Issues
Select Version
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā

2. Rūpakaṇḍo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Rūpakaṇḍo

Uddesavaṇṇanā

IdāniM0.335V0.331 rūpakaṇḍaṃ bhājetvā dassetuṃ puna katame dhammā abyākatātiādi āraddhaṃ .
Tattha kiñcāpi heṭṭhā cittuppādakaṇḍe vipākābyākatañceva kiriyābyākatañca nissesaṃ katvā bhājitaṃ , rūpābyākatanibbānābyākatāni pana akathitāni , tāni kathetuṃ catubbidhampi abyākataṃ samodhānetvā dassento kusalākusalānaṃ dhammānaṃ vipākātiādimāha .
Tattha kusalākusalānan ti catubhūmakakusalānañceva akusalānañca .
Evaṃ tāva vipākābyākataṃ kusalavipākākusalavipākavasena dvīhi padehi pariyādiyitvā dassitaṃ .
Yasmā pana taṃ sabbampi kāmāvacaraṃ vā hoti , rūpāvacarādīsu vā aññataraṃ , tasmā ‘ kāmāvacarā ’ tiādinā nayena tadeva vipākābyākataṃ bhūmantaravasena pariyādiyitvā dassitaṃ .
Yasmā pana taṃ vedanākkhandhopi hoti … pe … viññāṇakkhandhopi , tasmā puna sampayuttacatukkhandhavasena pariyādiyitvā dassitaṃ .

Evaṃ vipākābyākataṃ kusalākusalavasena bhūmantaravasena sampayuttakkhandhavasenāti tīhi nayehi pariyādāya dassetvā , puna kiriyābyākataṃP0.297 dassento ye ca dhammā kiriyātiādimāha .
Tattha ‘ kāmāvacarā rūpāvacarā arūpāvacarā vedanākkhandho … pe … viññāṇakkhandho ’ ti vattabbaṃ bhaveyya .
Heṭṭhā pana gahitamevāti nayaṃ dassetvā nissajjitaṃ .
Idāni avibhattaṃ dassento sabbañca rūpaṃ asaṅkhatā ca dhātūti āha .
Tattha ‘ sabbañca rūpan ’ ti padena pañcavīsati rūpāni channavutirūpakoṭṭhāsā nippadesato gahitāti veditabbā .
‘ Asaṅkhatā caV0.332 dhātū ’ ti padena nibbānaṃ nippadesato gahitanti .
Ettāvatā ‘ abyākatā dhammā ’ ti padaṃ niṭṭhitaṃ hoti .
584. Tattha katamaṃ sabbaṃ rūpan ti idaṃ kasmā gahitaṃ ?
Heṭṭhā rūpābyākataṃ saṅkhepena kathitaṃ .
Idāni taṃ ekakadukatikacatukka … pe … ekādasakavasena vitthārato bhājetvā dassetuṃ idaṃ gahitaṃ .
Tassattho – yaṃ vuttaṃ ‘ sabbañca rūpaṃ , asaṅkhatā ca dhātū ’ ti , tasmiṃ padadvaye ‘ katamaṃ sabbaṃ rūpaṃ nāma ’?
Idāni taṃ dassento cattāro ca mahābhūtātiādimāhaM0.336 .
Tattha cattāroti gaṇanaparicchedo .
Tena tesaṃ ūnādhikabhāvaṃ nivāreti .
‘ Ca ’ -saddo sampiṇḍanattho .
Tena na kevalaṃ ‘ cattāro mahābhūtāva ’ rūpaṃ , aññampi atthīti ‘ upādārūpaṃ ’ sampiṇḍeti .
Mahābhūtāti ettha mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtatā veditabbā .
Etāni hi mahantapātubhāvato , mahābhūtasāmaññato , mahāparihārato , mahāvikārato , mahantabhūtattā cāti imehi kāraṇehi mahābhūtānīti vuccanti .
Tattha ‘ mahantapātubhāvato ’ ti , etāni hi anupādinnakasantānepi upādinnakasantānepi mahantāni pātubhūtāni .
Tesaṃ anupādinnakasantāne evaṃ mahantapātubhāvatā veditabbā – ekañhi cakkavāḷaṃ āyāmato ca vitthārato ca yojanānaṃ dvādasa satasahassāni tīṇi sahassāni cattāri satāni paññāsañca yojanāni .
Parikkhepato –
SabbaṃP0.298 satasahassāni , chattiṃsa parimaṇḍalaṃ ;
Dasa ceva sahassāni , aḍḍhuḍḍhāni satāni ca .( pārā . aṭṭha .1.1; visuddhi .1.137);
Tattha –
Duve satasahassāni , cattāri nahutāni ca ;
Ettakaṃ bahalattena , saṅkhātāyaṃ vasundharā .( pārā . aṭṭha .1.1; visuddhi .1.137);
Tassāyeva sandhārakaṃ –
CattāriV0.333 satasahassāni , aṭṭheva nahutāni ca ;
Ettakaṃ bahalattena , jalaṃ vāte patiṭṭhitaṃ .
Tassāpi sandhārako –
Navasatasahassāni , māluto nabhamuggato ;
Saṭṭhi ceva sahassāni , esā lokassa saṇṭhiti .
Evaṃ saṇṭhite cettha yojanānaṃ –
Caturāsītisahassāni , ajjhogāḷho mahaṇṇave ;
Accuggato tāvadeva , sineru pabbatuttamo .
TatoM0.337 upaḍḍhupaḍḍhena , pamāṇena yathākkamaṃ ;
Ajjhogāḷhuggatā dibbā , nānāratanacittitā .
Yugandharo īsadharo , karavīko sudassano ;
Nemindharo vinatako , assakaṇṇo giri brahā .
Ete satta mahāselā , sinerussa samantato ;
Mahārājānamāvāsā devayakkhanisevitā .
Yojanānaṃ satānucco , himavā pañca pabbato ;
Yojanānaṃ sahassāni , tīṇi āyatavitthato ;
Caturāsītisahassehi , kūṭehi paṭimaṇḍito .
Tipañcayojanakkhandhaparikkhepā nagavhayā ;
Paññāsayojanakkhandhasākhāyāmā samantato .
SatayojanavitthiṇṇāV0.334 , tāvadeva ca uggatā ;
Jambū yassānubhāvena , jambudīpo pakāsito .( pārā . aṭṭha .1.1; visuddhi .1.137);
Yañcetaṃ jambuyā pamāṇaṃ tadeva asurānaṃ cittapāṭaliyā , garuḷānaṃ simbalirukkhassa , aparagoyāne kadambarukkhassa , uttarakurumhi kapparukkhassa , pubbavidehe sirīsassa , tāvatiṃsesu pāricchattakassāti .
TenāhuP0.299 porāṇā –
Pāṭalī simbalī jambū , devānaṃ pāricchattako ;
Kadambo kapparukkho ca , sirīsena bhavati sattamanti .
Dveasītisahassāni , ajjhogāḷho mahaṇṇave ;
Uaccuggato tāvadeva , cakkavāḷasiluccayo ;
Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ , lokadhātumayaṃ ṭhitoti .
Upādinnakasantānepi macchakacchapadevadānavādisarīravasena mahantāneva pātubhūtāni .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ santi , bhikkhave , mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvāti ’’ ādi .
‘ Mahābhūtasāmaññato ’ tiM0.338 etāni hi yathā māyākāro amaṇiṃyeva udakaṃ maṇiṃ katvā dasseti , asuvaṇṇaṃyeva leḍḍuṃ suvaṇṇaṃ katvā dasseti , yathā ca sayaṃ neva yakkho na pakkhī samāno yakkhabhāvampi pakkhibhāvampi dasseti , evameva sayaṃ anīlāneva hutvā nīlaṃ upādārūpaṃ dassenti , apītāni … alohitāni … anodātāneva hutvā odātaṃ upādārūpaṃ dassentīti māyākāramahābhūtasāmaññato mahābhūtāni .
Yathā ca yakkhādīni mahābhūtāni yaṃ gaṇhanti neva tesaṃ tassa anto na bahiṭhānaṃ upalabbhati , na ca taṃ nissāya na tiṭṭhanti , evameva etānipi neva aññamaññassa anto na bahi ṭhitāni hutvā upalabbhanti , na ca aññamaññaṃ nissāya na tiṭṭhantīti .
Acinteyyaṭṭhānatāya yakkhādimahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni .
Yathā ca yakkhinīsaṅkhātāni mahābhūtāni manāpehi vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehi attano bhayānakabhāvaṃV0.335 paṭicchādetvā satte vañcenti , evameva etānipi itthipurisasarīrādīsu manāpena chavivaṇṇena , manāpena aṅgapaccaṅgasaṇṭhānena , manāpena ca hatthapādaṅgulibhamukavikkhepena attano kakkhaḷatādibhedaṃ sarasalakkhaṇaṃ paṭicchādetvā bālajanaṃ vañcenti , attano sabhāvaṃ daṭṭhuṃ na denti .
Iti vañcakaṭṭhena yakkhinīmahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni .
‘ Mahāparihārato ’ tiP0.300 mahantehi paccayehi pariharitabbato .
Etāni hi divase divase upanetabbattā mahantehi ghāsacchādanādīhi bhūtāni pavattānīti mahābhūtāni .
Mahāparihārāni vā bhūtānīti mahābhūtāni .
‘ Mahāvikārato ’ ti bhūtānaṃ mahāvikārato .
Etāni hi upādiṇṇānipi anupādiṇṇānipi mahāvikārāni honti .
Tattha anupādiṇṇānaṃ kappavuṭṭhāne vikāramahattaṃ pākaṭaṃ hoti , upādiṇṇānaṃ dhātukkhobhakāle .
Tathā hi –
Bhūmito vuṭṭhitā yāva , brahmalokā vidhāvati ;
Acci accimato loke , dayhamānamhi tejasā .
Koṭisatasahassekaṃ , cakkavāḷaṃ vilīyati ;
Kupitena yadā loko , salilena vinassati .
KoṭisatasahassekaṃM0.339 , cakkavāḷaṃ vikīrati ;
Vāyodhātuppakopena , yadā loko vinassati .
Patthaddho bhavati kāyo , daṭṭho kaṭṭhamukhena vā ;
Pathavīdhātuppakopena , hoti kaṭṭhamukheva so .
Pūtiyo bhavati kāyo , daṭṭho pūtimukhena vā ;
Āpodhātuppakopena , hoti pūtimukheva so .
SantattoV0.336 bhavati kāyo , daṭṭho aggimukhena vā ;
Tejodhātuppakopena , hoti aggimukheva so .
Sañchinno bhavati kāyo , daṭṭho satthamukhena vā ;
Vāyodhātuppakopena , hoti satthamukheva so .( saṃ . ni . aṭṭha .3.4.238);
Iti mahāvikārāni bhūtānīti mahābhūtāni .
‘ Mahantabhūtattā cā ’ ti etāni hi mahantāni mahatā vāyāmena pariggahetabbattā , bhūtāni vijjamānattāti , mahantabhūtattā ca mahābhūtāni .
Evaṃ mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtāni .
Catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpan ti upayogatthe sāmivacanaṃ .
Cattāri mahābhūtāni upādāya , nissāya , amuñcitvā pavattarūpanti attho .
Idaṃ vuccati sabbaṃ rūpan ti idaṃ cattāri mahābhūtāni , padapaṭipāṭiyā niddiṭṭhāni tevīsati upādārūpānīti , sattavīsatippabhedaṃ sabbaṃ rūpaṃ nāma .

Ekavidharūpasaṅgaho

IdāniP0.301 taṃ vitthārato dassetuṃ ekavidhādīhi ekādasahi saṅgahehi mātikaṃ ṭhapento sabbaṃ rūpaṃ na hetūtiādimāha .
Tattha ‘ sabbaṃ rūpan ’ ti idaṃ padaṃ ‘ sabbaṃ rūpaṃ na hetu ’‘ sabbaṃ rūpaṃ ahetukan ’ ti evaṃ sabbapadehi saddhiṃ yojetabbaṃ .
Sabbāneva cetāni ‘ na hetū ’ tiādīni tecattālīsapadāni uddiṭṭhāni .
Tesu paṭipāṭiyā cattālīsapadāni mātikato gahetvā ṭhapitāni , avasāne tīṇi mātikāmuttakānīti .
Evaṃ tāva paṭhame saṅgahe pāḷivavatthānameva veditabbaṃ .
Tathā dutiyasaṅgahādīsu .

Duvidharūpasaṅgaho

TatrāyaṃM0.340V0.337 nayo – dutiyasaṅgahe tāva sataṃ cattāro ca dukā .
Tattha atthi rūpaṃ upādā , atthi rūpaṃ noupādātiādayo ādimhi cuddasa dukā aññamaññasambandhābhāvato pakiṇṇakadukā nāma .
Tato atthi rūpaṃ cakkhusamphassassa vatthūtiādayo pañcavīsati dukā vatthuavatthuupaparikkhaṇavasena pavattattā vatthudukā nāma .
Tato atthi rūpaṃ cakkhusamphassassa ārammaṇan tiādayo pañcavīsati ārammaṇānārammaṇaupaparikkhaṇavasena pavattattā ārammaṇadukā nāma .
Tato atthi rūpaṃ cakkhāyatanan ti ādayo dasa āyatanānāyatanaupaparikkhaṇavasena pavattattā āyatanadukā nāma .
Tato atthi rūpaṃ cakkhudhātūtiādayo dasa dhātuadhātuupaparikkhaṇavasena pavattattā dhātudukā nāma .
Tato atthi rūpaṃ cakkhundriyan tiādayo aṭṭha indriyānindriyaupaparikkhaṇavasena pavattattā indriyadukā nāma .
Tato atthi rūpaṃ kāyaviññattītiādayo dvādasa sukhumāsukhumarūpaupaparikkhaṇavasena pavattattā sukhumarūpadukā nāmāti .
Idaṃ dutiyasaṅgahe pāḷivavatthānaṃ .

Tividharūpasaṅgaho

585. Tatiyasaṅgahe sataṃ tīṇi ca tikāni .
Tattha dutiyasaṅgahe vuttesu cuddasasu pakiṇṇakadukesu ekaṃ ajjhattikadukaṃ sesehi terasahi yojetvā yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ taṃ upādā ;
yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ taṃ atthi upādāP0.302 , atthi noupādātiādinā nayena ṭhapitā terasa pakiṇṇakatikā nāma .
Tato tameva dukaṃ sesadukehi saddhiṃ yojetvā yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ taṃ cakkhusamphassassa na vatthu , yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ taṃ atthi cakkhusamphassassa vatthu , atthi cakkhusamphassassa na vatthūtiādinā nayena sesatikā ṭhapitā .
Tesaṃ nāmañca gaṇanā ca tesaṃyeva vatthudukādīnaṃ vasena veditabbāti .
Idaṃ tatiyasaṅgahe pāḷivavatthānaṃ .

Catubbidhādirūpasaṅgahā

586. Catutthasaṅgahe dvāvīsati catukkā .
Tattha sabbapacchimo atthi rūpaṃ upādā atthi rūpaṃ noupādāti evaṃ idha vuttaṃ mātikaṃ anāmasitvā ṭhapitoM0.341 .
Itare pana āmasitvā ṭhapitā .
Kathaṃ ?
Ye tāva idha duvidhasaṅgahe pakiṇṇakesu ādito tayo dukā , tesu ekekaṃ gahetvāV0.338 yaṃ taṃ rūpaṃ upādā taṃ atthi upādiṇṇaṃ , atthi anupādiṇṇantiādinā nayena pañcahi pañcahi dukehi saddhiṃ yojetvā dukattayamūlakā ādimhi pañcadasa catukkā ṭhapitā .
Idāni yo yaṃ catukko sanidassanaduko so yasmā yaṃ taṃ rūpaṃ sanidassanaṃ taṃ atthi sappaṭighaṃ , atthi appaṭighantiādinā nayena parehi vā , atthi upādā atthi noupādātiādinā nayena purimehi vā , dukehi saddhiṃ atthābhāvato kamābhāvato visesābhāvato ca yogaṃ na gacchati .
Sanidassanañhi ‘ appaṭighaṃ ’ nāma ,‘ no upādā ’ vā natthīti atthābhāvato yogaṃ na gacchati .
‘ Upādiṇṇaṃ pana anupādiṇṇañca atthi taṃ kamābhāvā yogaṃ na gacchati .
Sabbadukā hi pacchimapacchimeheva saddhiṃ yojitā .
Ayamettha kamo .
Purimehi pana saddhiṃ kamābhāvoti .
‘ Sati atthe kamābhāvo akāraṇaṃ .
Tasmā upādiṇṇapadādīhi saddhiṃ yojetabbo ’ ti ce – na , visesābhāvā ;
upādiṇṇapadādīni hi iminā saddhiṃ yojitāni .
Tattha ‘ upādiṇṇaṃ vā sanidassanaṃ , sanidassanaṃ vā upādiṇṇan ’ ti vutte viseso natthīti visesābhāvāpi yogaṃ na gacchati .
Tasmā taṃ catutthadukaṃ anāmasitvā , tato parehi atthi rūpaṃ sappaṭighantiādīhi tīhi dukehi saddhiṃ ‘ yaṃP0.303 taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ taṃ atthi indriyaṃ , atthi na indriyaṃ , yaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ taṃ atthi indriyaṃ , atthi na indriyan ’ tiādinā nayena yujjamāne dve dve duke yojetvā cha catukkā ṭhapitā .
Yathā cāyaṃ catutthaduko yogaṃ na gacchati , tathā tena saddhiṃ ādidukopi .
Kasmā ?
Anupādārūpassa ekantena anidassanattā .
So hi yaṃ taṃ rūpaṃ noupādā taṃ atthi sanidassanaṃ , atthi anidassananti – evaṃ catutthena dukena saddhiṃ yojiyamāno yogaṃ na gacchati .
Tasmā taṃ atikkamitvā pañcamena saha yojito .
Evaṃ yo yena saddhiṃ yogaṃ gacchati , yo ca na gacchati so veditabboti .
Idaṃ catutthasaṅgahe pāḷivavatthānaṃ .
Ito pare pana pañcavidhasaṅgahādayo satta saṅgahā asammissā eva .
Evaṃ sakalāyapi mātikāya pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ .