Issues
Select Version
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā

Kāmāvacarakusalaṃ dvārakathā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Kāmāvacarakusalaṃ dvārakathā

Kāyakammadvārakathā
Imassa panatthassaP0.82 pakāsanatthaṃ imasmiṃ ṭhāne mahāaṭṭhakathāyaṃ dvārakathā kathitā .
Tattha tīṇi kammāni , tīṇi kammadvārāni , pañca viññāṇāni , pañca viññāṇadvārāni , cha phassā , cha phassadvārāni , aṭṭha asaṃvarā , aṭṭha asaṃvaradvārāni , aṭṭha saṃvarā , aṭṭha saṃvaradvārāni , dasa kusalakammapathā , dasa akusalakammapathāti , idaṃ ettakaṃ dvārakathāya mātikāṭhapanaṃ nāma .
TatthaV0.127 kiñcāpi tīṇi kammāni paṭhamaṃ vuttāni , tāni pana ṭhapetvā ādito tāva tīṇi kammadvārāni bhājetvā dassitāni .
Katamāni tīṇi ?
Kāyakammadvāraṃ , vacīkammadvāraṃ , manokammadvāranti .
TatthaM0.124 catubbidho kāyo – upādinnako , āhārasamuṭṭhāno , utusamuṭṭhāno , cittasamuṭṭhānoti .
Tattha cakkhāyatanādīni jīvitindriyapariyantāni aṭṭha kammasamuṭṭhānarūpānipi , kammasamuṭṭhānāneva catasso dhātuyo vaṇṇo gandho raso ojāti aṭṭha upādinnakakāyo nāma .
Tāneva aṭṭha āhārajāni āhārasamuṭṭhānikakāyo nāma .
Aṭṭha utujāni utusamuṭṭhānikakāyo nāma .
Aṭṭha cittajāni cittasamuṭṭhānikakāyo nāma .
Tesu kāyakammadvāran ti neva upādinnakakāyassa nāmaṃ na itaresaṃ .
Cittasamuṭṭhānesu pana aṭṭhasu rūpesu ekā viññatti atthi , idaṃ kāyakammadvāraṃ nāma .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññatti ?
Yā kusalacittassa vā , akusalacittassa vā , abyākatacittassa vā , abhikkamantassa vā paṭikkamantassa vā , ālokentassa vā vilokentassa vā , samiñjentassa vā pasārentassa vā , kāyassa thambhanā santhambhanā santhambhitattaṃ , viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ , idaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññattī ’’ ti ( dha . sa .720).
‘ Abhikkamissāmi paṭikkamissāmī ’ ti hi cittaṃ uppajjamānaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Tattha yā pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu tannissito vaṇṇo gandho raso ojāti imesaṃ aṭṭhannaṃ rūpakalāpānaṃ abbhantare cittasamuṭṭhānā vāyodhātu , sā attanā sahajātaṃ rūpakāyaṃ santhambheti sandhāreti cāleti abhikkamāpeti paṭikkamāpeti .
Tattha ekāvajjanavīthiyaṃ sattasu javanesu paṭhamacittasamuṭṭhitā vāyodhātuP0.83 attanā sahajātaṃ rūpakāyaṃ santhambhetuṃ sandhāretuṃ sakkoti , aparāparaṃ pana cāletuṃ na sakkoti .
Dutiyādīsupi eseva nayo .
Sattamacittena pana samuṭṭhitā vāyodhātu heṭṭhā chahi cittehi samuṭṭhitaṃ vāyodhātuṃ upatthambhanapaccayaṃ labhitvā attanā sahajātaṃ rūpakāyaṃ santhambhetuṃ sandhāretuṃ cāletuṃ abhikkamāpetuṃ paṭikkamāpetuṃ ālokāpetuṃ vilokāpetuṃ sammiñjāpetuṃ pasārāpetuṃ sakkoti .
Tena gamanaṃ nāma jāyati , āgamanaṃ nāma jāyati , gamanāgamanaṃ nāma jāyati .
‘ Yojanaṃ gato dasayojanaṃ gato ’ ti vattabbataṃ āpajjāpeti .
YathāM0.125V0.128 hi sattahi yugehi ākaḍḍhitabbe sakaṭe paṭhamayuge yuttagoṇā yugaṃ tāva santhambhetuṃ sandhāretuṃ sakkonti , cakkaṃ pana napavaṭṭenti ;
dutiyādīsupi eseva nayo ;
sattamayuge pana goṇe yojetvā yadā cheko sārathi dhure nisīditvā yottāni ādāya sabbapurimato paṭṭhāya patodalaṭṭhiyā goṇe ākoṭeti , tadā sabbeva ekabalā hutvā dhurañca sandhārenti cakkāni ca pavaṭṭenti .
‘ Sakaṭaṃ gahetvā dasayojanaṃ vīsatiyojanaṃ gatā ’ ti vattabbataṃ āpādenti – evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .
Tattha yo cittasamuṭṭhānikakāyo na so viññatti , cittasamuṭṭhānāya pana vāyodhātuyā sahajātaṃ rūpakāyaṃ santhambhetuṃ sandhāretuṃ cāletuṃ paccayo bhavituṃ samattho eko ākāravikāro atthi , ayaṃ viññatti nāma .
Sā aṭṭha rūpāni viya na cittasamuṭṭhānā .
Yathā pana aniccādibhedānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇattā ,‘‘ jarāmaraṇaṃ , bhikkhave , aniccaṃ saṅkhatan ’’ tiādi ( saṃ . ni .2.20) vuttaṃ , evaṃ cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ viññattitāya sāpi cittasamuṭṭhānā nāma hoti .
Viññāpanattā panesā viññattīti vuccati .
Kiṃ viññāpetīti ?
Ekaṃ kāyikakaraṇaṃ .
Cakkhupathasmiñhi ṭhito hatthaṃ vā pādaṃ vā ukkhipati , sīsaṃ vā bhamukaṃ vā cāleti , ayaṃ hatthādīnaṃ ākāro cakkhuviññeyyo hoti .
Viññatti pana na cakkhuviññeyyā manoviññeyyā eva .
Cakkhunā hi hatthavikārādivasena vipphandamānaṃ vaṇṇārammaṇameva passati .
Viññattiṃ pana manodvārikacittena cintetvā ‘ idañcidañca esa kāreti maññe ’ ti jānāti .
Yathā hi araññe nidāghasamaye udakaṭṭhāne manussā ‘ imāya saññāya idha udakassa atthibhāvaṃ jānissantī ’ ti rukkhagge tālapaṇṇādīni bandhāpenti , surāpānadvāre dhajaṃ ussāpenti , uccaṃ vāP0.84 pana rukkhaṃ vāto paharitvā cāleti , antoudake macche calante upari bubbuḷakāni uṭṭhahanti , mahoghassa gatamaggapariyante tiṇapaṇṇakasaṭaṃ ussāritaṃ hoti .
Tattha tālapaṇṇadhajasākhācalanabubbuḷakatiṇapaṇṇakasaṭe disvā yathā cakkhunā adiṭṭhampi ‘ ettha udakaṃ bhavissati , surā bhavissati , ayaṃ rukkho vātena pahato bhavissati , antoudake maccho bhavissati , ettakaṃM0.126 ṭhānaṃ ajjhottharitvā ogho gato bhavissatī ’ ti manoviññāṇena jānāti , evameva viññattipi na cakkhuviññeyyā manoviññeyyāva .
Cakkhunā hi hatthavikārādivasenaV0.129 vipphandamānaṃ vaṇṇārammaṇameva passati .
Viññattiṃ pana manodvārikacittena cintetvā ‘ idañcidañca esa kāreti maññe ’ ti jānāti .
Na kevalañcesā viññāpanatova viññatti nāma .
Viññeyyatopi pana viññatti yeva nāma .
Ayañhi paresaṃ antamaso tiracchānagatānampi pākaṭā hoti .
Tattha tattha sannipatitā hi soṇasiṅgālakākagoṇādayo daṇḍaṃ vā leḍḍuṃ vā gahetvā paharaṇākāre dassite ‘ ayaṃ no paharitukāmo ’ ti ñatvā yena vā tena vā palāyanti .
Pākārakuṭṭādiantarikassa pana parassa apākaṭakālopi atthi .
Kiñcāpi tasmiṃ khaṇe apākaṭā sammukhībhūtānaṃ pana pākaṭattā viññattiyeva nāma hoti .
Cittasamuṭṭhānike pana kāye calante tisamuṭṭhāniko calati na calatīti ?
Sopi tatheva calati .
Taṃgatiko tadanuvattakova hoti .
Yathā hi udake gacchante udake patitāni sukkhadaṇḍakatiṇapaṇṇādīnipi udakagatikāneva bhavanti , tasmiṃ gacchante gacchanti , tiṭṭhante tiṭṭhanti – evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .
Evamesā cittasamuṭṭhānesu rūpesu viññatti kāyakammadvāraṃ nāmāti veditabbā .
Yā pana tasmiṃ dvāre siddhā cetanā yāya pāṇaṃ hanati , adinnaṃ ādiyati , micchācāraṃ carati , pāṇātipātādīhi viramati , idaṃ kāyakammaṃ nāma .
Evaṃ paravādimhi sati kāyo dvāraṃ , tamhi dvāre siddhā cetanā kāyakammaṃ ‘ kusalaṃ vā akusalaṃ vā ’ ti ṭhapetabbaṃ .
Paravādimhi pana asati ‘ abyākataṃ vā ’ ti tikaṃ pūretvāva ṭhapetabbaṃ .
Tattha yathā nagaradvāraṃ kataṭṭhāneyeva tiṭṭhati , aṅgulamattampi aparāparaṃ na saṅkamati , tena tena pana dvārena mahājano sañcarati , evameva dvāre dvāraṃ na sañcarati , kammaṃ pana tasmiṃ tasmiṃ dvāre uppajjanato carati .
Tenāhu porāṇā –
Dvāre caranti kammāni , na dvārā dvāracārino ;
Tasmā dvārehi kammāni , aññamaññaṃ vavatthitāti .
TatthaM0.127P0.85 kammenāpi dvāraṃ nāmaṃ labhati , dvārenāpi kammaṃ .
Yathā hi viññāṇādīnaṃ uppajjanaṭṭhānāniV0.130 viññāṇadvāraṃ phassadvāraṃ asaṃvaradvāraṃ saṃvaradvāranti nāmaṃ labhanti , evaṃ kāyakammassa uppajjanaṭṭhānaṃ kāyakammadvāranti nāmaṃ labhati .
Vacīmanokammadvāresupi eseva nayo .
Yathā pana tasmiṃ tasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā simbalidevatā palāsadevatā pucimandadevatā phandanadevatāti tena tena rukkhena nāmaṃ labhati , evameva kāyadvārena kataṃ kammampi kāyakammanti dvārena nāmaṃ labhati .
Vacīkammamanokammesupi eseva nayo .
Tattha añño kāyo , aññaṃ kammaṃ , kāyena pana katattā taṃ kāyakammanti vuccati .
Tenāhu aṭṭhakathācariyā –
Kāyena ce kataṃ kammaṃ , kāyakammanti vuccati ;
Kāyo ca kāyakammañca , aññamaññaṃ vavatthitā .
Sūciyā ce kataṃ kammaṃ , sūcikammanti vuccati ;
Sūci ca sūcikammañca , aññamaññaṃ vavatthitā .
Vāsiyā ce kataṃ kammaṃ , vāsikammanti vuccati ;
Vāsi ca vāsikammañca , aññamaññaṃ vavatthitā .
Purisena ce kataṃ kammaṃ , purisakammanti vuccati ;
Puriso ca purisakammañca , aññamaññaṃ vavatthitā .
Evamevaṃ .
Kāyena ce kataṃ kammaṃ , kāyakammanti vuccati ;
Kāyo ca kāyakammañca , aññamaññaṃ vavatthitāti .
Evaṃ sante neva dvāravavatthānaṃ yujjati , na kammavavatthānaṃ .
Kathaṃ ?
Kāyaviññattiyañhi ‘‘ dvāre caranti kammānī ’’ ti vacanato vacīkammampi pavattati , tenassā kāyakammadvāranti vavatthānaṃ na yuttaṃ .
Kāyakammañca vacīviññattiyampi pavattati , tenassa kāyakammanti vavatthānaṃ na yujjatī ’ ti .
‘ No na yujjati .
Kasmā ?
Yebhuyyavuttitāya ceva tabbahulavuttitāya ca .
Kāyakammameva hi yebhuyyena kāyaviññattiyaṃ pavattati na itarāni , tasmā kāyakammassa yebhuyyena pavattito tassā kāyakammadvārabhāvo siddho .
Brāhmaṇagāmaambavananāgavanādīnaṃ brāhmaṇagāmādibhāvo viyāti dvāravavatthānaṃ yujjati .
Kāyakammaṃ pana kāyadvāramhiyeva bahulaṃ pavattatiV0.131 appaṃ vacīdvāreM0.128 .
Tasmā kāyadvāre bahulaṃ pavattito etassaP0.86 kāyakammabhāvo siddho , vanacarakathullakumārikādigocarānaṃ vanacarakādibhāvo viyāti .
Evaṃ kammavavatthānampi yujjatī ’ ti .
Kāyakammadvārakathā niṭṭhitā .