Issues
Select Version
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā

Tatiyajjhānaṃ

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Tatiyajjhānaṃ
163. Tatiyajjhānaniddese pītiyā ca virāgāti virāgo nāma vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā .
Ubhinnaṃ pana antarā ‘ ca ’ -saddo sampiṇḍanattho .
So vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicāravūpasamaṃ vā .
Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti tadā pītiyā virāgā ca , kiñca bhiyyo ‘ vūpasamā ’ cāti evaṃ yojanā veditabbā .
Imissā ca yojanāya virāgo jigucchanattho hoti .
Tasmā pītiyā jigucchanā ca vūpasamāM0.216 cāti ayamattho daṭṭhabbo .
Yadā pana vitakkavicārānaṃ vūpasamaṃ sampiṇḍeti tadā pītiyā ca virāgā kiñca bhiyyo ‘ vitakkavicārānañca vūpasamā ’ ti evaṃ yojanā veditabbā .
Imissā ca yojanāya virāgo samatikkamanattho hoti , tasmā pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamāti ayamattho daṭṭhabbo .
Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā , imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ .
Vitakkavicārānañca vūpasamāti hi vutte idaṃ paññāyati – nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassāti ?
Yathā ca tatiye ariyamaggeV0.216 appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃP0.172 saṃyojanānaṃ pahānā ’’ ti ( ma . ni .2.132) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti , tadadhigamāya ussukkānaṃ ussāhajanakaṃ , evameva idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti .
Tenāyamattho vutto –
‘ pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā ’ ti .
Upekkhako ca viharatīti – ettha upapattito ikkhatīti upekkhā .
Samaṃ passati , apakkhapatitā hutvā passatīti attho .
Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī upekkhakoti vuccati .
Upekkhā pana dasavidhā hoti – chaḷaṅgupekkhā brahmavihārupekkhā bojjhaṅgupekkhā vīriyupekkhā saṅkhārupekkhā vedanupekkhā vipassanupekkhā tatramajjhattupekkhā jhānupekkhā pārisuddhupekkhāti .
Tattha yā ‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti , na dummano , upekkhako ca viharati sato sampajāno ’’ ti ( a . ni .5.1; mahāni .90; cūḷani . mettagūmāṇavapucchāniddesa 18; paṭi . ma .3.17) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā , ayaṃ ‘ chaḷaṅgupekkhā ’ nāma .
YāM0.217 pana ‘‘ upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī ’’ ti ( dī . ni .1.556; ma . ni .1.77) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā , ayaṃ ‘ brahmavihārupekkhā ’ nāma .
Yā ‘‘ upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitan ’’ ti ( ma . ni .1.27;3.247) evamāgatā sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā , ayaṃ ‘ bojjhaṅgupekkhā ’ nāma .
YāV0.217 pana ‘‘ kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi karotī ’’ ti ( a . ni .3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā , ayaṃ ‘ vīriyupekkhā ’ nāma .
Yā ‘‘ kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti , kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti ?
Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti , dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī ’’ ti ( paṭi . ma .1.57) evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāgahaṇe majjhattabhūtā upekkhā , ayaṃ ‘ saṅkhārupekkhā ’ nāma .
Yā pana ‘‘ yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagatan ’’ ti ( dha . sa .150) evamāgatā adukkhamasukhasaṅkhātā upekkhā ayaṃ ‘ vedanupekkhā ’ nāma .
Yā ‘‘ yadatthi , yaṃ bhūtaṃ , taṃ pajahati , upekkhaṃ paṭilabhatī ’’ tiP0.173 ( ma . ni .3.71; a . ni .7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā , ayaṃ ‘ vipassanupekkhā ’ nāma .
Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samavāhitabhūtā upekkhā ayaṃ ,‘ tatramajjhattupekkhā ’ nāma .
Yā ‘‘ upekkhako ca viharatī ’’ ti ( dha . sa .163; dī . ni .1.230) evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā , ayaṃ ‘ jhānupekkhā ’ nāma .
Yā ‘‘ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānan ’’ ti evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā , ayaṃ ‘ pārisuddhupekkhā ’ nāma .
Tattha chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā tatramajjhattupekkhāva hoti .
Tena tena avatthābhedena panassā ayaṃ bhedoM0.218 .
Ekassāpi sato sattassa kumārayuvathera senāpatirājādivasena bhedo viya .
Tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā na tattha bojjhaṅgupekkhādayo , yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā .
YathāV0.218 cetāsaṃ atthato ekībhāvo , evaṃ saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi .
Paññā eva hi esā kiccavasena dvidhā bhinnā .
Yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘ sappo nu kho no ’ ti avalokentassa sovatthikattayaṃ disvā nibbematikassa ‘ sappo , na sappo ’ ti vicinane majjhattatā hoti ;
evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati , ayaṃ ‘ vipassanupekkhā ’.
Yathā pana tassa purisassa ajapadadaṇḍakena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘ kintāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyyan ’ ti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti ;
evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā , āditte viya tayo bhave passato , saṅkhāraggahaṇe majjhattatā , ayaṃ ‘ saṅkhārupekkhā ’.
Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti .
Iminā panesā vicinanaggahaṇesu majjhattasaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnāti .
Viriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhiP0.174 ca atthato bhinnāyevāti .
Imāsu dasasu upekkhāsu ‘ jhānupekkhā ’ idha adhippetā .
Sā majjhattalakkhaṇā anābhogarasā abyāpārapaccupaṭṭhānā pītivirāgapadaṭṭhānāti .
Etthāha – nanu cāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva hoti ?
Sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi , tasmā tatrāpi ‘ upekkhako ca viharatī ’ ti evamayaṃ vattabbā siyā .
Sā kasmā na vuttāti ?
Aparibyattakiccato .
Aparibyattañhi tassā tattha kiccaṃ , vitakkādīhi abhibhūtattā .
Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā , tasmā vuttāti .
Niṭṭhitā upekkhako ca viharatīti etassa
Sabbaso atthavaṇṇanā .
IdāniM0.219 sato ca sampajānoti ettha saratīti sato .
Sampajānātīti sampajāno .
Iti puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ .
Tattha saraṇalakkhaṇā sati , asammussanarasā , ārakkhapaccupaṭṭhānā .
Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ , tīraṇarasaṃ , pavicayapaccupaṭṭhānaṃ .
Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi – muṭṭhassatissa hi asampajānassaV0.219 upacāramattampi na sampajjati , pageva appanā – oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ , bhūmiyaṃ viya purisassa , cittassa gati sukhā hoti , abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ .
Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa , purisassa khuradhārāyaṃ viya , satisampajaññakiccapariggahitā eva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ .
Kiñca bhiyyo ?
Yathā dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati , evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītampi satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya , pītisampayuttameva siyā .
Sukhe vāpi sattā sārajjanti , idañca atimadhuraṃ sukhaṃ , tato paraṃ sukhābhāvā .
Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti , no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idamidheva vuttanti veditabbaṃ .
Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti etthaP0.175 kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi , evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ , yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ , taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭo , yassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya , tasmā etamatthaṃ dassento ‘ sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī ’ ti āha .
Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgīpuggalaṃ buddhādayo ariyā ‘‘ ācikkhanti desenti paññāpenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsen ’’ ti pasaṃsantīti adhippāyo – kinti ?
‘ Upekkhako satimā sukhavihārī ’ ti – taṃ tatiyajjhānaṃ upasampajja viharatīti evamettha yojanā veditabbā .
KasmāM0.220 pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti ?
Pasaṃsārahato .
Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako , na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhīyati ,‘ yathā ca pīti na uppajjati ’ evaṃ upaṭṭhitasatitāya satimā , yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti tasmā pasaṃsāraho ;
iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsāhetubhūte guṇe pakāsentā ‘ upekkhako satimā sukhavihārī ’ ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ .
Tatiyan tiV0.220 gaṇanānupubbatā tatiyaṃ .
Idaṃ tatiyaṃ samāpajjatītipi tatiyaṃ .
Tasmiṃ samaye phasso hotītiādīsu jhānapañcake pītipadampi parihīnaṃ .
Tassāpi vasena savibhattikāvibhattikapadavinicchayo veditabbo .
Koṭṭhāsavārepi duvaṅgikaṃ jhānaṃ hotīti āgataṃ .
Sesaṃ dutiyajjhānasadisamevāti .
Tatiyaṃ .