Issues
Select Version
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā

Vipākuddhārakathā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Vipākuddhārakathā
Idāni vipākuddhārakathāya mātikā ṭhapetabbā – tipiṭakacūḷanāgatthero tāva āha – ekāya kusalacetanāya soḷasa vipākacittāni uppajjanti .
Ettheva dvādasakamaggopi ahetukaṭṭhakampīti .
Moravāpivāsī mahādattatthero panāha – ekāya kusalacetanāya dvādasa vipākacittāni uppajjanti .
Ettheva dasakamaggopi ahetukaṭṭhakampīti .
Tipiṭakamahādhammarakkhitatthero āha – ekāya kusalacetanāya dasa vipākacittāni uppajjanti , ettheva ahetukaṭṭhakanti .
ImasmiṃM0.308 ṭhāne sāketapañhaṃ nāma gaṇhiṃsu .
Sākete kira upāsakā sālāyaṃ nisīditvā ‘ kiṃ nu kho ekāya cetanāya kamme āyūhite ekā paṭisandhi hoti udāhu nānā ’ ti ?
Pañhaṃ nāma samuṭṭhāpetvā nicchetuṃ asakkontā ābhidhammikatthere upasaṅkamitvā pucchiṃsu .
Therā ‘ yathā ekasmā ambabījā ekova aṅkuro nikkhamati , evaṃ ekāva paṭisandhi hotī ’ ti saññāpesuṃ .
Athekadivasaṃ ‘ kiṃ nu kho nānācetanāhi kamme āyūhite paṭisandhiyo nānā honti udāhu ekā ’ ti ?
Pañhaṃ samuṭṭhāpetvā nicchetuṃ asakkontā there pucchiṃsu .
Therā ‘ yathā bahūsu ambabījesu ropitesu bahū aṅkurā nikkhamanti , evaṃ bahukāva paṭisandhiyo hontī ’ ti saññāpesuṃ .
Aparampi imasmiṃ ṭhāne ussadakittanaṃ nāma gahitaṃ .
Imesañhi sattānaṃ lobhopi ussanno hoti , dosopi mohopi ;
alobhopi adosopi amohopi .
Taṃ nesaṃ ussannabhāvaṃ ko niyāmetīti ?
Pubbahetu niyāmeti .
Kammāyūhanakkhaṇeyeva nānattaṃ hoti .
Kathaṃ ?
‘‘ Yassa hi kammāyūhanakkhaṇe lobho balavā hoti alobho mando , adosāmohā balavanto dosamohā mandā , tassa mando alobho lobhaṃ pariyādātuṃ na sakkoti , adosāmohā pana balavanto dosamoheP0.268 pariyādātuṃ sakkonti .
Tasmā so tena kammena dinnapaṭisandhivasena nibbatto luddho hoti , sukhasīlo akkodhano , paññavā pana hoti vajirūpamañāṇo ’’ ti .
‘ YassaV0.306 pana kammāyūhanakkhaṇe lobhadosā balavanto honti alobhādosā mandā , amoho balavā moho mando , so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca , paññavā pana hoti vajirūpamañāṇo dattābhayatthero viya .
‘ Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe lobhādosamohā balavanto honti itare mandā , so purimanayeneva luddho ceva hoti dandho ca , sukhasīlako pana hoti akkodhano .
‘ Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe tayopi lobhadosamohā balavanto honti alobhādayo mandā , so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca mūḷho ca .
‘ YassaM0.309 pana kammāyūhanakkhaṇe alobhadosamohā balavanto honti itare mandā , so purimanayeneva appakileso hoti , dibbārammaṇampi disvā niccalo , duṭṭho pana hoti dandhapañño cāti .
‘ Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe alobhādosamohā balavanto honti itare mandā , so purimanayeneva aluddho ceva hoti , sukhasīlako ca , dandho pana hoti .
‘ Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe alobhadosāmohā balavanto honti itare mandā , so purimanayeneva aluddho ceva hoti paññavā ca , duṭṭho ca pana hoti kodhano .
‘ Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe tayopi alobhādayo balavanto honti lobhādayo mandā , so mahāsaṅgharakkhitatthero viya aluddho aduṭṭho paññavā ca hotī ’ ti .
Aparampi imasmiṃ ṭhāne hetukittanaṃ nāma gahitaṃ .
Tihetukakammañhi tihetukampi duhetukampi ahetukampi vipākaṃ deti .
Duhetukakammaṃ tihetukavipākaṃ na deti , itaraṃ deti .
Tihetukakammena paṭisandhi tihetukāpi hoti , duhetukāpi ;
ahetukā na hoti .
Duhetukena duhetukāpi hoti ahetukāpi ;
tihetukā na hoti .
Asaṅkhārikaṃ kusalaṃ asaṅkhārikampi sasaṅkhārikampiV0.307 vipākaṃ deti .
SasaṅkhārikaṃP0.269 sasaṅkhārikampi asaṅkhārikampi vipākaṃ deti .
Ārammaṇena vedanā parivattetabbā .
Javanena tadārammaṇaṃ niyāmetabbaṃ .
Idāni tassa tassa therassa vāde soḷasamaggādayo veditabbā .
Paṭhamakāmāvacarakusalasadisena hi paṭhamamahāvipākacittena gahitapaṭisandhikassa gabbhāvāsato nikkhamitvā saṃvarāsaṃvare paṭṭhapetuṃ samatthabhāvaṃ upagatassa cakkhudvārasmiṃ ‘ iṭṭhārammaṇe ’ āpāthamāgate kiriyamanodhātuyā bhavaṅge anāvaṭṭiteyeva atikkamanaārammaṇānaṃ pamāṇaṃ natthi .
Kasmā evaṃ hoti ?
Ārammaṇadubbalatāya .
Ayaṃ tāva eko moghavāro .
Sace pana bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti , kiriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite , voṭṭhabbanaṃ apāpetvāva antarā , cakkhuviññāṇe vā sampaṭicchane vā santīraṇeM0.310 vā ṭhatvā nivattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
Voṭṭhabbanavasena pana ṭhatvā ekaṃ vā dve vā cittāni pavattanti .
Tato āsevanaṃ labhitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā puna bhavaṅgaṃ otarati idampi ārammaṇadubbalatāya eva hoti .
Ayaṃ pana vāro ‘ diṭṭhaṃ viya me , sutaṃ viya me ’ tiādīni vadanakāle labbhati .
Ayampi dutiyo moghavāro .
Aparassa kiriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite vīthicittāni uppajjanti , javanaṃ javati .
Javanapariyosāne pana tadārammaṇassa vāro .
Tasmiṃ anuppanneyeva bhavaṅgaṃ otarati .
Tatrāyaṃ upamā – yathā hi nadiyā āvaraṇaṃ bandhitvā mahāmātikābhimukhe udake kate udakaṃ gantvā ubhosu tīresu kedāre pūretvā atirekaṃ kakkaṭakamaggādīhi palāyitvā puna nadiṃyeva otarati , evametaṃ daṭṭhabbaṃ .
Ettha hi nadiyaṃ udakappavattanakālo viya bhavaṅgavīthippavattanakāloP0.270 .
Āvaraṇabandhanakālo viya kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭanakālo .
Mahāmātikāya udakappavattanakālo viya vīthicittappavatti .
Ubhosu tīresu kedārapūraṇaṃ viya javanaṃ .
Kakkaṭakamaggādīhi palāyitvā puna udakassa nadīotaraṇaṃ viya javanaṃ javitvā tadārammaṇe anuppanneyeva puna bhavaṅgotaraṇaṃ .
Evaṃ bhavaṅgaṃ otaraṇacittānampi gaṇanapatho natthi .
Idañcāpi ārammaṇadubbalatāya eva hoti .
Ayaṃ tatiyo moghavāro .
Sace pana balavārammaṇaṃ āpāthagataṃ hoti kiriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite cakkhuviññāṇādīniV0.308 uppajjanti .
Javanaṭṭhāne pana paṭhamakāmāvacarakusalacittaṃ javanaṃ hutvā chasattavāre javitvā tadārammaṇassa vāraṃ deti .
Tadārammaṇaṃ patiṭṭhahamānaṃ taṃsadisameva mahāvipākacittaṃ patiṭṭhāti .
Idaṃ dve nāmāni labhati – paṭisandhicittasadisattā ‘ mūlabhavaṅgan ’ ti ca , yaṃ javanena gahitaṃ ārammaṇaṃ tassa gahitattā ‘ tadārammaṇan ’ ti ca .
Imasmiṃ ṭhāne cakkhuviññāṇaṃ sampaṭicchanaṃ santīraṇaṃ tadārammaṇanti cattāri vipākacittāni gaṇanūpagāni honti .
Yadā pana dutiyakusalacittaṃ javanaṃ hoti , tadā taṃsadisaṃ dutiyavipākacittameva tadārammaṇaṃ hutvā patiṭṭhāti .
Idañca dve nāmāni labhatiM0.311 .
Paṭisandhicittena asadisattā ‘ āgantukabhavaṅgan ’ ti ca purimanayeneva ‘ tadārammaṇan ’ ti ca .
Iminā saddhiṃ purimāni cattāri pañca honti .
Yadā pana tatiyakusalacittaṃ javanaṃ hoti , tadā taṃsadisaṃ tatiyavipākacittaṃ tadārammaṇaṃ hutvā patiṭṭhāti .
Idampi vuttanayeneva ‘ āgantukabhavaṅgaṃ ’‘ tadārammaṇan ’ ti ca dve nāmāni labhati .
Iminā saddhiṃ purimāni pañca cha honti .
Yadā pana catutthakusalacittaṃ javanaṃ hoti , tadā taṃsadisaṃ catutthavipākacittaṃ tadārammaṇaṃ hutvā patiṭṭhāti .
Idampi vuttanayeneva ‘ āgantukabhavaṅgaṃ ’‘ tadārammaṇan ’ tiP0.271 ca dve nāmāni labhati .
Iminā saddhiṃ purimāni cha satta honti .
Yadā pana tasmiṃ dvāre ‘ iṭṭhamajjhattārammaṇaṃ ’ āpāthamāgacchati , tatrāpi vuttanayeneva tayo moghavārā labbhanti .
Yasmā pana ārammaṇena vedanā parivattati tasmā tattha upekkhāsahagatasantīraṇaṃ .
Catunnañca upekkhāsahagatamahākusalajavanānaṃ pariyosāne cattāri upekkhāsahagatamahāvipākacittāneva tadārammaṇabhāvena patiṭṭhahanti .
Tānipi vuttanayeneva ‘ āgantukabhavaṅgaṃ ’‘ tadārammaṇan ’ ti ca dve nāmāni labhanti .
‘ Piṭṭhibhavaṅgānī ’ tipi vuccanti eva .
Iti imāni pañca purimehi sattahi saddhiṃ dvādasa honti .
Evaṃ cakkhudvāre dvādasa , sotadvārādīsu dvādasa dvādasāti , samasaṭṭhi honti .
Evaṃ ekāya cetanāya kamme āyūhite samasaṭṭhiV0.309 vipākacittāni uppajjanti .
Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre dvādasa , sotaghānajivhākāyaviññāṇāni cattārīti soḷasa honti .
Imasmiṃ ṭhāne ambopamaṃ nāma gaṇhiṃsu – eko kira puriso phalitambarukkhamūle sasīsaṃ pārupitvā nipanno niddāyati .
Athekaṃ ambapakkaṃ vaṇṭato muccitvā tassa kaṇṇasakkhaliṃ puñchamānaṃ viya ‘ than ’ ti bhūmiyaṃ pati .
So tassa saddena pabujjhitvā ummīletvā olokesi .
Tato hatthaṃ pasāretvā phalaṃ gahetvā madditvā upasiṅghitvā paribhuñji .
Tattha , tassa purisassa ambarukkhamūle niddāyanakālo viya bhavaṅgasamaṅgikālo .
Ambapakkassa vaṇṭato muccitvā kaṇṇasakkhaliṃ puñchamānassa patanakālo viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanakālo .
Tena saddena pabuddhakāloM0.312 viya kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo .
Ummīletvā olokitakālo viya cakkhuviññāṇassa dassanakiccasādhanakālo .
Hatthaṃ pasāretvā gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo .
Gahetvā madditakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīraṇakālo .
Upasiṅghitakālo viya kiriyamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakāloP0.272 .
Paribhuttakālo viya javanassa ārammaṇarasaṃ anubhavitakālo .
Ayaṃ upamā kiṃ dīpeti ?
Ārammaṇassa pasādaghaṭṭanameva kiccaṃ .
Tena pasāde ghaṭṭite kiriyamanodhātuyā bhavaṅgāvaṭṭanameva , cakkhuviññāṇassa dassanamattakameva , vipākamanodhātuyā ārammaṇasampaṭicchanamattakameva , vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇasantīraṇamattakameva , kiriyamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇavavatthāpanamattakameva kiccaṃ .
Ekantena pana ārammaṇarasaṃ javanameva anubhavatīti dīpeti .
Ettha ca ‘ tvaṃ bhavaṅgaṃ nāma hohi , tvaṃ āvajjanaṃ nāma , tvaṃ dassanaṃ nāma , tvaṃ sampaṭicchanaṃ nāma , tvaṃ santīraṇaṃ nāma , tvaṃ voṭṭhabbanaṃ nāma , tvaṃ javanaṃ nāma , hohī ’ ti koci kattā vā kāretā vā natthi .
Imasmiṃ pana ṭhāne pañcavidhaṃ niyāmaṃ nāma gaṇhiṃsu – bījaniyāmaṃ utuniyāmaṃ kammaniyāmaṃ dhammaniyāmaṃ cittaniyāmanti .
Tattha kulatthagacchassa uttaraggabhāvo , dakkhiṇavalliyā dakkhiṇatoV0.310 rukkhapariharaṇaṃ , sūriyāvaṭṭapupphānaṃ sūriyābhimukhabhāvo , māluvalatāya rukkhābhimukhagamanameva , nāḷikerassa matthake chiddasabbhāvoti tesaṃ tesaṃ bījānaṃ taṃtaṃsadisaphaladānaṃ bījaniyāmo nāma .
Tasmiṃ tasmiṃ samaye tesaṃ tesaṃ rukkhānaṃ ekappahāreneva pupphaphalapallavaggahaṇaṃ utuniyāmo nāma .
Tihetukakammaṃ tihetukaduhetukāhetukavipākaṃ deti .
Duhetukakammaṃ duhetukāhetukavipākaṃ deti , tihetukaṃ na detīti , evaṃ tassa tassa kammassa taṃtaṃsadisavipākadānameva kammaniyāmo nāma .
Aparopi kammasarikkhakavipākavaseneva kammaniyāmo hoti .
Tassa dīpanatthamidaṃ vatthuṃ kathenti – sammāsambuddhakāle sāvatthiyā dvāragāmo jhāyiM0.313 .
Tato pajjalitaṃ tiṇakaraḷaṃ uṭṭhahitvā ākāsena gacchato kākassa gīvāya paṭimuñci .
So viravanto bhūmiyaṃ patitvā kālamakāsi .
MahāsamuddepiP0.273 ekā nāvā niccalā aṭṭhāsi .
Heṭṭhā kenaci niruddhabhāvaṃ apassantā kāḷakaṇṇisalākaṃ vicāresuṃ .
Sā nāvikasseva upāsikāya hatthe pati .
Tato ekissā kāraṇā mā sabbe nassantu , udake naṃ khipāmāti āhaṃsu .
Nāviko ‘ na sakkhissāmi etaṃ udake uppilavamānaṃ passitun ’ ti vālikāghaṭaṃ gīvāyaṃ bandhāpetvā khipāpesi .
Taṅkhaṇaññeva nāvā khittasaro viya pakkhandi .
Eko bhikkhu leṇe vasati .
Mahantaṃ pabbatakūṭaṃ patitvā dvāraṃ pidahi .
Taṃ sattame divase sayameva apagataṃ .
Sammāsambuddhassa jetavane nisīditvā dhammaṃ kathentassa imāni tīṇi vatthūni ekappahāreneva ārocesuṃ .
Satthā ‘ na etaṃ aññehi kataṃ , tehi katakammameva tan ’ ti atītaṃ āharitvā dassento āha –
Kāko purimattabhāve manusso hutvā ekaṃ duṭṭhagoṇaṃ dametuṃ asakkonto gīvāya palālaveṇiṃ bandhitvā aggiṃ adāsi .
Goṇo teneva mato .
Idāni taṃ kammaṃ etassa ākāsena gacchatopi na muccituṃ adāsi .
Sāpi itthī purimattabhāve ekā itthīyeva .
Eko kukkuro tāya paricito hutvā araññaṃ gacchantiyā saddhiṃ gacchati , saddhimevāgacchati .
Manussā ‘ nikkhanto idāni amhākaṃ sunakhaluddako ’ ti uppaṇḍenti .
Sā tena aṭṭīyamānā kukkuraṃ nivāretuṃ asakkontī vālikāghaṭaṃ gīvāya bandhitvā udake khipi .
Taṃ kammaṃ tassā samuddamajjhe muccituṃ nādāsi .
Sopi bhikkhu purimattabhāve gopālako hutvā bilaṃ paviṭṭhāya godhāya sākhābhaṅgamuṭṭhiyā dvāraṃ thakesi .
Tato sattame divase sayaṃ āgantvā vivari .
Godhā kampamānāV0.311 nikkhami .
Karuṇāya taṃ na māresi .
Taṃ kammaṃ tassa pabbatantaraṃ pavisitvā nisinnassa muccituṃ nādāsīti .
Imāni tīṇi vatthūni samodhānetvā imaṃ gāthamāha –
‘‘ Na antalikkhe na samuddamajjhe ,
NaP0.274 pabbatānaṃ vivaraṃ pavissa ;
Na vijjate so jagatippadeso ,
Yatthaṭṭhito mucceyya pāpakammā ’’ ti .( dha . pa .127);
AyampiM0.314 kammaniyāmoyeva nāma .
Aññānipi evarūpāni vatthūni kathetabbāni .
Bodhisattānaṃ pana paṭisandhiggahaṇe , mātukucchito nikkhamane , abhisambodhiyaṃ tathāgatassa dhammacakkappavattane , āyusaṅkhārassa ossajjane , parinibbāne ca dasasahassacakkavāḷakampanaṃ dhammaniyāmo nāma .
Ārammaṇena pana pasāde ghaṭṭite ‘ tvaṃ āvajjanaṃ nāma hohi … pe … tvaṃ javanaṃ nāma hohī ’ ti koci kattā vā kāretā vā natthi , attano attano pana dhammatāya eva ārammaṇena pasādassa ghaṭṭitakālato paṭṭhāya kiriyamanodhātucittaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti , cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādheti , vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādheti , vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādheti , kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādheti , javanaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavatīti ayaṃ cittaniyāmo nāma .
Ayaṃ idha adhippeto .
Sasaṅkhārikatihetukakusalenāpi upekkhāsahagatehi asaṅkhārikasasaṅkhārikakusalacittehipi kamme āyūhite taṃsadisavipākacittehi ādinnāya paṭisandhiyā eseva nayo .
Upekkhāsahagatadvaye pana paṭhamaṃ ‘ iṭṭhamajjhattārammaṇavasena ’ pavattiṃ dassetvā pacchā ‘ iṭṭhārammaṇavasena ’ dassetabbā .
Evampi ekekasmiṃ dvāre dvādasa dvādasa hutvā samasaṭṭhi honti .
Aggahitaggahaṇena soḷasa vipākacittāni uppajjanti .
ImasmiṃV0.312 ṭhāne pañcaucchunāḷiyantopamaṃ nāma gaṇhiṃsu .
Ucchupīḷanasamaye kira ekasmā gāmā ekādasa yantavāhā nikkhamitvā ekaṃ ucchuvāṭaṃ disvā tassa paripakkabhāvaṃ ñatvā ucchusāmikaṃ upasaṅkamitvā ‘ yantavāhāP0.275 mayan ’ ti ārocesuṃ .
So ‘ ahaṃ tumheyeva pariyesāmī ’ ti ucchusālaṃ te gahetvā agamāsi .
Te tattha nāḷiyantaṃ sajjetvā ‘ mayaṃ ekādasa janā , aparampi ekaṃ laddhuṃ vaṭṭati , vetanena gaṇhathā ’ ti āhaṃsu .
Ucchusāmiko ‘ ahameva sahāyo bhavissāmī ’ ti ucchūnaṃ sālaṃ pūrāpetvā tesaṃ sahāyo ahosi .
Te attano attano kiccāni katvā , phāṇitapācakenaM0.315 ucchurase pakke , guḷabandhakena baddhe , ucchusāmikena tulayitvā bhāgesu dinnesu , attano attano bhāgaṃ ādāya ucchusālaṃ sāmikassa paṭicchāpetvā , eteneva upāyena aparāsupi catūsu sālāsu kammaṃ katvā pakkamiṃsu .
Tattha pañca yantasālā viya pañca pasādā daṭṭhabbā .
Pañca ucchuvāṭā viya pañca ārammaṇāni .
Ekādasa vicaraṇakayantavāhā viya ekādasa vipākacittāni .
Pañca ucchusālāsāmino viya pañcaviññāṇāni .
Paṭhamakasālāyaṃ sāmikena saddhiṃ dvādasannaṃ janānaṃ ekatova hutvā katakammānaṃ bhāgaggahaṇakālo viya ekādasannaṃ vipākacittānaṃ cakkhuviññāṇena saddhiṃ ekato hutvā cakkhudvāre rūpārammaṇe sakasakakiccakaraṇakālo .
Sālāsāmikassa sālāya sampaṭicchanakālo viya cakkhuviññāṇassa dvārasaṅkantiakaraṇaṃ .
Dutiya tatiya catuttha pañcamasālāya dvādasannaṃ ekato hutvā katakammānaṃ bhāgaggahaṇakālo viya ekādasannaṃ vipākacittānaṃ kāyaviññāṇena saddhiṃ ekato hutvā kāyadvāre phoṭṭhabbārammaṇe sakasakakiccakaraṇakālo .
Sālāsāmikassa sālāya sampaṭicchanakālo viya kāyaviññāṇassa dvārasaṅkantiakaraṇaṃ veditabbaṃ .
Ettāvatā tihetukakammena paṭisandhi tihetukā hotīti vāro kathito .
Yā pana tena duhetukapaṭisandhi hoti , sā paṭicchannāva hutvā gatā .
Idāni duhetukakammena duhetukā paṭisandhi hotīti vāro kathetabbo .
Duhetukena hi somanassasahagataasaṅkhārikacittena kamme āyūhite taṃsadiseneva duhetukavipākacittena gahitapaṭisandhikassa vuttanayeneva cakkhudvāreP0.276 ‘ iṭṭhārammaṇe ’ āpāthamāgate tayo moghavārā .
Duhetukasomanassasahagataasaṅkhārikajavanāvasāne taṃsadisameva mūlabhavaṅgasaṅkhātaṃ tadārammaṇaṃ .
Sasaṅkhārikajavanāvasāne taṃsadisameva āgantukabhavaṅgasaṅkhātaṃ tadārammaṇaṃ .
‘ Iṭṭhamajjhattārammaṇe ’ dvinnaṃ upekkhāsahagatajavanānaṃ avasāne tādisāneva dve tadārammaṇāni uppajjanti .
Idha ekekasmiṃV0.313 dvāre aṭṭha aṭṭha katvā samacattālīsa cittāni .
Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre aṭṭha , sotaghānajivhākāyaviññāṇāni cattārīti dvādasa honti .
Evaṃ ekāya cetanāya kamme āyūhite dvādasaM0.316 vipākacittāni uppajjanti .
Ambopamapañcaniyāmakathā pākatikā eva .
Duhetukasesacittattayasadisavipākena gahitapaṭisandhikepi eseva nayo .
Yantavāhopamāya panettha satta yantavāhā .
Tehi tattha yante nāma sajjite sālāsāmikaṃ aṭṭhamaṃ katvā vuttanayānusārena yojanā veditabbā .
Ettāvatā duhetukakammena duhetukapaṭisandhi hotīti vāro kathito .
Idāni ahetukapaṭisandhikathā hoti – catunnañhi duhetukakusalacittānaṃ aññatarena kamme āyūhite kusalavipākaupekkhāsahagatāhetukamanoviññāṇadhātucittena gahitapaṭisandhikassa paṭisandhi kammasadisāti na vattabbā .
Kammañhi duhetukaṃ paṭisandhi ahetukā .
Tassa vuḍḍhippattassa cakkhudvāre ‘ iṭṭhamajjhattārammaṇe ’ āpāthamāgate purimanayeneva tayo moghavārā veditabbā .
Catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa pariyosāne ahetukacittaṃ tadārammaṇabhāvena patiṭṭhāti .
Taṃ ‘ mūlabhavaṅgaṃ ’‘ tadārammaṇan ’ ti dve nāmāni labhati .
Evamettha cakkhuviññāṇaṃ sampaṭicchanaṃ upekkhāsahagatasantīraṇaṃ tadārammaṇampi upekkhāsahagatamevāti tesu ekaṃ gahetvā gaṇanūpagāni tīṇeva honti .
‘ Iṭṭhārammaṇe ’ pana santīraṇampi tadārammaṇampi somanassasahagatameva .
Tesu ekaṃ gahetvā purimāni tīṇi cattāri honti .
Evaṃ pañcasu dvāresu cattāri cattāri katvā ekāya cetanāya kamme āyūhite vīsati vipākacittāni uppajjantītiP0.277 veditabbāni .
Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre cattāri sotaghānajivhākāyaviññāṇāni cattārīti aṭṭha honti .
Idaṃ ‘ ahetukaṭṭhakaṃ ’ nāma .
Idaṃ manussalokena gahitaṃ .
Catūsu pana apāyesu pavatte labbhati .
Yadā hi mahāmoggallānatthero niraye padumaṃ māpetvā padumakaṇṇikāya nisinno nerayikānaṃ dhammakathaṃ kathesi , tadā tesaṃ theraṃ passantānaṃ kusalavipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjati .
Saddaṃ suṇantānaṃ sotaviññāṇaṃ , candanavane divāvihāraṃ nisīditvā gatassa cīvaragandhaghāyanakāle ghānaviññāṇaṃ , nirayaggiṃ nibbāpetuṃ devaṃ vassāpetvā pānīyadānakāle jivhāviññāṇaṃ , mandamandavātasamuṭṭhāpanakāle kāyaviññāṇanti evaṃ cakkhuviññāṇādīni pañcaM0.317 , ekaṃ sampaṭicchanaṃ , dve santīraṇānīti ahetukaṭṭhakaṃ labbhatiV0.314 .
Nāgasupaṇṇavemānikapetānampi akusalena paṭisandhi hoti .
Pavatte kusalaṃ vipaccati .
Tathā cakkavattino maṅgalahatthiassādīnaṃ .
Ayaṃ tāva ‘ iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇesu ’ kusalajavanavasena kathāmaggo .
‘ Iṭṭhārammaṇe ’ pana catūsu somanassasahagatākusalacittesu javitesu kusalavipākaṃ somanassasahagatāhetukacittaṃ tadārammaṇaṃ hoti .
‘ Iṭṭhamajjhattārammaṇe ’ catūsu upekkhāsahagatalobhasampayuttesu javitesu kusalavipākaṃ upekkhāsahagatāhetukacittaṃ tadārammaṇaṃ hoti .
Yaṃ pana ‘ javanena tadārammaṇaṃ niyametabban ’ ti vuttaṃ taṃ kusalaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ .
Domanassasahagatajavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ uppajjamānaṃ kiṃ uppajjatīti ?
Akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātucittaṃ uppajjati .
Idaṃ pana javanaṃ kusalatthāya vā akusalatthāya vā ko niyāmetīti ?
Āvajjanañceva voṭṭhabbanañca .
Āvajjanena hi yoniso āvaṭṭite voṭṭhabbanena yoniso vavatthāpite javanaṃ akusalaṃ bhavissatīti aṭṭhānametaṃ .
ĀvajjanenaP0.278 ayoniso āvaṭṭite voṭṭhabbanena ayoniso vavatthāpite javanaṃ kusalaṃ bhavissatītipi aṭṭhānametaṃ .
Ubhayena pana yoniso āvaṭṭite vavatthāpite ca javanaṃ kusalaṃ hoti , ayoniso akusalanti veditabbaṃ .
‘ Iṭṭhārammaṇe ’ pana kaṅkhato uddhatassa ca tadārammaṇaṃ kiṃ hotīti ?
Iṭṭhārammaṇasmiṃ kaṅkhatu vā mā vā , uddhato vā hotu mā vā , kusalavipākāhetukasomanassacittameva tadārammaṇaṃ hoti ,‘ iṭṭhamajjhattārammaṇe ’‘ kusalavipākāhetukaupekkhāsahagatan ’ ti , ayaṃ panettha saṅkhepato atthadīpano mahādhammarakkhitattheravādo nāma .
Somanassasahagatasmiñhi javane javite pañca tadārammaṇāni gavesitabbānīti .
Upekkhāsahagatasmiṃ javane javite cha gavesitabbānīti .
Atha yadā somanassasahagatapaṭisandhikassa pavatte jhānaṃ nibbattetvā pamādena parihīnajjhānassa ‘ paṇītadhammo me naṭṭho ’ ti paccavekkhato vippaṭisāravasenaM0.318 domanassaṃ uppajjati , tadā kiṃ uppajjati ?
‘ Somanassānantarañhi domanassaṃ domanassānantarañca somanassaṃ ’ paṭṭhāne paṭisiddhaṃ .
Mahaggatadhammaṃ ārabbha javane javite tadārammaṇampi tattheva paṭisiddhanti ?
Kusalavipākā vā akusalavipākā vā upekkhāsahagatāhetukamanoviññāṇadhātu uppajjatiV0.315 , kimassā āvajjananti ?
‘ Bhavaṅgāvajjanānaṃ viya natthassā āvajjanakiccan ’ ti .
‘ Etāni tāva attano ninnattā ca ciṇṇattā ca samudācārattā ca uppajjantu , ayaṃ kathaṃ uppajjatī ’ ti ?
‘ Yathā nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ , nirodhā vuṭṭhahantassa phalasamāpatticittaṃ , ariyamaggacittaṃ , maggānantarāni phalacittāni , evaṃ asantepi āvajjane , ninnaciṇṇasamudācārabhāvena uppajjati .
Vinā hi āvajjanena cittaṃ uppajjati , ārammaṇena pana vinā nuppajjatī ’ ti .
‘ Atha kimassārammaṇan ’ ti ?
‘ Rūpādīsu parittadhammesu aññataraṃ .
Etesu hi yadeva tasmiṃ samaye āpāthamāgataṃ hoti , taṃ ārabbha etaṃ cittaṃ uppajjatī ’ ti veditabbaṃ .
Idāni sabbesampiP0.279 etesaṃ cittānaṃ pākaṭabhāvatthaṃ ayaṃ pakiṇṇakanayo vutto –
Suttaṃ dovāriko ca , gāmillo ambo koliyakena ca ;
Jaccandho pīṭhasappī ca , visayaggāho ca upanissayamatthasoti .
Tattha ‘ suttan ’ ti , eko panthamakkaṭako pañcasu disāsu suttaṃ pasāretvā jālaṃ katvā majjhe nipajjati .
Paṭhamadisāya pasāritasutte pāṇakena vā paṭaṅgena vā makkhikāya vā pahaṭe nipannaṭṭhānato calitvā nikkhamitvā suttānusārena gantvā tassa yūsaṃ pivitvā punaāgantvā tattheva nipajjati .
Dutiyadisādīsu pahaṭakālepi evameva karoti .
Tattha pañcasu disāsu pasāritasuttaṃ viya pañcapasādā .
Majjhe nipannamakkaṭako viya cittaṃ .
Pāṇakādīhi suttaghaṭṭanakālo viya ārammaṇena pasādassa ghaṭṭitakālo .
Majjhe nipannamakkaṭakassa calanaṃ viya pasādaghaṭṭanakaṃ ārammaṇaṃ gahetvā kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo .
Suttānusārena gamanakālo viya vīthicittappavatti .
Sīse vijjhitvāM0.319 yūsapivanaṃ viya javanassa ārammaṇe javitakālo .
Punaāgantvā majjhe nipajjanaṃ viya cittassa hadayavatthumeva nissāya pavattanaṃ .
Idaṃ opammaṃ kiṃ dīpeti ?
Ārammaṇena pasāde ghaṭṭite pasādavatthukacittato hadayarūpavatthukacittaṃ paṭhamataraṃ uppajjatīti dīpeti .
Ekekaṃ ārammaṇaṃ dvīsu dvīsu dvāresu āpāthamāgacchatītipi .
‘ Dovāriko ’ tiV0.316 , eko rājā sayanagato niddāyati .
Tassa paricārako pāde parimajjanto nisīdi .
Badhiradovāriko dvāre ṭhito .
Tayo paṭihārā paṭipāṭiyā ṭhitā .
Atheko paccantavāsī manusso paṇṇākāraṃ ādāya āgantvā dvāraṃ ākoṭesi .
Badhiradovāriko saddaṃ na suṇāti .
Pādaparimajjako saññaṃ adāsi .
Tāya saññāya dvāraṃ vivaritvā passi .
Paṭhamapaṭihāro paṇṇākāraṃ gahetvā dutiyassa adāsi , dutiyo tatiyassa , tatiyo rañño .
Rājā paribhuñji .
TatthaP0.280 so rājā viya javanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Pādaparimajjako viya āvajjanaṃ .
Badhiradovāriko viya cakkhuviññāṇaṃ .
Tayo paṭihārā viya sampaṭicchanādīni tīṇi vīthicittāni .
Paccantavāsino paṇṇākāraṃ ādāya āgantvā dvārākoṭanaṃ viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanaṃ .
Pādaparimajjakena saññāya dinnakālo viya kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo .
Tena dinnasaññāya badhiradovārikassa dvāravivaraṇakālo viya cakkhuviññāṇassa ārammaṇe dassanakiccasādhanakālo .
Paṭhamapaṭihārena paṇṇākārassa gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo .
Paṭhamena dutiyassa dinnakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīraṇakālo .
Dutiyena tatiyassa dinnakālo viya kiriyamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo .
Tatiyena rañño dinnakālo viya voṭṭhabbanena javanassa niyyāditakālo .
Rañño paribhogakālo viya javanassa ārammaṇarasānubhavanakālo .
Idaṃ opammaṃ kiṃ dīpeti ?
Ārammaṇassa pasādaghaṭṭamattanameva kiccaṃ , kiriyamanodhātuyā bhavaṅgāvaṭṭanamattameva , cakkhuviññāṇādīnaṃ dassanasampaṭicchanasantīraṇavavatthāpanamattāneva kiccāni .
Ekantena pana javanameva ārammaṇarasaṃ anubhotīti dīpeti .
‘ Gāmillo ’ tiM0.320 , sambahulā gāmadārakā antaravīthiyaṃ paṃsukīḷaṃ kīḷanti .
Tatthekassa hatthe kahāpaṇo paṭihaññi .
So ‘ mayhaṃ hatthe paṭihataṃ , kiṃ nu kho etan ’ ti āha .
Atheko ‘ paṇḍaraṃ etan ’ ti āha .
Aparo saha paṃsunā gāḷhaṃ gaṇhi .
Añño ‘ puthulaṃ caturassaṃ etan ’ ti āha .
Aparo ‘ kahāpaṇo eso ’ ti āha .
Atha naṃ āharitvā mātu adāsi .
Sā kamme upanesi .
TatthaV0.317 sambahulānaṃ dārakānaṃ antaravīthiyaṃ kīḷantānaṃ nisinnakālo viya bhavaṅgacittappavatti daṭṭhabbā .
Kahāpaṇassa hatthe paṭihatakālo viya ārammaṇena pasādassa ghaṭṭitakālo .
‘ Kiṃ nu kho etan ’ ti vuttakālo viya taṃ ārammaṇaṃ gahetvā kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo .
‘ Paṇḍaraṃ etan ’ ti vuttakālo viya cakkhuviññāṇena dassanakiccassa sādhitakālo .
Saha paṃsunā gāḷhaṃ gahitakālo viya vipākamanodhātuyāP0.281 ārammaṇassa sampaṭicchitakālo .
‘ Puthulaṃ caturassaṃ etan ’ ti vuttakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīraṇakālo .
‘ Eso kahāpaṇo ’ ti vuttakālo viya kiriyamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo .
Mātarā kamme upanītakālo viya javanassa ārammaṇarasānubhavanaṃ veditabbaṃ .
Idaṃ opammaṃ kiṃ dīpeti ?
Kiriyamanodhātu adisvāva bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti , vipākamanodhātu adisvāva sampaṭicchati , vipākamanoviññāṇadhātu adisvāva santīreti , kiriyamanoviññāṇadhātu adisvāva vavatthāpeti , javanaṃ adisvāva ārammaṇarasaṃ anubhoti .
Ekantena pana cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādhetīti dīpeti .
‘ Ambo koliyakena cā ’ ti , idaṃ heṭṭhā vuttaṃ ambopamañca ucchusālāsāmikopamañca sandhāya vuttaṃ .
‘ Jaccandho pīṭhasappī cā ’ ti , ubhopi kira te nagaradvāre sālāyaṃ nisīdiṃsu .
Tattha pīṭhasappī āha –
‘ bho andhaka , kasmā tvaṃ idha sussamāno vicarasi , asuko padeso subhikkho bahvannapāno , kiṃ tattha gantvā sukhena jīvituṃ na vaṭṭatī ’ ti ?
‘ Mayhaṃ tāva tayā ācikkhitaṃ , tuyhaṃ pana tattha gantvā sukhena jīvituṃ kiṃ na vaṭṭatī ’ ti ?
‘ Mayhaṃ gantuṃ pādā natthī ’ ti .
‘ Mayhampi passituṃ cakkhūni natthī ’ ti .
‘ Yadi evaṃ , tava pādā hontu , mama cakkhūnī ’ ti ubhopi ‘ sādhū ’ tiM0.321 sampaṭicchitvā jaccandho pīṭhasappiṃ khandhaṃ āropesi .
So tassa khandhe nisīditvā vāmahatthenassa sīsaṃ parikkhipitvā dakkhiṇahatthena ‘ imasmiṃ ṭhāne mūlaṃ āvaritvā ṭhitaṃ , imasmiṃ pāsāṇo , vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇha , dakkhiṇaṃ muñca vāmaṃ gaṇhā ’ ti maggaṃ niyametvā ācikkhati .
Evaṃ jaccandhassa pādā pīṭhasappissa cakkhūnīti ubhopi sampayogena icchitaṭṭhānaṃ gantvā sukhena jīviṃsu .
TatthaV0.318 jaccandho viya rūpakāyo , pīṭhasappī viya arūpakāyo .
Pīṭhasappinā vinā jaccandhassa disaṃ gantuṃ gamanābhisaṅkhārassa anibbattitakāloP0.282 viya rūpassa arūpena vinā ādānagahaṇacopanaṃ pāpetuṃ asamatthatā .
Jaccandhena vinā pīṭhasappissa disaṃ gantuṃ gamanābhisaṅkhārassa appavattanaṃ viya pañcavokāre rūpaṃ , vinā arūpassa appavatti .
Dvinnampi sampayogena icchitaṭṭhānaṃ gantvā sukhena jīvitakālo viya rūpārūpadhammānaṃ aññamaññayogena sabbakiccesu pavattisambhāvoti .
Ayaṃ pañho pañcavokārabhavavasena kathito .
‘ Visayaggāho ’ cāti , cakkhu rūpavisayaṃ gaṇhāti .
Sotādīni saddādivisaye .
‘ Upanissayamatthaso ’ ti ,‘ upanissayato ’ ca ‘ atthato ’ ca .
Tattha asambhinnattā cakkhussa , āpāthagatattā rūpānaṃ , ālokasannissitaṃ , manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , saddhiṃ sampayuttadhammehi .
Tattha matassāpi cakkhu sambhinnaṃ hoti .
Jīvato niruddhampi , pittena vā semhena vā ruhirena vā palibuddhampi , cakkhuviññāṇassa paccayo bhavituṃ asakkontaṃ ‘ sambhinnaṃ ’ nāma hoti .
Sakkontaṃ asambhinnaṃ nāma .
Sotādīsupi eseva nayo .
Cakkhusmiṃ pana asambhinnepi bahiddhā rūpārammaṇe āpāthaṃ anāgacchante cakkhuviññāṇaṃ nuppajjati .
Tasmiṃ pana āpāthaṃ āgacchantepi ālokasannissaye asati nuppajjati .
Tasmiṃ santepi kiriyamanodhātuyā bhavaṅge anāvaṭṭite nuppajjati .
Āvaṭṭiteyeva uppajjati .
Evaṃ uppajjamānaṃ sampayuttadhammehi saddhiṃyeva uppajjati .
Iti ime cattāro paccaye labhitvā uppajjati cakkhuviññāṇaṃ ( ma . ni .1.306 thokaṃ visadisaṃ ).
AsambhinnattāM0.322 sotassa , āpāthagatattā saddānaṃ , ākāsasannissitaṃ , manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati sotaviññāṇaṃ , saddhiṃ sampayuttadhammehi .
Tattha ‘ ākāsasannissitan ’ ti ākāsasannissayaṃ laddhāva uppajjati , na vinā tena .
Na hi pihitakaṇṇacchiddassa sotaviññāṇaṃ pavattati .
Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .
Yathā cettha evaṃ ito paresupi .
Visesamattaṃ pana vakkhāma .
Asambhinnattā ghānassa , āpāthagatattā gandhānaṃ , vāyosannissitaṃ , manasikārahetukaṃ catūhi paccayehiV0.319 uppajjati ghānaviññāṇaṃP0.283 , saddhiṃ sampayuttadhammehi .
Tattha ‘ vāyosannissitan ’ ti ghānabilaṃ vāyumhi pavisanteyeva uppajjati , tasmiṃ asati nuppajjatīti attho .
Asambhinnattā jivhāya , āpāthagatattā rasānaṃ , āposannissitaṃ , manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati jivhāviññāṇaṃ , saddhiṃ sampayuttadhammehi .
Tattha ‘ āposannissitan ’ ti jivhātemanaṃ āpaṃ laddhāva uppajjati , na vinā tena .
Sukkhajivhānañhi sukkhakhādanīye jivhāya ṭhapitepi jivhāviññāṇaṃ nuppajjateva .
Asambhinnattā kāyassa , āpāthagatattā phoṭṭhabbānaṃ , pathavisannissitaṃ , manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati kāyaviññāṇaṃ , saddhiṃ sampayuttadhammehi .
Tattha ‘ pathavisannissitan ’ ti kāyapasādapaccayaṃ pathavisannissayaṃ laddhāva uppajjati , na tena vinā .
Kāyadvārasmiñhi bahiddhāmahābhūtārammaṇaṃ ajjhattikaṃ kāyapasādaṃ ghaṭṭetvā pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññati .
Asambhinnattā manassa , āpāthagatattā dhammānaṃ , vatthusannissitaṃ , manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati manoviññāṇaṃ , saddhiṃ sampayuttadhammehi .
Tattha ‘ mano ’ ti bhavaṅgacittaṃ .
Taṃ niruddhampi , āvajjanacittassa paccayo bhavituṃ asamatthaṃ mandathāmagatameva pavattamānampi , sambhinnaṃ nāma hoti .
Āvajjanassa pana paccayo bhavituṃ samatthaṃ asambhinnaṃ nāma .
‘ Āpāthagatattā dhammānan ’ ti dhammārammaṇe āpāthagate .
‘ Vatthusannissitan ’ ti hadayavatthusannissayaṃ laddhāva uppajjati , na tena vinā .
Ayampi pañho pañcavokārabhavaṃM0.323 sandhāya kathito .
‘ Manasikārahetukan ’ ti kiriyamanoviññāṇadhātuyā bhavaṅge āvaṭṭiteyeva uppajjatīti attho .
Ayaṃ tāva ‘ upanissayamatthaso ’ ti ettha upanissayavaṇṇanā .
‘ Atthato ’ pana cakkhu dassanatthaṃ , sotaṃ savanatthaṃ , ghānaṃ ghāyanatthaṃ , jivhā sāyanatthā , kāyo phusanatthoP0.284 , mano vijānanattho .
Tattha dassanaṃ attho assa .
Tañhi tena nipphādetabbanti dassanatthaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Ettāvatā tipiṭakacūḷanāgattheravāde soḷasakamaggo niṭṭhito , saddhiṃ dvādasakamaggena ceva ahetukaṭṭhakena cāti .
Idāni moravāpīvāsīmahādattattheravāde dvādasakamaggakathā hoti .
Tattha sāketapañhaussadakittanahetukittanāniV0.320 pākatikāneva .
Ayaṃ pana thero asaṅkhārikasasaṅkhārikesu dosaṃ disvā ‘ asaṅkhārikaṃ asaṅkhārikameva vipākaṃ deti , no sasaṅkhārikaṃ ;
sasaṅkhārikampi sasaṅkhārikameva no asaṅkhārikan ’ ti āha .
Javanena cesa cittaniyāmaṃ na katheti .
Ārammaṇena pana vedanāniyāmaṃ katheti .
Tenassa vipākuddhāre dvādasakamaggo nāma jāto .
Dasakamaggopi , ahetukaṭṭhakampi ettheva paviṭṭhaṃ .
Tatrāyaṃ nayo – somanassasahagatatihetukaasaṅkhārikacittena hi kamme āyūhite tādiseneva vipākacittena gahitapaṭisandhikassa vuḍḍhippattassa cakkhudvāre ‘ iṭṭhārammaṇe ’ āpāthagate heṭṭhā vuttanayeneva tayo moghavārā honti .
Tassa kusalato cattāri somanassasahagatāni , akusalato cattāri , kiriyato pañcāti imesaṃ terasannaṃ cittānaṃ aññatarena javitapariyosāne tadārammaṇaṃ patiṭṭhahamānaṃ somanassasahagataasaṅkhārikatihetukacittampi duhetukacittampi patiṭṭhāti .
Evamassa cakkhudvāre cakkhuviññāṇādīni tīṇi , tadārammaṇāni dveti , pañca gaṇanūpagacittāni honti .
Ārammaṇena pana vedanaṃ parivattetvā kusalato catunnaṃ , akusalato catunnaṃ , kiriyato catunnanti , dvādasannaṃ upekkhāsahagatacittānaṃ aññatarena javitāvasāne upekkhāsahagatatihetukaasaṅkhārikavipākampi duhetukaasaṅkhārikavipākampi tadārammaṇaṃ hutvā uppajjati .
Evamassa cakkhudvāre upekkhāsahagatasantīraṇaṃ , imāni dve tadārammaṇānīti , tīṇi gaṇanūpagacittāniM0.324 honti .
Tāni purimehi pañcahi saddhiṃP0.285 aṭṭha .
Sotadvārādīsupi aṭṭha aṭṭhāti ekāya cetanāya kamme āyūhite samacattālīsa cittāni uppajjanti .
Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre aṭṭha , sotaviññāṇādīni cattārīti , dvādasa honti .
Tattha ‘ mūlabhavaṅgatā ’‘ āgantukabhavaṅgatā ’‘ ambopamaniyāmakathā ’ ca vuttanayeneva veditabbā .
Somanassasahagatatihetukasasaṅkhārikakusalacittena kamme āyūhitepi upekkhāsahagatatihetukaasaṅkhārikasasaṅkhārikehi kamme āyūhitepi eseva nayo .
Tattha yantopamāpi ettha pākatikā eva .
Ettāvatā tihetukakammena tihetukapaṭisandhi hotīti vāro kathito .
Tihetukakammena duhetukapaṭisandhi hotīti vāro pana paṭicchanno hutvā gato .
IdāniV0.321 duhetukakammena duhetukapaṭisandhikathā hoti .
Somanassasahagataduhetukaasaṅkhārikacittena hi kamme āyūhite tādiseneva vipākacittena gahitapaṭisandhikassa vuḍḍhippattassa cakkhudvāre iṭṭhārammaṇe āpāthagate heṭṭhā vuttanayeneva tayo moghavārā honti .
Duhetukassa pana javanakiriyā natthi .
Tasmā kusalato cattāri somanassasahagatāni , akusalato cattārīti imesaṃ aṭṭhannaṃ aññatarena javitapariyosāne duhetukameva somanassasahagataasaṅkhārikaṃ tadārammaṇaṃ hoti .
Evamassa cakkhuviññāṇādīni tīṇi , idañca tadārammaṇanti , cattāri gaṇanūpagacittāni honti .
‘ Iṭṭhamajjhattārammaṇe ’ pana kusalato upekkhāsahagatānaṃ catunnaṃ , akusalato catunnanti , aṭṭhannaṃ aññatarena javitapariyosāne duhetukameva upekkhāsahagataṃ asaṅkhārikaṃ tadārammaṇaṃ hoti .
Evamassa upekkhāsahagatasantīraṇaṃ , idañca tadārammaṇanti , dve gaṇanūpagacittāni honti .
Tāni purimehi catūhi saddhiṃ cha .
Sotadvārādīsupi cha chāti ekāya cetanāya kamme āyūhite samatiṃsa cittāni uppajjanti .
Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre cha , sotaviññāṇādīni cattārīti dasa honti .
Ambopamaniyāmakathā pākatikā eva .
Yantopamā idha na labbhatīti vuttaṃ .
SomanassasahagataduhetukasasaṅkhārikakusalacittenaM0.325P0.286 kamme āyūhitepi upekkhāsahagataduhetukaasaṅkhārikasasaṅkhārikehi kamme āyūhitepi eseva nayo .
Ettāvatā duhetukakammena duhetukapaṭisandhi hotīti vāro kathito .
Ahetukapaṭisandhi hotīti vāro pana evaṃ veditabbo – kusalato catūhi ñāṇavippayuttehi kamme āyūhite , kusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātuyā upekkhāsahagatāya paṭisandhiyā gahitāya , kammasadisā paṭisandhīti na vattabbā .
Ito paṭṭhāya heṭṭhā vuttanayeneva kathetvā iṭṭhepi iṭṭhamajjhattepi cittappavatti veditabbā .
Imassa hi therassa vāde piṇḍajavanaṃ javati .
Sesā idaṃ pana javanaṃ kusalatthāya vā akusalatthāya vā ko niyāmetītiādikathā sabbā heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāti .
Ettāvatā moravāpīvāsīmahādattattheravāde dvādasakamaggo niṭṭhito saddhiṃ dasakamaggena ceva ahetukaṭṭhakena ca .
Idāni mahādhammarakkhitattheravāde dasakamaggakathā hoti .
Tattha sāketapañhaussadakittanāni pākatikāneva .
Hetukittane pana ayaṃ viseso .
Tihetukakammaṃ tihetukavipākampi duhetukavipākampiV0.322 ahetukavipākampi deti .
Duhetukakammaṃ tihetukameva na deti , itaraṃ deti .
Tihetukakammena paṭisandhi tihetukāva hoti ;
duhetukāhetukā na hoti .
Duhetukakammena duhetukāhetukā hoti , tihetukā na hoti .
Asaṅkhārikakammaṃ vipākaṃ asaṅkhārikameva deti , no sasaṅkhārikaṃ .
Sasaṅkhārikampi sasaṅkhārikameva deti , no asaṅkhārikaṃ .
Ārammaṇena vedanā parivattetabbā .
Javanaṃ piṇḍajavanameva javati .
Ādito paṭṭhāya cittāni kathetabbāni .
Tatrāyaṃ kathā – eko paṭhamakusalacittena kammaṃ āyūhati , paṭhamavipākacitteneva paṭisandhiṃ gaṇhāti .
Ayaṃ kammasadisā paṭisandhi .
Tassa vuḍḍhippattassa cakkhudvāre ‘ iṭṭhārammaṇe ’ āpāthagate vuttanayeneva tayo moghavārā honti .
Athassa heṭṭhā vuttānaṃ terasannaṃ somanassasahagatajavanānaṃP0.287 aññatarena javitapariyosāne paṭhamavipākacittameva tadārammaṇaṃM0.326 hoti .
Taṃ ‘ mūlabhavaṅgaṃ ’‘ tadārammaṇan ’ ti dve nāmāni labhati .
Evamassa cakkhuviññāṇādīni tīṇi , idañca tadārammaṇanti , cattāri gaṇanūpagacittāni honti .
‘ Iṭṭhamajjhattārammaṇe ’ heṭṭhā vuttānaṃyeva dvādasannaṃ upekkhāsahagatajavanānaṃ aññatarena javitapariyosāne upekkhāsahagataṃ tihetukaṃ asaṅkhārikacittaṃ tadārammaṇatāya pavattati .
Taṃ ‘ āgantukabhavaṅgaṃ ’‘ tadārammaṇan ’ ti dve nāmāni labhati .
Evamassa upekkhāsahagatasantīraṇaṃ idañca tadārammaṇanti dve gaṇanūpagacittāni .
Tāni purimehi catūhi saddhiṃ cha honti .
Evaṃ ekāya cetanāya kamme āyūhite pañcasu dvāresu samatiṃsa cittāni uppajjanti .
Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre cha , sotaviññāṇādīni cattārīti dasa honti .
Ambopamaniyāmakathā pākatikāyeva .
Dutiyatatiyacatutthakusalacittehi kamme āyūhitepi ettakāneva vipākacittāni honti .
Catūhi upekkhāsahagatacittehi āyūhitepi eseva nayo .
Idha pana paṭhamaṃ iṭṭhamajjhattārammaṇaṃ dassetabbaṃ .
Pacchā iṭṭhārammaṇena vedanā parivattetabbā .
Ambopamaniyāmakathā pākatikā eva .
Yantopamā na labbhati .
‘ Kusalato pana catunnaṃ ñāṇavippayuttānaṃ aññatarena kamme āyūhite ’ ti ito paṭṭhāya sabbaṃ vitthāretvā ahetukaṭṭhakaṃ kathetabbaṃ .
Ettāvatā mahādhammarakkhitattheravāde dasakamaggo niṭṭhito hoti , saddhiṃ ahetukaṭṭhakenāti .
Imesaṃ pana tiṇṇaṃ therānaṃ katarassa vādo gahetabboti ?
Na kassaci ekaṃsena .
Sabbesaṃ pana vādesu yuttaṃ gahetabbaṃ .
Paṭhamavādasmiñhi sasaṅkhārāsaṅkhāravidhānaṃ paccayabhedato adhippetaṃ .
TenetthaV0.323 , asaṅkhārikakusalassa dubbalapaccayehi uppannaṃ sasaṅkhārikavipākaṃ , sasaṅkhārikakusalassa balavapaccayehi uppannaṃ asaṅkhārikavipākañca gahetvā , labbhamānānipi kiriyajavanāni pahāya , kusalajavanena tadārammaṇaṃ ārammaṇena ca vedanaṃP0.288 niyāmetvā , sekkhaputhujjanavasena soḷasakamaggo kathito .
Yaṃ panettha akusalajavanāvasāne ahetukavipākameva tadārammaṇaṃ dassitaṃ , taṃ itaresu na dassitameva .
Tasmā taṃ tattha tesu vuttaṃ sahetukavipākañca , etthāpi sabbamidaṃ labbhateva .
Tatrāyaṃ nayo – yadā hi kusalajavanānaṃ antarantarā akusalaṃ javati , tadā kusalāvasāne āciṇṇasadisameva , akusalāvasāneM0.327 sahetukaṃ tadārammaṇaṃ yuttaṃ .
Yadā nirantaraṃ akusalameva tadā ahetukaṃ .
Evaṃ tāva paṭhamavāde yuttaṃ gahetabbaṃ .
Dutiyavāde pana kusalato sasaṅkhārāsaṅkhāravidhānaṃ adhippetaṃ .
Tenettha asaṅkhārikakusalassa asaṅkhārikameva vipākaṃ , sasaṅkhārikakusalassa ca sasaṅkhārikameva gahetvā , javanena tadārammaṇaniyāmaṃ akatvā , sabbesampi sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ uppattiraho piṇḍajavanavaseneva dvādasakamaggo kathito .
Tihetukajavanāvasāne panettha tihetukaṃ tadārammaṇaṃ yuttaṃ .
Duhetukajavanāvasāne duhetukaṃ , ahetukajavanāvasāne ahetukaṃ bhājetvā pana na vuttaṃ .
Evaṃ dutiyavāde yuttaṃ gahetabbaṃ .
Tatiyavādepi kusalatova asaṅkhārasasaṅkhāravidhānaṃ adhippetaṃ .
‘ Tihetukakammaṃ tihetukavipākampi duhetukavipākampi ahetukavipākampi detī ’ ti pana vacanato asaṅkhārikatihetukapaṭisandhikassa asaṅkhārikaduhetukenapi tadārammaṇena bhavitabbaṃ .
Taṃ adassetvā hetusadisameva tadārammaṇaṃ dassitaṃ .
Taṃ purimāya hetukittanaladdhiyā na yujjati .
Kevalaṃ dasakamaggavibhāvanatthameva vuttaṃ .
Itarampi pana labbhateva .
Evaṃ tatiyavādepi yuttaṃ gahetabbaṃ .
Ayañca sabbāpi paṭisandhijanakasseva kammassa vipākaṃ sandhāya tadārammaṇakathā .
‘ Sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo ’ ti ( paṭṭhā .3.1.102) vacanato pana nānākammena ahetukapaṭisandhikassāpi sahetukavipākaṃ tadārammaṇaṃ uppajjati .
Tassa uppattividhānaṃ mahāpakaraṇe āvi bhavissatīti .
Kāmāvacarakusalavipākakathā niṭṭhitā .
Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathā
499. IdāniP0.289V0.324 rūpāvacarādivipākaṃ dassetuṃ puna katame dhammā abyākatātiādi āraddhaṃ .
Tattha yasmā kāmāvacaravipākaṃ attano kusalena sadisampi hoti , asadisampi , tasmā na taṃ kusalānugatikaṃ katvā bhājitaṃ .
Rūpāvacarārūpāvacaravipākaṃ pana yathā hatthiassapabbatādīnaṃ chāyā hatthiādisadisāva honti , tathā attano kusalasadisameva hotīti kusalānugatikaṃ katvā bhājitaṃ .
Kāmāvacarakammañca yadā kadāciM0.328 vipākaṃ deti , rūpāvacarārūpāvacaraṃ pana anantarāyena , dutiyasmiṃyeva attabhāve , vipākaṃ detītipi kusalānugatikameva katvā bhājitaṃ .
Sesaṃ kusale vuttanayeneva veditabbaṃ .
Ayaṃ pana viseso – paṭipadādibhedo ca hīnapaṇītamajjhimabhāvo ca etesu jhānāgamanato veditabbo .
Chandādīnaṃ pana aññataraṃ dhuraṃ katvā anuppādanīyattā niradhipatikāneva etānīti .
Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathā niṭṭhitā .