajjhāyā kataraṃ ganthaṃ vaḷañjentī ’ ti pucchitvā pahonakaṭṭhāne pañho pucchitabbo .
Sace kathetuṃ sakkoti iccetaṃ kusalaṃ .
No ce sakkoti sayaṃ kathetvā dātabbaṃ .
Evaṃ ekadesena dhammapaṭisanthāro kato nāma hoti .
SaceV0.419 attano santike vasati taṃ ādāya nibaddhaṃ piṇḍāya caritabbaṃ .
Sace gantukāmo hoti punadivase gamanasabhāgena taṃ ādāya ekasmiṃ gāme piṇḍāya caritvā uyyojetabbo .
Sace aññasmiṃ disābhāge bhikkhū nimantitā honti taṃ bhikkhuṃ icchamānaṃ ādāya gantabbaṃ .
‘ NaM0.427 mayhaṃ esā disā sabhāgā ’ ti gantuṃ anicchante sesabhikkhū pesetvā taṃ ādāya piṇḍāya caritabbaṃ .
Attanā laddhāmisaṃ tassa dātabbaṃ .
Evaṃ ‘ āmisapaṭisanthāro ’ kato nāma hoti .
Āmisapaṭisanthārakena pana attanā laddhaṃ kassa dātabbanti ?
Āgantukassa tāva dātabbaṃ .
Sace gilāno vā avassiko vā atthi , tesampi dātabbaṃ .
Ācariyupajjhāyānaṃ dātabbaṃ .
Bhaṇḍagāhakassa dātabbaṃ .
Sārāṇīyadhammapūrakena pana satavārampi sahassavārampi āgatāgatānaṃ therāsanato paṭṭhāya dātabbaṃ .
Paṭisanthārakena pana yena yena na laddhaṃ , tassa tassa dātabbaṃ .
Bahigāmaṃ nikkhamitvā jiṇṇakaṃ vā anāthaṃ bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā disvā tesampi dātabbaṃ .
Tatridaṃ vatthu – corehi kira guttasālagāme pahate taṅkhaṇaññeva ekā nirodhato vuṭṭhitā khīṇāsavattherī daharabhikkhuniyā bhaṇḍakaṃ gāhāpetvā mahājanena saddhiṃ maggaṃ paṭipajjitvā ṭhitamajjhanhike nakulanagaragāmadvāraṃP0.399 patvā rukkhamūle nisīdi .
Tasmiṃ samaye kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero nakulanagaragāme piṇḍāya caritvā nikkhanto theriṃ disvā bhattena āpucchi .
Sā ‘ patto me natthī ’ ti āha .
Thero ‘ imināva bhuñjathā ’ ti saha pattena adāsi .
Therī bhattakiccaṃ katvā pattaṃ dhovitvā therassa datvā āha –
‘ ajja tāva bhikkhācārena kilamissatha , ito paṭṭhāya pana vo bhikkhācāraparittāso nāma na bhavissati , tātā ’ ti .
Tato paṭṭhāya therassa ūnakahāpaṇagghanako piṇḍapāto nāma na uppannapubbo .
Ayaṃ ‘ āmisapaṭisanthāro ’ nāma .
Imaṃ paṭisanthāraṃ katvā bhikkhunā saṅgahapakkhe ṭhatvā tassa bhikkhuno kammaṭṭhānaṃ kathetabbaṃ , dhammo vācetabbo , kukkuccaṃ vinodetabbaṃ , uppannaṃ kiccaṃ karaṇīyaṃ kātabbaṃ , abbhānavuṭṭhānamānattaparivāsā dātabbā .
Pabbajjāraho pabbājetabbo upasampadāraho upasampādetabbo .
Bhikkhuniyāpi attano santike upasampadaṃ ākaṅkhamānāya kammavācaṃ kātuṃ vaṭṭati .
Ayaṃ ‘ dhammapaṭisanthāro ’ nāma .
ImehiM0.428V0.420 dvīhi paṭisanthārehi paṭisanthārako bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti , uppannaṃ thāvaraṃ karoti , sabhayaṭṭhāne attano jīvitaṃ rakkhati coranāgarañño pattaggahaṇahattheneva aggaṃ gahetvā patteneva bhattaṃ ākiranto thero viya .
Aladdhalābhuppādane pana ito palāyitvā paratīraṃ gatena mahānāgaraññā ekassa therassa santike saṅgahaṃ labhitvā puna āgantvā rajje patiṭṭhitena setambaṅgaṇe yāvajīvaṃ pavattitaṃ mahābhesajjadānavatthu kathetabbaṃ .
Uppannalābhathāvarakaraṇe dīghabhāṇakaabhayattherassa hatthato paṭisanthāraṃ labhitvā cetiyapabbate corehi bhaṇḍakassa aviluttabhāve vatthu kathetabbaṃ .
1352. Indriyesu aguttadvāratāniddese cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena cakkhūti laddhavohārena rūpadassanasamatthenaP0.400 cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā .
Porāṇā panāhu –
‘‘ cakkhu rūpaṃ na passati , acittakattā ;
cittaṃ na passati , acakkhukattā ;
dvārārammaṇasaṅghaṭṭanena pana pasādavatthukena cittena passati .
Īdisī panesā ‘ dhanunā vijjatī ’ tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti .
Tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā ’’ ti ayamevettha atthoti .
Nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ chandarāgavasena gaṇhāti , diṭṭhamatteyeva na saṇṭhāti .
Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjananti laddhavohāraṃ hatthapādasitahasitakathitaālokitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ gaṇhāti .
Yatvādhikaraṇamenan tiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu , etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ anubandheyyuṃ ajjhotthareyyuṃ .
Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya na paṭipajjati .
Evaṃbhūtoyeva ca na rakkhati cakkhundriyaṃ , na cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatīti vuccati .
Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi , na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati .
Apica yadā rūpārammaṇaṃM0.429 cakkhussa āpāthamāgacchati tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati .
Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ , tato vipākamanodhātuV0.421 sampaṭicchanakiccaṃ , tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ , tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātuP0.401 voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati .
Tadanantaraṃ javanaṃ javati .
Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi .
Javanakkhaṇe pana dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati , asaṃvaro hoti .
Evaṃ honto pana so ‘ cakkhundriye asaṃvaro ’ ti vuccati .
Kasmā ?
Yasmā tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti , bhavaṅgampi , āvajjanādīnipi vīthicittāni .
Yathā kiṃ ?
Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā , tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti .
Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchakaṃ kareyyuṃ .
Evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti , bhavaṅgampi , āvajjanādīnipi vīthicittānīti .
Sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo .
Yā imesan ti evaṃ saṃvaraṃ anāpajjantassa imesaṃ channaṃ indriyānaṃ yā agutti yā agopanā yo anārakkho yo asaṃvaro , athakanaṃ , apidahananti attho .
1353. Bhojane amattaññutāniddese idhekaccoti imasmiṃ sattaloke ekacco .
Appaṭisaṅkhāti paṭisaṅkhānapaññāya ajānitvā anupadhāretvā .
Ayonisoti anupāyena .
Āhāran ti asitapītādiajjhoharaṇīyaṃ .
Āhāretīti paribhuñjati ajjhoharati .
Davāyātiādi anupāyadassanatthaṃ vuttaṃ .
Anupāyena hi āhārento davatthāya madatthāya maṇḍanatthāya vibhūsanatthāya vā āhāreti , no idamatthitaṃ paṭicca .
Yā tattha asantuṭṭhitāti yā tasmiṃ ayoniso āhāraparibhoge asantussanāP0.402 asantuṭṭhibhāvo .
Amattaññutāti amattaññubhāvo , pamāṇasaṅkhātāya mattāya ajānanaṃ .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ apaccavekkhitaparibhogavasena pavattā bhojane amattaññutā nāma vuccati .
1354. IndriyesuM0.430 guttadvāratāniddese cakkhunātiādi vuttanayeneva veditabbaṃ .
Na nimittaggāhī hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti .
Evaṃ sesapadānipi vuttapaṭipakkhanayenevaV0.422 veditabbāni .
Yathā ca heṭṭhā ‘ javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati , dvārampi aguttaṃ hoti , bhavaṅgampi , āvajjanādīnipi vīthicittānī ’ ti vuttaṃ , evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti , bhavaṅgampi , āvajjanādīnipi vīthicittāni .
Yathā kiṃ ?
Yathā nagaradvāresu susaṃvutesu , kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti , tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti – nagaradvāresu pihitesu corānaṃ paveso natthi – evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti , bhavaṅgampi , āvajjanādīnipi vīthicittāni .
Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi ‘ cakkhundriye saṃvaro ’ ti vutto .
Sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo .
1355. Bhojane mattaññutāniddese paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāretīti paṭisaṅkhānapaññāya jānitvā upāyena āhāraṃ paribhuñjati .
Idāni taṃ upāyaṃ dassetuṃ neva davāyātiādi vuttaṃ .
Tattha ‘ neva davāyā ’ ti davatthāya na āhāreti .
Tattha naṭalaṅghakādayo davatthāya āhārenti nāma .
Yañhi bhojanaṃ bhuttassa naccagītakabyasilokasaṅkhāto davo atirekatarena paṭibhāti , taṃ bhojanaṃ adhammena visamena pariyesitvā te āhārenti .
Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ na āhāreti .
NaP0.403 madāyāti mānamadapurisamadānaṃ vaḍḍhanatthāya na āhāreti .
Tattha rājarājamahāmattā madatthāya āhārenti nāma .
Te hi attano mānamadapurisamadānaṃ vaḍḍhanatthāya piṇḍarasabhojanādīni paṇītabhojanāni bhuñjanti .
Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ na āhāreti .
Na maṇḍanāyāti sarīramaṇḍanatthāya na āhāreti .
Tattha rūpūpajīviniyo mātugāmā antepurikādayo ca sappiphāṇitaṃ nāma pivanti , te hi siniddhaṃ muduṃ mandaṃ bhojanaṃ āhārenti ‘ evaṃ no aṅgalaṭṭhi susaṇṭhitāM0.431 bhavissati , sarīre chavivaṇṇo pasanno bhavissatī ’ ti .
Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ na āhāreti .
Na vibhūsanāyāti sarīre maṃsavibhūsanatthāya na āhāreti .
Tattha nibbuddhamallamuṭṭhikamallādayoV0.423 susiniddhehi macchamaṃsādīhi sarīramaṃsaṃ pīṇenti ‘ evaṃ no maṃsaṃ ussadaṃ bhavissati pahārasahanatthāyā ’ ti .
Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ sarīre maṃsavibhūsanatthāya na āhāreti .
Yāvadevāti āhārāharaṇe payojanassa paricchedaniyamadassanaṃ .
Imassa kāyassa ṭhitiyāti imassa catumahābhūtikakarajakāyassa ṭhapanatthāya āhāreti .
Idamassa āhārāharaṇe payojananti attho .
Yāpanāyāti jīvitindriyayāpanatthāya āhāreti .
Vihiṃsūparatiyāti vihiṃsā nāma abhuttapaccayā uppajjanakā khuddā .
Tassā uparatiyā vūpasamanatthāya āhāreti .
Brahmacariyānuggahāyāti brahmacariyaṃ nāma tisso sikkhā , sakalaṃ sāsanaṃ , tassa anuggaṇhanatthāya āhāreti .
Itīti upāyanidassanaṃ ;
iminā upāyenāti attho .
Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmīti purāṇavedanā nāma abhuttappaccayā uppajjanakavedanā .
Taṃ paṭihanissāmīti āhāreti .
Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti navavedanā nāma atibhuttappaccayena uppajjanakavedanā .
Taṃ na uppādessāmīti āhāreti .
Atha vā ,‘ navavedanā ’ nāma bhuttappaccayāP0.404 nauppajjanakavedanā .
Tassā anuppannāya anuppajjanatthameva āhāreti .
Yātrā ca me bhavissatīti yāpanā ca me bhavissati .
Anavajjatā cāti ettha atthi sāvajjaṃ atthi anavajjaṃ .
Tattha adhammikapariyesanā adhammikapaṭiggahaṇaṃ adhammena paribhogoti idaṃ ‘ sāvajjaṃ ’ nāma .
Dhammena pariyesitvā dhammena paṭiggahetvā paccavekkhitvā paribhuñjanaṃ ‘ anavajjaṃ ’ nāma .
Ekacco anavajjeyeva sāvajjaṃ karoti ,‘ laddhaṃ me ’ ti katvā pamāṇātikkantaṃ bhuñjati .
Taṃ jīrāpetuṃ asakkonto uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi kilamati .
Sakalavihāre bhikkhū tassa sarīrapaṭijagganabhesajjapariyesanādīsu ussukkaṃ āpajjanti .
‘ Kiṃ idan ’ ti vutte ‘ asukassaM0.432 nāma udaraṃ uddhumātan ’ tiādīni vadanti .
‘ Esa niccakālampi evaṃpakatikoyeva , attano kucchipamāṇaṃ nāma na jānātī ’ ti nindanti garahanti .
Ayaṃ anavajjeyeva sāvajjaṃ karoti nāma .
Evaṃ akatvā ‘ anavajjatā ca bhavissatī ’ ti āhāreti .
Phāsuvihāro cāti etthāpi atthi phāsuvihāro atthi na phāsuvihāro .
Tattha ‘ āharahatthako alaṃsāṭako tatthavaṭṭako kākamāsako bhuttavamitako ’ ti imesaṃ pañcannaṃ brāhmaṇānaṃ bhojanaṃ na phāsuvihāro nāma .
Etesu hi ‘ āharahatthako ’ nāma bahuṃ bhuñjitvā attanoV0.424 dhammatāya uṭṭhātuṃ asakkonto ‘ āhara hatthan ’ ti vadati .
‘ Alaṃsāṭako ’ nāma accuddhumātakucchitāya uṭṭhitopi sāṭakaṃ nivāsetuṃ na sakkoti .
‘ Tatthavaṭṭako ’ nāma uṭṭhātuṃ asakkonto tattheva parivaṭṭati .
‘ Kākamāsako ’ nāma yathā kākehi āmasituṃ sakkā hoti , evaṃ yāva mukhadvārā āhāreti .
‘ Bhuttavamitako ’ nāma mukhena sandhāretuṃ asakkonto tattheva vamati .
Evaṃ akatvā ‘ phāsuvihāro ca me bhavissatī ’ ti āhāreti .
Phāsuvihāro nāma catūhi pañcahi ālopehi ūnūdaratā .
Ettakañhi bhuñjitvā pānīyaṃ pivato cattāro iriyāpathā sukhena pavattanti .
Tasmā dhammasenāpati evamāha –
‘‘ CattāroP0.405 pañca ālope , abhutvā udakaṃ pive ;
Alaṃ phāsuvihārāya , pahitattassa bhikkhuno ’’ ti .( theragā .983);
Imasmiṃ pana ṭhāne aṅgāni samodhānetabbāni .
‘ Neva davāyā ’ tihi ekaṃ aṅgaṃ ,‘ na madāyā ’ ti ekaṃ ,‘ na maṇḍanāyā ’ ti ekaṃ ,‘ na vibhūsanāyā ’ ti ekaṃ ,‘ yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāyā ’ ti ekaṃ ,‘ vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāyā ’ ti ekaṃ ,‘ iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmī ’ ti ekaṃ ,‘ yātrā ca me bhavissatī ’ ti ekaṃ aṅgaṃ .
Anavajjatā ca phāsuvihāro cāti ayamettha bhojanānisaṃso .
Mahāsīvatthero panāha – heṭṭhā cattāri aṅgāni paṭikkhepo nāma .
Upari pana aṭṭhaṅgāni samodhānetabbānīti – tattha ‘ yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā ’ ti ekaṃ aṅgaṃ ,‘ yāpanāyā ’ ti ekaṃ ,‘ vihiṃsūparatiyāti ’ ekaṃ ,‘ brahmacariyānuggahāyā ’ ti ekaṃ ,‘ iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī ’ ti ekaṃ ,‘ navañcaM0.433 vedanaṃ na uppādessāmī ’ ti ekaṃ ,‘ yātrā ca me bhavissatī ’ ti ekaṃ ,‘ anavajjatā ’ cāti ekaṃ .
Phāsuvihāro pana bhojanānisaṃsoti .
Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhārento bhojane mattaññū nāma hoti .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogesu yuttappamāṇajānanavasena pavatto paccavekkhitaparibhogo bhojane mattaññutā nāma vuccati .
1356. Muṭṭhassaccaniddese asatīti sativirahitā cattāro khandhā .
Ananussati appaṭissatīti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ .
Asaraṇatāti asaraṇākāro .
Adhāraṇatāti dhāretuṃ asamatthatā .
Tāya hi samannāgato puggalo ādhānappatto nidhānakkhamo na hoti .
Udake alābukaṭāhaṃV0.425 viya ārammaṇe pilavatīti pilāpanatā .
Saṃmusanatāti naṭṭhamuṭṭhassatitā .
Tāya hi samannāgato puggalo nikkhittabhatto viya kāko , nikkhittamaṃso viya ca siṅgālo hoti .
1361. Bhāvanābalaniddese kusalānaṃ dhammānan tiP0.406 bodhipakkhiyadhammānaṃ āsevanāti ādisevanā .
Bhāvanāti vaḍḍhanā .
Bahulīkamman ti punappunaṃ karaṇaṃ .
1368. Sīlavipattiniddeso sīlasampadāniddesapaṭipakkhato veditabbo .
Diṭṭhivipattiniddeso ca diṭṭhisampadāniddesapaṭipakkhato diṭṭhisampadāniddeso ca diṭṭhupādānaniddesapaṭipakkhato .
Sīlavisuddhiniddeso kiñcāpi sīlasampadāniddesena samāno , tattha pana visuddhisampāpakaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ kathitaṃ , idha visuddhippattaṃ sīlaṃ .
Sati ca sampajaññañca , paṭisaṅkhānabalañca bhāvanābalañca , samatho ca vipassanā ca , samathanimittañca paggahanimittañca , paggāho ca avikkhepo ca , sīlasampadā ca diṭṭhisampadā cāti imehi pana chahi dukehi catubhūmakāpi lokiyalokuttaradhammāva kathitā .
1373. Diṭṭhivisuddhiniddese kammassakataññāṇan ti ‘ idaṃ kammaṃ sakaṃ , idaṃ no sakan ’ ti jānanapaññā .
Tattha attanā vā kataṃ hotu parena vā sabbampi akusalakammaṃ no sakaṃ .
Kasmā ?
Atthabhañjanato anatthajananato ca .
Kusalakammaṃ pana anatthabhañjanato atthajananato ca ‘ sakaṃ ’ nāma .
Tattha yathāM0.434 nāma sadhano sabhogo puriso addhānamaggaṃ paṭipajjitvā antarāmagge gāmanigamādīsu nakkhatte saṅghuṭṭhe ‘ ahaṃ āgantuko , kaṃ nu kho nissāya nakkhattaṃ kīḷeyyan ’ ti acintetvā yathā yathā icchati tena tena nīhārena nakkhattaṃ kīḷanto sukhena kantāraṃ atikkamati , evameva imasmiṃ kammassakataññāṇe ṭhatvā ime sattā bahuṃ vaṭṭagāmikammaṃ āyūhitvā sukhena sukhaṃ anubhavantā arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ vītivattā .
Saccānulomikañāṇan tiP0.407 catunnaṃ saccānaṃ anulomaṃ vipassanāñāṇaṃ .
Maggasamaṅgissa ñāṇaṃ phalasamaṅgissa ñāṇan ti maggañāṇaphalañāṇāniyeva .
1374.‘ Diṭṭhivisuddhi kho panā ’ tipadassa niddese yā paññā pajānanātiādīhi padehi heṭṭhā vuttāni kammassakataññāṇādīneva cattāri ñāṇāni vibhattāni .
1375.‘ YathādiṭṭhissaV0.426 ca padhānan ’ ti padassa niddese yo cetasiko vīriyārambhotiādīhi padehi niddiṭṭhaṃ vīriyaṃ paññāgatikameva ;
paññāya hi lokiyaṭṭhāne lokiyaṃ lokuttaraṭṭhāne lokuttaranti veditabbaṃ .
1376. Saṃvegadukaniddese jātibhayan ti jātiṃ bhayato disvā ṭhitañāṇaṃ .
Jarāmaraṇabhayādīsupi eseva nayo .
1377. Anuppannānaṃ pāpakānan tiādīhi jātiādīni bhayato disvā jātijarābyādhimaraṇehi muccitukāmassa upāyapadhānaṃ kathitaṃ .
Padabhājanīyassa panattho vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ ( vibha . aṭṭha .367 bojjhaṅgapabbavaṇṇanā ) āvi bhavissati .
1378.‘ Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesū ’ ti padaniddese bhiyyokamyatāti visesakāmatā .
Idhekacco hi āditova pakkhikabhattaṃ vā salākabhattaṃ vā uposathikaṃ vā pāṭipadikaṃ vā deti , so tena asantuṭṭho hutvā puna dhurabhattaṃ saṅghabhattaṃ vassāvāsikaṃ deti , āvāsaṃ kāreti , cattāropi paccaye deti .
Tatrāpi asantuṭṭho hutvā saraṇāni gaṇhāti , pañca sīlāni samādiyati .
Tatrāpi asantuṭṭho hutvā pabbajati .
Pabbajitvā ekaṃ nikāyaṃ dve nikāyeti tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ gaṇhāti , aṭṭha samāpattiyo bhāveti , vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhātiM0.435 .
Arahattappattito paṭṭhāya mahāsantuṭṭho nāma hoti .
Evaṃ yāva arahattā visesakāmatā ‘ bhiyyokamyatā ’ nāma .
1379.‘ Appaṭivānitā ca padhānasmin ’ ti padassa niddese yasmā pantasenāsanesu adhikusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya ukkaṇṭhamāno padhānaṃ paṭivāseti nāmaP0.408 , anukkaṇṭhamāno no paṭivāseti nāma , tasmā taṃ nayaṃ dassetuṃ yā kusalānaṃ dhammānan tiādi vuttaṃ .
Tattha sakkaccakiriyatāti kusalānaṃ karaṇe sakkaccakāritā .
Sātaccakiriyatāti satatameva karaṇaṃ .
Aṭṭhitakiriyatāti khaṇḍaṃ akatvā aṭṭhapetvā karaṇaṃ .
Anolīnavuttitāti alīnajīvitā , alīnapavattitā vā .
Anikkhittachandatāti kusalacchandassa anikkhipanaṃ .
Anikkhittadhuratāti kusalakaraṇe vīriyadhurassa anikkhipanaṃ .
1380.‘ PubbenivāsānussatiñāṇaṃV0.427 vijjā ’ ti ettha pubbenivāsoti pubbe nivutthakkhandhā ca khandhapaṭibaddhañca .
Pubbenivāsassa anussati pubbenivāsānussati .
Tāya sampayuttaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ .
Tayidaṃ pubbe nivutthakkhandhapaṭicchādakaṃ tamaṃ vijjhatīti vijjā .
Taṃ tamaṃ vijjhitvā te khandhe vidite pākaṭe karotīti viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā .
Cutūpapāte ñāṇan ti cutiyañca upapāte ca ñāṇaṃ .
Idampi sattānaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vijjhatīti vijjā .
Taṃ tamaṃ vijjhitvā sattānaṃ cutipaṭisandhiyo viditā pākaṭā karotīti viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā .
Āsavānaṃ khaye ñāṇan ti sabbakilesānaṃ khayasamaye ñāṇaṃ .
Tayidaṃ catusaccacchādakatamaṃ vijjhatīti vijjā .
Taṃ tamaṃ vijjhitvā cattāri saccāni viditāni pākaṭāni karotīti viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā .
1381.‘ CittassaP0.409 ca adhimutti nibbānañcā ’ ti ettha ārammaṇe adhimuccanaṭṭhena , paccanīkadhammehi ca suṭṭhumuttaṭṭhena aṭṭha samāpattiyo cittassa adhimutti nāma .
Itaraṃ pana ‘ natthi ettha taṇhāsaṅkhātaṃ vānaṃ ’,‘ niggataṃ vā tasmā vānā ’ ti nibbānaṃ .
Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṃ vikkhambhitakilesehi vimuttattā vimuttīti vuttā , nibbānaṃ pana sabbakilesehi accantaṃ vimuttattā vimuttīti .
1382. MaggasamaṅgissaM0.436 ñāṇan ti cattāri maggañāṇāni .
Phalasamaṅgissa ñāṇan ti cattāri phalañāṇāni .
Tattha paṭhamamaggañāṇaṃ pañca kilese khepentaṃ nirodhentaṃ vūpasamentaṃ paṭippassambhentaṃ uppajjatīti khaye ñāṇaṃ nāma jātaṃ .
Dutiyamaggañāṇaṃ cattāro kilese .
Tathā tatiyamaggañāṇaṃ .
Catutthamaggañāṇaṃ pana aṭṭha kilese khepentaṃ nirodhentaṃ vūpasamentaṃ paṭippassambhentaṃ uppajjatīti ‘ khaye ñāṇaṃ ’ nāma jātaṃ .
Taṃ taṃ maggaphalañāṇaṃ pana tesaṃ tesaṃ kilesānaṃ khīṇante niruddhante vūpasamante paṭippassambhante anuppādante appavattante uppannanti anuppāde ñāṇaṃ nāma jātanti .
Aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaaṭṭhakathāya
Nikkhepakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā .