Balarāsivaṇṇanā
Saddhābalādīsupi saddhādīni vuttatthāneva .
Akampiyaṭṭhena pana balanti veditabbaṃ .
Evametesu assaddhiye na kampatīti saddhābalaṃ .
Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ .
Muṭṭhassacce na kampatīti satibalaṃ .
Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ .
Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ .
Ahirike na kampatīti hiribalaṃ
M0.168 .Anottappe na kampatīti ottappabalan ti .
Ayaṃ ubhayapadavasena atthavaṇṇanā hoti .
Tattha purimāni pañca heṭṭhā lakkhaṇādīhi pakāsitāneva .
Pacchimadvaye kāyaduccaritādīhi hiriyatīti hirī ;
lajjāyetaṃ adhivacanaṃ .
Tehi eva ottappatīti ottappaṃ ;
pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ .
Tesaṃ nānākaraṇadīpanatthaṃ ‘ samuṭṭhānaṃ adhipati lajjā bhayalakkhaṇena cā ’ ti imaṃ mātikaṃ ṭhapetvā ayaṃ
P0.125 vitthārakathā vuttā .Ajjhattasamuṭṭhānā hirī nāma ;
bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma .
Attādhipati hirī nāma ;
lokādhipati ottappaṃ nāma .
Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī nāma ;
bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ nāma .
Sappatissavalakkhaṇā hirī nāma ;
vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ nāma .
Tattha ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti – jātiṃ paccavekkhitvā , vayaṃ paccavekkhitvā , sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā , bāhusaccaṃ paccavekkhitvā .
Kathaṃ ?
‘ Pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ na
V0.170 jātisampannānaṃ kammaṃ , hīnajaccānaṃ kevaṭṭādīnaṃ idaṃ kammaṃ .Mādisassa jātisampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yuttan ’ ti , evaṃ tāva jātiṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti .
Tathā ‘ pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ daharehi kattabbaṃ kammaṃ , mādisassa vaye ṭhitassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yuttan ’ ti , evaṃ vayaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti .
Tathā ‘ pāpakammaṃ nāmetaṃ dubbalajātikānaṃ kammaṃ , na sūrabhāvānaṃ .
Mādisassa sūrabhāvasampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yuttan ’ ti , evaṃ sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti .
Tathā ‘ pāpakammaṃ nāmetaṃ andhabālānaṃ kammaṃ , na paṇḍitānaṃ .
Mādisassa paṇḍitassa bahussutassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yuttan ’ ti , evaṃ bāhusaccaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti .
Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānahiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti .
Samuṭṭhāpetvā ca pana attano citte hiriṃ pavesetvā pāpakammaṃ na karoti .
Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānā hirī nāma hoti .
Kathaṃ
M0.169 bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma ?Sace tvaṃ pāpakammaṃ karissasi catūsu parisāsu garahappatto bhavissasi .
Garahissanti taṃ viññū , asuciṃ nāgariko yathā ;
Vajjito sīlavantehi , kathaṃ bhikkhu karissasīti .
Evaṃ paccavekkhanto hi bahiddhāsamuṭṭhitena ottappena pāpakammaṃ na karoti .
Evaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma hoti .
Kathaṃ attādhipati hirī nāma ?
Idhekacco kulaputto attānaṃ
P0.126 adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā ‘ mādisassa saddhāpabbajitassa bahussutassa dhutaṅgadharassa na yuttaṃ pāpakammaṃ kātun ’ ti pāpaṃ na karoti .Evaṃ attādhipati hirī nāma hoti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ so attānaṃyeva adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ karitvā akusalaṃ pajahati kusalaṃ bhāveti , sāvajjaṃ pajahati anavajjaṃ bhāveti , suddhamattānaṃ pariharatī ’’ ti ( a . ni .3.40).
Kathaṃ lokādhipati ottappaṃ nāma ?
Idhekacco kulaputto lokaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pāpakammaṃ
V0.171 na karoti .Yathāha –
‘‘ mahā kho panāyaṃ lokasannivāso .
Mahantasmiṃ kho pana lokasannivāse santi samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno , te dūratopi passanti , āsannāpi na dissanti , cetasāpi cittaṃ pajānanti , tepimaṃ evaṃ jānissanti ‘ passatha bho imaṃ kulaputtaṃ , saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī ’ ti .
Santi devatā iddhimantiniyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo .
Tā dūratopi passanti , āsannāpi na dissanti , cetasāpi cittaṃ pajānanti , tāpi maṃ jānissanti ‘ passatha bho imaṃ kulaputtaṃ , saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī ’ ti … so lokaṃyeva adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā akusalaṃ pajahati kusalaṃ bhāveti , sāvajjaṃ pajahati anavajjaṃ bhāveti , suddhamattānaṃ pariharatī ’’ ti ( a . ni .3.146).
Evaṃ lokādhipati ottappaṃ nāma hoti .
Lajjāsabhāvasaṇṭhitā
M0.170 hirī , bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappanti .Ettha pana lajjāti lajjanākāro ;
tena sabhāvena saṇṭhitā hirī .
Bhayan ti apāyabhayaṃ ;
tena sabhāvena saṇṭhitaṃ ottappaṃ .
Tadubhayampi pāpaparivajjane pākaṭaṃ hoti .
Ekacco hi , yathā nāma eko kulaputto uccārapassāvādīni karonto lajjitabbayuttakaṃ ekaṃ disvā lajjanākārappatto bhaveyya hīḷito , evameva ajjhattaṃ lajjidhammaṃ okkamitvā pāpakammaṃ na karoti .
Ekacco apāyabhayabhīto hutvā pāpakammaṃ na karoti .
Tatridaṃ opammaṃ – yathā hi dvīsu ayoguḷesu eko sītalo bhaveyya gūthamakkhito , eko uṇho āditto .
Tattha paṇḍito sītalaṃ gūthamakkhitattā jigucchanto na gaṇhāti , itaraṃ ḍāhabhayena .
Tattha sītalassa gūthamakkhanajigucchāya agaṇhanaṃ viya ajjhattaṃ lajjidhammaṃ okkamitvā
P0.127 pāpassa akaraṇaṃ .Uṇhassa ḍāhabhayena agaṇhanaṃ viya apāyabhayena pāpassa akaraṇaṃ veditabbaṃ .
Sappatissavalakkhaṇā hirī , vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappanti .
Idampi dvayaṃ pāpaparivajjane eva pākaṭaṃ hoti .
Ekacco hi jātimahattapaccavekkhaṇā satthumahattapaccavekkhaṇā dāyajjamahattapaccavekkhaṇā sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇāti catūhi kāraṇehi
V0.172 sappatissavalakkhaṇaṃ hiriṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti .Ekacco attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayanti catūhi kāraṇehi vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti .
Tattha jātimahattapaccavekkhaṇādīni ceva attānuvādabhayādīni ca vitthāretvā kathetabbāni .