Nevasaññānāsaññāyatanaṃ
Ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva ākiñcaññaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākiñcaññāyatanaṃ .
Vuttanayeneva ārammaṇampi .
Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇe ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ , tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘ ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammā ’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagatan ti ettha pana yāya saññāya bhāvato taṃ nevasaññānāsaññāyatananti vuccati , yathā paṭipannassa sā saññā hoti , taṃ tāva dassetuṃ vibhaṅge ‘‘ nevasaññīnāsaññī ’’ ti uddharitvā ‘‘ taññeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasikaroti
P0.207V0.251 saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāveti , tena vuccati nevasaññīnāsaññī ’’ ti ( vibha .619) vuttaṃ .Tattha ‘ santato manasikarotī ’ ti ‘ santā vatāyaṃ samāpatti , yatra hi nāma natthibhāvampi ārammaṇaṃ karitvā ṭhassatī ’ ti evaṃ santārammaṇatāya naṃ ‘ santā ’ ti manasikaroti .
Santato ce manasikaroti , kathaṃ samatikkamo hotīti ?
Anāvajjitukāmatāya .
So hi kiñcāpi naṃ santato
M0.252 manasikaroti , atha khvassa ‘ ahametaṃ āvajjissāmi samāpajjissāmi adhiṭṭhahissāmi vuṭṭhahissāmi paccavekkhissāmī ’ ti esa ābhogo samannāhāro manasikāro na hoti .Kasmā ?
Ākiñcaññāyatanato nevasaññānāsaññāyatanassa santatarapaṇītataratāya .
Yathā hi rājā mahaccarājānubhāvena hatthikkhandhagato nagaravīthiyaṃ vicaranto dantakārādayo sippike ekaṃ vatthaṃ daḷhaṃ nivāsetvā ekena sīsaṃ veṭhetvā dantacuṇṇādīhi samokiṇṇagatte anekāni dantavikatiādīni karonte disvā ‘ aho vata re chekā ācariyā , īdisānipi nāma sippāni karissantī ’ ti , evaṃ tesaṃ chekatāya tussati , na cassa evaṃ hoti –
‘ aho vatāhaṃ rajjaṃ pahāya evarūpo sippiko bhaveyyan ’ ti .
Taṃ kissa hetu ?
Rajjasiriyā mahānisaṃsatāya .
So sippike samatikkamitvāva gacchati .
Evamevesa kiñcāpi taṃ samāpattiṃ santato manasikaroti , atha khvassa ‘ ahametaṃ samāpattiṃ āvajjissāmi samāpajjissāmi adhiṭṭhahissāmi vuṭṭhahissāmi paccavekkhissāmī ’ ti neva esa ābhogo samannāhāro manasikāro hoti .
So taṃ santato manasi karonto taṃ paramasukhumaṃ appanāppattaṃ saññaṃ pāpuṇāti , yāya ‘ nevasaññīnāsaññī nāma hoti , saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī ’ ti vuccati .
‘ Saṅkhārāvasesasamāpattin ’ ti accantasukhumabhāvappattasaṅkhāraṃ catutthāruppasamāpattiṃ .
Idāni yaṃ taṃ evaṃ adhigatāya saññāya vasena nevasaññānāsaññāyatananti vuccati , taṃ atthato dassetuṃ ‘‘ nevasaññānāsaññāyatananti nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa vā , upapannassa vā , diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā ’’ ti ( vibha .620) vuttaṃ .
Tesu idha samāpannassa cittacetasikā dhammā adhippetā .
Vacanattho panettha – oḷārikāya saññāya abhāvato , sukhumāya ca bhāvato , nevassa sasampayuttadhammassa jhānassa saññā , nāsaññāti nevasaññānāsaññaṃ .
Nevasaññānāsaññañca taṃ manāyatanadhammāyatanapariyāpannattā
V0.252 āyatanañcātiP0.208 nevasaññānāsaññāyatanaṃ .Atha vā yāyamettha saññā , sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā
M0.253 , saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññāti nevasaññānāsaññā .Nevasaññānāsaññā ca sā sesadhammānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ .
Na kevalañcettha saññāva edisī , atha kho vedanāpi nevavedanā nāvedanā , cittampi nevacittaṃ nācittaṃ , phassopi nevaphasso nāphassoti .
Esa nayo sesasampayuttadhammesu .
Saññāsīsena panāyaṃ desanā katāti veditabbā .
Pattamakkhanatelappabhutīhi ca upamāhi esamattho vibhāvetabbo – sāmaṇero kira telena pattaṃ makkhetvā ṭhapesi .
Taṃ yāgupānakāle thero ‘ pattamāharā ’ ti āha .
So ‘ patte telamatthi , bhante ’ ti āha .
Tato ‘ āhara , sāmaṇera , telaṃ nāḷiṃ pūressāmī ’ ti vutte ‘ natthi , bhante , telan ’ ti āha .
Tattha yathā antovutthattā yāguyā saddhiṃ akappiyaṭṭhena telaṃ atthīti hoti , nāḷipūraṇādīnaṃ abhāvavasena natthīti hoti , evaṃ sāpi saññā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā , saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti .
Kimpanettha saññākiccanti ?
Ārammaṇasañjānanañceva vipassanāya ca visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananaṃ .
Dahanakiccamiva hi sukhodake tejodhātu , sañjānanakiccampesā paṭuṃ kātuṃ na sakkoti .
Sesasamāpattīsu saññā viya vipassanāya visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananampi kātuṃ na sakkoti .
Aññesu hi khandhesu akatābhiniveso bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanakkhandhe sammasitvā nibbidaṃ pattuṃ samattho nāma natthi .
Apica āyasmā sāriputto , pakativipassako pana mahāpañño sāriputtasadisova sakkuṇeyya .
Sopi ‘‘ evaṃ kirime dhammā ahutvā sambhonti , hutvā paṭiventī ’’ ti ( ma . ni .3.95) evaṃ kalāpasammasanavaseneva , no anupadadhammavipassanāvasena .
Evaṃ sukhumattaṃ gatā esā samāpatti .
Yathā ca pattamakkhanatelūpamāya evaṃ maggudakūpamāyapi ayamattho vibhāvetabbo .
Maggapaṭipannassa
P0.209 kira therassa purato gacchanto sāmaṇero thokamudakaṃ disvā ‘ udakaṃ , bhante , upāhanā omuñcathā ’ ti āha .Tato therena ‘ sace udakamatthi , āhara nhānasāṭakaṃ , nhāyissāmī ’ ti
M0.254 vutte ‘ natthi , bhante ’ ti āha .Tattha yathā upāhanatemanamattaṭṭhena udakaṃ atthīti hoti
V0.253 , nhānaṭṭhena natthīti hoti , evampi sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya neva saññā , saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti .Na kevalañca etāheva , aññāhipi anurūpāhi upamāhi esa attho vibhāvetabbo .
Iti imāya nevasaññānāsaññāyatane pavattāya saññāya nevasaññānāsaññāyatanabhūtāya vā saññāya sahagatanti nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ .
Ākiñcaññāyatanasamāpattiārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ .
Idha ākiñcaññāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā , pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā .
Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca .
Parittakasiṇugghāṭimākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattitāya parittārammaṇatā , vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā .
Sesaṃ purimasadisameva .
Asadisarūpo nātho , āruppaṃ yaṃ catubbidhaṃ āha ;
Taṃ iti ñatvā tasmiṃ , pakiṇṇakakathāpi viññeyyā .
Arūpasamāpattiyo hi –
Ārammaṇātikkamato , catassopi bhavantimā ;
Aṅgātikkamametāsaṃ , na icchanti vibhāvino .
Etāsu hi rūpanimittātikkamato paṭhamā , ākāsātikkamato dutiyā , ākāse pavattitaviññāṇātikkamato tatiyā , ākāse pavattitaviññāṇassa apagamātikkamato catutthāti sabbathā ‘ ārammaṇātikkamato catassopi bhavantimā ’ arūpasamāpattiyoti veditabbā .
Aṅgātikkamaṃ pana etāsaṃ na icchanti paṇḍitā .
Na hi rūpāvacarasamāpattīsu viya etāsu aṅgātikkamo atthi .
Sabbāsupi hi etāsu upekkhā cittekaggatāti dve eva jhānaṅgāni honti .
Evaṃ santepi –
Supaṇītatarā honti , pacchimā pacchimā idha ;
Upamā tattha viññeyyā , pāsādatalasāṭikā .
Yathā
M0.255P0.210V0.254 hi catubhūmakapāsādassa heṭṭhimatale dibbanaccagītavāditasurabhigandhamālāsādurasapānabhojanasayanacchādanādivasena paṇītā pañca kāmaguṇā paccupaṭṭhitā assu , dutiye tato paṇītatarā , tatiye tato paṇītatamā , catutthe sabbapaṇītā ;tattha kiñcāpi tāni cattāripi pāsādatalāneva , natthi nesaṃ pāsādatalabhāvena viseso , pañcakāmaguṇasamiddhivisesena pana heṭṭhimato heṭṭhimato uparimaṃ uparimaṃ paṇītataraṃ hoti .
Yathā ca ekāya itthiyā kantitathūlasaṇhasaṇhatarasaṇhatamasuttānaṃ catupalatipaladvipalaekapalasāṭikā assu , āyāmena vitthārena ca samappamāṇā ;
tattha kiñcāpi tā sāṭikā catassopi āyāmato ca vitthārato ca samappamāṇā , natthi tāsaṃ pamāṇato viseso , sukhasamphassasukhumabhāvamahagghabhāvehi pana purimāya purimāya pacchimā pacchimā paṇītatarā honti , evameva kiñcāpi catūsupi etāsu upekkhā cittekaggatāti etāni dveyeva aṅgāni honti , atha kho bhāvanāvisesena tesaṃ aṅgānaṃ paṇītapaṇītatarabhāvena supaṇītatarā honti pacchimā pacchimā idhāti veditabbā .
Evaṃ anupubbena paṇītapaṇītā cetā –
Asucimhi maṇḍape laggo , eko taṃ nissito paro ;
Añño bahi anissāya , taṃ taṃ nissāya cāparo .
Ṭhito catūhi etehi , purisehi yathākkamaṃ ;
Samānatāya ñātabbā , catassopi vibhāvinā .( visuddhi .1.291);
Tatrāyamatthayojanā – asucimhi kira dese eko maṇḍapo .
Atheko puriso āgantvā taṃ asuciṃ jigucchamāno taṃ maṇḍapaṃ hatthehi ālambitvā tattha laggo , laggito viya aṭṭhāsi .
Athāparo āgantvā taṃ maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissito .
Athañño āgantvā cintesi –
‘ yo esa maṇḍape laggo , yo ca taṃ nissito , ubhopete duṭṭhitā ;
dhuvo ca nesaṃ maṇḍapapapāte pāto , handāhaṃ bahiyeva tiṭṭhāmī ’ ti so tannissitaṃ anissāya bahiyeva aṭṭhāsi .
Athāparo āgantvā maṇḍapalaggassa
M0.256 tannissitassa ca akhemabhāvaṃ cintetvā bahiṭhitañca suṭṭhitoti mantvā taṃ nissāya aṭṭhāsi .Tattha
V0.255 asucimhi dese maṇḍapo viya kasiṇugghāṭimākāsaṃ daṭṭhabbaṃ .Asucijigucchāya maṇḍapalaggo puriso viya rūpanimittajigucchāya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃ
P0.211 .Maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissito viya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ viññāṇañcāyatanaṃ .
Tesaṃ dvinnampi akhemabhāvaṃ cintetvā anissāya taṃ maṇḍapalaggaṃ , bahiṭhito viya , ākāsānañcāyatanaṃ ārammaṇaṃ akatvā tadabhāvārammaṇaṃ ākiñcaññāyatanaṃ .
Maṇḍapalaggassa tannissitassa ca akhemataṃ cintetvā bahiṭhitañca ‘ suṭṭhito ’ ti mantvā taṃ nissāya ṭhito viya viññāṇābhāvasaṅkhāte bahipadese ṭhitaṃ ākiñcaññāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Evaṃ pavattamānañca –
Ārammaṇaṃ karoteva , aññābhāvena taṃ idaṃ ;
Diṭṭhadosampi rājānaṃ , vuttihetu yathā jano .( visuddhi .1.292);
Idañhi nevasaññānāsaññāyatanaṃ ‘ āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikā ayaṃ samāpattī ’ ti evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññassa ārammaṇassa abhāvā ārammaṇaṃ karoteva .
Yathā kiṃ ?
‘ Diṭṭhadosampi rājānaṃ vuttihetu yathā jano ’.
Yathā hi asaṃyataṃ pharusakāyavacīmanosamācāraṃ kañci sabbadisampatiṃ rājānaṃ ‘ pharusasamācāro ayan ’ ti evaṃ diṭṭhadosampi aññattha vuttiṃ alabhamāno jano vuttihetu nissāya vattati , evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññaṃ ārammaṇaṃ alabhamānamidaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ ārammaṇaṃ karoteva .
Evaṃ kurumānañca –
Āruḷho dīghanisseṇiṃ , yathā nisseṇibāhukaṃ ;
Pabbataggañca āruḷho , yathā pabbatamatthakaṃ .
Yathā vā girimāruḷho , attanoyeva jaṇṇukaṃ ;
Olubbhati tathevetaṃ , jhānamolubbha vattatīti .( visuddhi .1.293);
Arūpāvacarakusalakathā niṭṭhitā .