Issues
Select Version
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā

Nevasaññānāsaññāyatanaṃ

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Nevasaññānāsaññāyatanaṃ

Ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva ākiñcaññaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākiñcaññāyatanaṃ .
Vuttanayeneva ārammaṇampi .
Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇe ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ , tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘ ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammā ’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagatan ti ettha pana yāya saññāya bhāvato taṃ nevasaññānāsaññāyatananti vuccati , yathā paṭipannassa sā saññā hoti , taṃ tāva dassetuṃ vibhaṅge ‘‘ nevasaññīnāsaññī ’’ ti uddharitvā ‘‘ taññeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasikarotiP0.207V0.251 saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāveti , tena vuccati nevasaññīnāsaññī ’’ ti ( vibha .619) vuttaṃ .
Tattha ‘ santato manasikarotī ’ ti ‘ santā vatāyaṃ samāpatti , yatra hi nāma natthibhāvampi ārammaṇaṃ karitvā ṭhassatī ’ ti evaṃ santārammaṇatāya naṃ ‘ santā ’ ti manasikaroti .
Santato ce manasikaroti , kathaṃ samatikkamo hotīti ?
Anāvajjitukāmatāya .
So hi kiñcāpi naṃ santatoM0.252 manasikaroti , atha khvassa ‘ ahametaṃ āvajjissāmi samāpajjissāmi adhiṭṭhahissāmi vuṭṭhahissāmi paccavekkhissāmī ’ ti esa ābhogo samannāhāro manasikāro na hoti .
Kasmā ?
Ākiñcaññāyatanato nevasaññānāsaññāyatanassa santatarapaṇītataratāya .
Yathā hi rājā mahaccarājānubhāvena hatthikkhandhagato nagaravīthiyaṃ vicaranto dantakārādayo sippike ekaṃ vatthaṃ daḷhaṃ nivāsetvā ekena sīsaṃ veṭhetvā dantacuṇṇādīhi samokiṇṇagatte anekāni dantavikatiādīni karonte disvā ‘ aho vata re chekā ācariyā , īdisānipi nāma sippāni karissantī ’ ti , evaṃ tesaṃ chekatāya tussati , na cassa evaṃ hoti –
‘ aho vatāhaṃ rajjaṃ pahāya evarūpo sippiko bhaveyyan ’ ti .
Taṃ kissa hetu ?
Rajjasiriyā mahānisaṃsatāya .
So sippike samatikkamitvāva gacchati .
Evamevesa kiñcāpi taṃ samāpattiṃ santato manasikaroti , atha khvassa ‘ ahametaṃ samāpattiṃ āvajjissāmi samāpajjissāmi adhiṭṭhahissāmi vuṭṭhahissāmi paccavekkhissāmī ’ ti neva esa ābhogo samannāhāro manasikāro hoti .
So taṃ santato manasi karonto taṃ paramasukhumaṃ appanāppattaṃ saññaṃ pāpuṇāti , yāya ‘ nevasaññīnāsaññī nāma hoti , saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī ’ ti vuccati .
‘ Saṅkhārāvasesasamāpattin ’ ti accantasukhumabhāvappattasaṅkhāraṃ catutthāruppasamāpattiṃ .
Idāni yaṃ taṃ evaṃ adhigatāya saññāya vasena nevasaññānāsaññāyatananti vuccati , taṃ atthato dassetuṃ ‘‘ nevasaññānāsaññāyatananti nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa vā , upapannassa vā , diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā ’’ ti ( vibha .620) vuttaṃ .
Tesu idha samāpannassa cittacetasikā dhammā adhippetā .
Vacanattho panettha – oḷārikāya saññāya abhāvato , sukhumāya ca bhāvato , nevassa sasampayuttadhammassa jhānassa saññā , nāsaññāti nevasaññānāsaññaṃ .
Nevasaññānāsaññañca taṃ manāyatanadhammāyatanapariyāpannattāV0.252 āyatanañcātiP0.208 nevasaññānāsaññāyatanaṃ .
Atha vā yāyamettha saññā , sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññāM0.253 , saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññāti nevasaññānāsaññā .
Nevasaññānāsaññā ca sā sesadhammānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ .
Na kevalañcettha saññāva edisī , atha kho vedanāpi nevavedanā nāvedanā , cittampi nevacittaṃ nācittaṃ , phassopi nevaphasso nāphassoti .
Esa nayo sesasampayuttadhammesu .
Saññāsīsena panāyaṃ desanā katāti veditabbā .
Pattamakkhanatelappabhutīhi ca upamāhi esamattho vibhāvetabbo – sāmaṇero kira telena pattaṃ makkhetvā ṭhapesi .
Taṃ yāgupānakāle thero ‘ pattamāharā ’ ti āha .
So ‘ patte telamatthi , bhante ’ ti āha .
Tato ‘ āhara , sāmaṇera , telaṃ nāḷiṃ pūressāmī ’ ti vutte ‘ natthi , bhante , telan ’ ti āha .
Tattha yathā antovutthattā yāguyā saddhiṃ akappiyaṭṭhena telaṃ atthīti hoti , nāḷipūraṇādīnaṃ abhāvavasena natthīti hoti , evaṃ sāpi saññā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā , saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti .
Kimpanettha saññākiccanti ?
Ārammaṇasañjānanañceva vipassanāya ca visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananaṃ .
Dahanakiccamiva hi sukhodake tejodhātu , sañjānanakiccampesā paṭuṃ kātuṃ na sakkoti .
Sesasamāpattīsu saññā viya vipassanāya visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananampi kātuṃ na sakkoti .
Aññesu hi khandhesu akatābhiniveso bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanakkhandhe sammasitvā nibbidaṃ pattuṃ samattho nāma natthi .
Apica āyasmā sāriputto , pakativipassako pana mahāpañño sāriputtasadisova sakkuṇeyya .
Sopi ‘‘ evaṃ kirime dhammā ahutvā sambhonti , hutvā paṭiventī ’’ ti ( ma . ni .3.95) evaṃ kalāpasammasanavaseneva , no anupadadhammavipassanāvasena .
Evaṃ sukhumattaṃ gatā esā samāpatti .
Yathā ca pattamakkhanatelūpamāya evaṃ maggudakūpamāyapi ayamattho vibhāvetabbo .
MaggapaṭipannassaP0.209 kira therassa purato gacchanto sāmaṇero thokamudakaṃ disvā ‘ udakaṃ , bhante , upāhanā omuñcathā ’ ti āha .
Tato therena ‘ sace udakamatthi , āhara nhānasāṭakaṃ , nhāyissāmī ’ tiM0.254 vutte ‘ natthi , bhante ’ ti āha .
Tattha yathā upāhanatemanamattaṭṭhena udakaṃ atthīti hotiV0.253 , nhānaṭṭhena natthīti hoti , evampi sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya neva saññā , saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti .
Na kevalañca etāheva , aññāhipi anurūpāhi upamāhi esa attho vibhāvetabbo .
Iti imāya nevasaññānāsaññāyatane pavattāya saññāya nevasaññānāsaññāyatanabhūtāya vā saññāya sahagatanti nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ .
Ākiñcaññāyatanasamāpattiārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ .
Idha ākiñcaññāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā , pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā .
Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca .
Parittakasiṇugghāṭimākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattitāya parittārammaṇatā , vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā .
Sesaṃ purimasadisameva .
Asadisarūpo nātho , āruppaṃ yaṃ catubbidhaṃ āha ;
Taṃ iti ñatvā tasmiṃ , pakiṇṇakakathāpi viññeyyā .
Arūpasamāpattiyo hi –
Ārammaṇātikkamato , catassopi bhavantimā ;
Aṅgātikkamametāsaṃ , na icchanti vibhāvino .
Etāsu hi rūpanimittātikkamato paṭhamā , ākāsātikkamato dutiyā , ākāse pavattitaviññāṇātikkamato tatiyā , ākāse pavattitaviññāṇassa apagamātikkamato catutthāti sabbathā ‘ ārammaṇātikkamato catassopi bhavantimā ’ arūpasamāpattiyoti veditabbā .
Aṅgātikkamaṃ pana etāsaṃ na icchanti paṇḍitā .
Na hi rūpāvacarasamāpattīsu viya etāsu aṅgātikkamo atthi .
Sabbāsupi hi etāsu upekkhā cittekaggatāti dve eva jhānaṅgāni honti .
Evaṃ santepi –
Supaṇītatarā honti , pacchimā pacchimā idha ;
Upamā tattha viññeyyā , pāsādatalasāṭikā .
YathāM0.255P0.210V0.254 hi catubhūmakapāsādassa heṭṭhimatale dibbanaccagītavāditasurabhigandhamālāsādurasapānabhojanasayanacchādanādivasena paṇītā pañca kāmaguṇā paccupaṭṭhitā assu , dutiye tato paṇītatarā , tatiye tato paṇītatamā , catutthe sabbapaṇītā ;
tattha kiñcāpi tāni cattāripi pāsādatalāneva , natthi nesaṃ pāsādatalabhāvena viseso , pañcakāmaguṇasamiddhivisesena pana heṭṭhimato heṭṭhimato uparimaṃ uparimaṃ paṇītataraṃ hoti .
Yathā ca ekāya itthiyā kantitathūlasaṇhasaṇhatarasaṇhatamasuttānaṃ catupalatipaladvipalaekapalasāṭikā assu , āyāmena vitthārena ca samappamāṇā ;
tattha kiñcāpi tā sāṭikā catassopi āyāmato ca vitthārato ca samappamāṇā , natthi tāsaṃ pamāṇato viseso , sukhasamphassasukhumabhāvamahagghabhāvehi pana purimāya purimāya pacchimā pacchimā paṇītatarā honti , evameva kiñcāpi catūsupi etāsu upekkhā cittekaggatāti etāni dveyeva aṅgāni honti , atha kho bhāvanāvisesena tesaṃ aṅgānaṃ paṇītapaṇītatarabhāvena supaṇītatarā honti pacchimā pacchimā idhāti veditabbā .
Evaṃ anupubbena paṇītapaṇītā cetā –
Asucimhi maṇḍape laggo , eko taṃ nissito paro ;
Añño bahi anissāya , taṃ taṃ nissāya cāparo .
Ṭhito catūhi etehi , purisehi yathākkamaṃ ;
Samānatāya ñātabbā , catassopi vibhāvinā .( visuddhi .1.291);
Tatrāyamatthayojanā – asucimhi kira dese eko maṇḍapo .
Atheko puriso āgantvā taṃ asuciṃ jigucchamāno taṃ maṇḍapaṃ hatthehi ālambitvā tattha laggo , laggito viya aṭṭhāsi .
Athāparo āgantvā taṃ maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissito .
Athañño āgantvā cintesi –
‘ yo esa maṇḍape laggo , yo ca taṃ nissito , ubhopete duṭṭhitā ;
dhuvo ca nesaṃ maṇḍapapapāte pāto , handāhaṃ bahiyeva tiṭṭhāmī ’ ti so tannissitaṃ anissāya bahiyeva aṭṭhāsi .
Athāparo āgantvā maṇḍapalaggassaM0.256 tannissitassa ca akhemabhāvaṃ cintetvā bahiṭhitañca suṭṭhitoti mantvā taṃ nissāya aṭṭhāsi .
TatthaV0.255 asucimhi dese maṇḍapo viya kasiṇugghāṭimākāsaṃ daṭṭhabbaṃ .
Asucijigucchāya maṇḍapalaggo puriso viya rūpanimittajigucchāya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃP0.211 .
Maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissito viya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ viññāṇañcāyatanaṃ .
Tesaṃ dvinnampi akhemabhāvaṃ cintetvā anissāya taṃ maṇḍapalaggaṃ , bahiṭhito viya , ākāsānañcāyatanaṃ ārammaṇaṃ akatvā tadabhāvārammaṇaṃ ākiñcaññāyatanaṃ .
Maṇḍapalaggassa tannissitassa ca akhemataṃ cintetvā bahiṭhitañca ‘ suṭṭhito ’ ti mantvā taṃ nissāya ṭhito viya viññāṇābhāvasaṅkhāte bahipadese ṭhitaṃ ākiñcaññāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Evaṃ pavattamānañca –
Ārammaṇaṃ karoteva , aññābhāvena taṃ idaṃ ;
Diṭṭhadosampi rājānaṃ , vuttihetu yathā jano .( visuddhi .1.292);
Idañhi nevasaññānāsaññāyatanaṃ ‘ āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikā ayaṃ samāpattī ’ ti evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññassa ārammaṇassa abhāvā ārammaṇaṃ karoteva .
Yathā kiṃ ?
‘ Diṭṭhadosampi rājānaṃ vuttihetu yathā jano ’.
Yathā hi asaṃyataṃ pharusakāyavacīmanosamācāraṃ kañci sabbadisampatiṃ rājānaṃ ‘ pharusasamācāro ayan ’ ti evaṃ diṭṭhadosampi aññattha vuttiṃ alabhamāno jano vuttihetu nissāya vattati , evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññaṃ ārammaṇaṃ alabhamānamidaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ ārammaṇaṃ karoteva .
Evaṃ kurumānañca –
Āruḷho dīghanisseṇiṃ , yathā nisseṇibāhukaṃ ;
Pabbataggañca āruḷho , yathā pabbatamatthakaṃ .
Yathā vā girimāruḷho , attanoyeva jaṇṇukaṃ ;
Olubbhati tathevetaṃ , jhānamolubbha vattatīti .( visuddhi .1.293);
Arūpāvacarakusalakathā niṭṭhitā .